REIS-BOEK
Door de
Vereenigde Nederlandfche
PROVINCIËN,
En der zei ver aangrenzende Land-
fchappen en Koningrijken :
Behelzende,
Benevens een naauwkeurige befchryving
der Steden , een aanwyzing van de
Schuit-en Wagen-vaarten.
Mitsgaders de bekwaame Herbergen daar de
Reizigers in ieder Stad konnen logeeren I
Gelijk ook meer andere dingen welke in het reizen
zodienftigals waar te neemen zijn.
Met grootemoeite te [amen gebracht.
t'A MSTERDAM,
By Jan ten Hoorh, Boekverkooper over 't Oude
Heeren Logement , in de Hiftory Schrijver, 1689.
I
4
Aan den
LEEZER
Elijk alle nieuwe dingen gemcen-
ÏA ^^Ihijk aangenaam zijn , doch dan
|jj^pL||' voornaamentlijk wanneer'er eenig
nut uit getrokken kan worden , en
dat deze laatfte reden ons bewoögen heeft
de pen op 't papier te zetten om iets dier-
gelijks in 't licht te brengen ; twyfelen
wy niet, of ons Werk zal met nieuws-
gierige en luftige oogen aangezien wor-
den , als zynde een ftoffe , Welke , on-
zes weetens , noch nooit door iemand
verhandeld is gewceft. Maar Wy zien
ook wel te gemoet , dat *er geen berif-
pers zuÜen ontbreeken , te meer dewijl
ze lichtelijk hier of daar iets zullen vin-
den daar wat op te zeggen zal vallen.
En wat wonder ! want gelijk dit Boek be-
helft esn befchryving van alle de Steden
der Verecnigde Nederlanden , mitsgaders
van de voornaamften der aangrenzénde
* I
L^nd-
Landfchappen en Koningrijken , én dat
wy tot gerijf der Reizigers onder de zei-
ven hebben bygevocgd de VaMten op an-
dere Plaatfen , en de voornaamfte Loge-
menten j is het niet mogelijk , dat men
in zulk een Oceaan van Herbergen ,
Schuit- en Wagen -vaarten, niet nu en dan
zou dwaalcn. Want dewijl wy in zeer
veele dingen op de berichten van anderen te
werk hebben moeten gaan , en dat zoda-
nige berichten dikwils niet al de behoor-
lijke getrouwheid hebben , begaat men
misdagen zonder het te weeten $ en de
Leezer word misleid , niet uit kwaadaar-
digheid , of met een voorneemen van
hem te misleiden f maar door dat men
zelve metaverrechtfeonderrechtingen mis-
leid is* 's Is zeker , dat 'er diergelijke
feilen in ons Werk gevonden zullen wor-
den ; en gelijk wy hier mede gaarne aan
al de wereld nut wilden weezen , ver-
zoeken wy de geenen , die onze misfla-
gen konnen aan wy zen , dat zy de goed-
heid believen te hebben van het te willen
doen , en 'er ons de rechte verbeteringen
af te laaten toekomen j in welk een ge-
val
val wy niet nalaatig zullen weezën in een
tweden Druk te toonen , dat wy bigeerig
zijn om dit Boek , waar af men de nut-
heid gfcnöegfaam kan fcezeffen , zo net
voor den dag te doen komen als het im-
mers mogelijk is.
Belangende het overige , wy hebben
tot geryf der Reizigers, en om den zei ven
in alle ftaaten en gelegentheden te baatte
komen , achter de befchryving der Ste-
den gevoegd i. de faar -en Leer markten 5
ten 2. een Tafel van dén op-en ondergang
der %on , mitsgaders de Watergetyden 5
ten 3. een corred Speciehek $ ten 4. het
verfchil van de Gedichten der voornaam*
Jle Steden van Europa j ten 5. een Eeu-
Doigduurende Almanach , en een Zonne-
l»yz,er aan de hand$ ten 6, een Cfrtedicyn*
boekje , behelzende eenige onkoftelijke en
geapprobeerde Remedien ; ten 7. eeh iVjiar-
fchouTting voorde Reiziger s om zich opTüe%
voor alle onheil te Trachten 5 ten 8. een
Wegiïyzcr door Vuitfchland , Vrankrijk $
Italien , Spanjen , en Portugaal 5 ten 9.
de ^peg na y en het gebruik der Wateren van
Spaa;cn ten iceen pertinente Weqy>tjz,er van
Amfterdam df langs den T^ijn op -en neder*
Maarts. * 4 Wy
' Wy hoopen "9 dat onzen arbeid den Lee-
zer aangenaam , en den Reiziger nut zal
wcezen , dien wy ondertuflchcn alle heil
en stegen in zijn voorneemcns toewen*
fchen.
N. B. Indlen'er eenige voornaame Her-
bergiers zijn , welke hun Woonplaatfen be-
lieven bekend gemaakt te hebben , die ken-
nen zich addreflèeren aap den Drukker van
dit Werk.
Blad
Bladwyzer der Steden?
A.
!
Breft
Aalft
Briel
Aardenburg
Brouwershaven
Aarnhem
Brugge
Aken
400
Brunswyk
Alkmaar
148
BruflTel
Almeloe
271
Buuren
Amersfoort
216
C.
Amfterdam
68
Calais
Antwerpen
502
Caftierik
Arnemuidea
199
Cobeleuts
Afpcren
179
Atrechtj
3J3
Damme
Augsburg
, Dantfig
B.
Delden
Bacharach
Bellingwolde
396
278
Delft
Delfshavcn
Bergen in Henegouwen,of | Delfzyl
Mons* 338 | Denremonde
Bergen-op- Zoom . 280
Bergen in Noorwegen
41 f
Berlyn
Beverwyk
Blokzyl
Bolswaart
Bommel
Bon
Bourdeaux
Bourtang
Breda
Bremen
Breflaw
410
'85
272
249
225
395
574
278
28l
404
4x1
Deventer
Deutckom
Dieppe
Doesburg
Dokkum
Doornik
Dordrecht
Douay
Douvres
Dresden
Dronthem
Duinkerken
Duiveland,Eil.
S
381
147
Zo$
320
406
292
2Z7
337
197
277
412.
*7I
56
i8z
Z77
436
378
*J4
M3
33o
42
3*9
387
409
410
3^4
209
Blad wyzcr der Steden*
E,
160
Hamburg
408
Edam
Hanau
39f
Elburg
243
Hanovcr
407
Elfcneur
414
Hardenberg
271
Embden
403
Harderwyk
240
Emmerik
;402
Harlingen
'Enkhuizen
if8
pjarwits
Enfchede
*7Z
Haffclt
2.67
F.
Hattem
24?
Franeker
25I
Havre deGraCe
379
Frankfoort aan
den
Heidel berg
Z9S
Mayn
?94
Heiloo
Frankfoort aan den Oder
's Hcrtogenbofch
278
G.
410
. Heukelum
180
Geelmuiden
.270
Heusden
168
Geertruidenberg
169
Hildesheim
406
Gelderland , Prov. 219
Hinloopen
260
Gelder
2JO
Holland > Provo
59
Gent
312
Hoorn
Genua
424
Huift
28?
Goeree
V
Goes
20Ó
Tarmuijen
388
Goor
27I
Jifp
164
Gorkum
*43
&
Gouda
1*3
Kampen
264
'sGraavenhaage
. 119
Keulen
398
Grave
284
inleef
402
Gravezande
*8o
KJundert
186
Grevclingen
3*5
Koeverden
27*
Groeningen, Prov. 272
Koningsberg
412
Grocningen
iCoppenhageh
4i?
Grol
/<jortrijk
326
Gulik
399
JQuilenburg
2*8
H.
. ivjiinder-lchans
272
. Haarlem
I L.
Halberft^d
40 f
j Landskroon
T 4I?
Halte
344
Lang-
Bladwyzer der Steden.
Lang-Akker-Jchans 278
Leerdam
Leeuwaarden
Leiden
Leipfig
Leuven
Limburg
Livorno
Lochcm
Londen
Lubek
Lnneburg
Lutfenburg
M,
Maagdenburg
Maaltricht —
Madrid
Malmoe
S. Malo
S Martensdijk
Marfeille
Meehelen
Medenblik
Ments
Meppcl
Middelburg
Molqueren
Monnikendam
178
246
62
409
288
308
4*T
2.36
382
408
407
?44
404
283
426
4'f I
380 |
208
375
27i)
162,
396
270
191
2ÓI
I6l
Mons, of Bergen in He-
negouwen
Montfoort
Muiden
Munftcr
Naarden
Namen
N,
338
219
176
399
113 \
3451
Nantes' J71
Napels 426
Neurenberg 591
Nicumegen 22 r
Noor d-Beveland,Eil. 2.1 o
O.
Oldenburg 405
Oldenzeél 269
§.Omer 330
Qmmen 271
Optmarfcn 270
Orezand , Ei!# 209
Orïeans J61
Oudenaarde 327
.Oudewater , 167
Overyflfel, prov. 26 1
Parys 34Ó
Pleymuijcn 389
Portsmuijen 389
Praag 41 1
Purmerend* 16$
R>
Rarinmekens of Zeeburg
200
Regensburg
Rheneri
Rochel
Roermond
Romen
Romerswale
Roftok
Rotterdam
Rouan
Ryflèl
39*
218
375
2zS
417
407
I37
328
&
Bladvvyzer
s.
Sas van Gent
286
Schagen
184
SchenkcnfchanS
226
Schiedam
144
Schoonhoven
I46
Schouwen, Eil.
2oi
Sloten
258
Sluis
185
Sneefc
252
Spier
Staden
40 f
Staveren
2 f6
Steenwyk
268
Stettin
410
Straal fond
41I
Straatsburg
39*
5Ttraleni
231
Sw ar te-Sluis
272
Swnl
266
T.
Thiel
224
Tholen , Eil»
207
Ter-Tholen
ibid
Toulon
377
Trier
397
V*
Valcncyn
34°
Vcnctien
422.
Venlo
229
Vefe
196
Vianen
178
Uitrecht, Sucht
Zit
Uitrecht
212
der Steden;
Vlaardingen 18 1
Vliflingen *94
Vollenhoven 268
Vriesland, Prov* 2.44
Wachtendonk 231
Wageningen 242
Walcheren, Eil. 191
Weenen 59o
Wefel 4° *
Weefp *75*
Willcmftad 186
Winfchotcn £78
Wifmar 4«>8
Woerden 166
VVolfenbuttel 4^6
VVolfersdykcEil. fcio
VVorkum x7*
VVorkuminVr* 258
VVorms 393
VVyk teDuurftede 21 8
Y*
Yift M9
Yperen 3*?
, Yffelöcin ify
Z*
Zeeburg of Rammekens
20c
Zeeland, Provt 187
Zeil 407
Zierikzee 2.02
Zuid-Beveland , Eiland
Zutphen
BY-
BYVOEGSELS.
ïsI.B. Voegtoppag.62.by de Vaarten van Leiden*
Öp Jrnfitrdam, alle dagen een Schuit , 'savondts ten
9 uuren.
Op Schiedam , Saturdags ten 1 1 uuren een Schuit.
Onder B^irmonde pag*Z2<9* pp Moq\ en Nimyoegen,
een Schip 's weeks.
Onder *Wo,pag. z 50. 's Woensdag? en Satqrdags, -
op Mool{ en Nimwegen*
Onder Hinlopen 16 1. 't Vlie alle dagen*
Vergcetenc Herbergen.
Dordrecht 47 't Kafteel van Antwerpen*
geiden 67 De Beurs van Amfterdam, aarj
't Haarlemmer Veer.
De Swaan , op de Haarlemmer-
ftraat.
Gouda i2i *t Land van Belofte,
's Graavenhaage ijó De Keiterin,in de Heereftra^r.
Gorkum 144 De oude Tolknecht, aan de
Waal-Poort,
Briel 143 In Rotterdam*
Medenblik 163 In Hoorn,
Woerden 167 In Uitrecht.
Naarden 1 7 3 't Hof van Holland,
Vianen 178 Buiten de Gorkumfche Poorf.
Klundert 186 In Antwerpen: in Breda»
Willcmftad 1 87 In de Prins : in Dort,
Vliffingen 196 De Peer, aan de Beurs.
Brouwershaven 204 De Prins : den Adm. Evertfz.
Uitrecht 215 De witte Swaan , buiten de
Witte Vrouwe-Poort.
Rhcncn 219 De Koning van Bohemen, op
de Markt,
Bommel n6 De Mooriaan : de Keizers
Kroon : beiden op de Markt.
Schcnkenfchans 227 In Emmerik : in Aarnhcm ;
byAnthony Sergeant*
Buu-
Buuren
- — - Roermond
— Vcnlo
Gelder
Stralen
Doesburg
Deutekom
Lochem
Grol
Aarnhem
Harderwyk
Vergeetene Herbergen.
228 De drie koningen.
229 In Emmerik.
2 30 De Swaan: de 3 Vergulde Ha-
ringen, aan de Laar Poort ,
't Vergulde Lam , aan de
Maas-Poort.
231 De Keizers iCroon.
ibid. De Ks'xiqï^ op de Markr.
2,3 f In Aarhem : in Deutekom;
't Huis te Dieren,
j 2 De Prins.
2 $7 de Roode Leeuw»
tbid. 't Veldhoen»
240 De J^p'nftapel: 't^rtouw: de
i^pning van Dcenmarken.
242 'In Amfterdam.
VVageningen 243 De l^pning van Deenmarken.
Hattem ibid. Den Engel.
Elburg 244 In Aarnhem.
Sneek 2 5 3 D e drie Vriezeïï*
Staveren 258 In Amfterdam, by't Stadhuis»
VVorkum 259 In Amfterdam.
Hinloopen 260 De Leeuw»
Deventer 264 't V Vynhuis , op de Markt.
Steen wijk 265) In S wol, op de Markt*
Grave 284 In Nim wegen*
Aardenburg Z%6 In de Prins : in vSluis*
j^rtry^ 3 26 't Schaakbord: het S waard.
Spier 395 De ^eizer.
VVorms 394 De Swartcn Arend : 't Kp°p-
huis : den Os : de iQeizcr:
Paauw*
Frankfoort aan
denMain ibid. DeNeurenburger Hof.
Hanau 395* In Frankfoort.
de
Hei-
Vergeetene Herbergen.
leideibcrg 39 f 'c Hart , op de Markt : 't dub-
beld Swaard , aan deSneler-
Poort.
/lentz 597 In Neuren burger Hof*
>ie r 1 98 't Groene Woud.
geulen ibïd.Dz Viskaren , op de Hooy-
markt : 't VVapen van Hol-
land, in de Rijngas*
ion J99 In geulen, op de Markt*
tunfter ibid* Tot Jeuriaan Burg horft , inde
Zoutftraat,
□eef 402 In de Diergaarde ; in de Linde-
boom , by de Lindeboom»
itnmerik 403 In Rees.
3remen 404 De Raadkelder : de vermaarde
Steene Roeland , voor de
Raadkelder
Mistellingen in den Druk.
Pag. 8o» (laat , dat de iQiarskroonen wit gevcrwd
;ijn; 't geen een misflag is , alzo ze wei heider
blinken*
Pag» 192* lin» 34.ftaat vergaderen oo£, leeft verga-
leren hier ool^
Pag. 1 94» lin. 9, fiaat alle Dingsdagen, leeft alle Da-
len>
Pag, 267, lin. 2*ftaat witte Man leeft witte Wam
Pag» 324* lin* 16* ftaataa B^oy deFtance, leeft in
}$ Swaard.
Fol, I.
REYS-BOEK.
GEBEDEN
Voor
Rcyfende lieden»
Gcbcdtecns Reyfenderu
Emelfche Vader , barmhertige, getrou-
we Godt , ickdanke u hertelijk dal-gy
my tot nu toe , zoo genadig behoedet ,
en my 200 veel goets aen Lichaem en
Ziel bewefen hebt. Ick biddc u, 6 Heer,
weeft my arme Sondaer genadigh , en vergeeft my
alle mijne misdaden , om Jefu Chrifti wille» Hey-
ligt en vernieuwt my ook hoe langer hoe meer,door
de kracht uwes Heyligen Gecftcs t op dat ik mijn
leven dagelijkx betere, in uwe wegen wandele,
en u diene in heyligheydt , en gerechtigheyt f
dieuwbehaeglijckis. Heylige Vader , gcleydt,
en voert my vorder op defc reyfe door de befcher-
ming uwer lieve Engelen, dat ick fecckerfy voor
Moordenaers, en Rovers, voor vergiftige lucht ,
en quade fieckte , voor ftrijdt , en alle ongeval ,
geeft my 6 Heer voctfel, en kleding, voert my den
rechten wech , dien ick wandelen fal, en geef r uwen
fcegen tot mijn voornemen , op dat alles gedyen
mach tot uwer eer, gemeene befte, enoocktot
mijn en der mijne tijdelijke p en eeuwige welvaert.1
Onderhoud, enbewa«rt ondertuffchen oock alle
het mijne en wat ghy my gegeven hebt, en geeft
dat wy malkanderen gefont, cnmet vreugde we-
ö GEBEDEN,
der fien mogen. Infonderheytbid ik u mijn God,
bewaert my voor alle lift, cn boosheyt des boofcn
vyants, en fijne inftrumenten, onderhoud en fterkt
ïn my het ware Salichmaeckende geloove , boete ,
gedult, en hope, en geeft dat die Bedevaert defes
ellcndigen levens getfooft en meteen ongequeftc
confcientie verrichte , Salichlijckeyndige, en vro-
lijk ingaen mach indat Hemelfche Vaderlandt. U
óHeere beveel ik mijnen uytgank , eningankvan
nuaentot inecuwigheyt , door Iefum Chriftum:
Amen.
Onfe Vadtr> &c.
Sondags-gebedt.
Tp Enige , eeuwige , barmhertige Godt , dewijl
•^het u belieft heeft my in den arbeyd mijner werk-
dagen by te ftaen, en my genadelijcktotdefente-
genwoordigen ruft-dag te brengen , vergunt my
doch noch vorder , dat gelijk ik in de zes dagen mij-
nes arbeids al 't werk dat ik 'er in gedaan heb , voor |
my zelf heb gedaan, dat ik infgelijks op heden al i
wat my te doen ftaat voor u mach doen, 't welk
evenwel 't meeft van al is voor my felve doen. Laat
my ook deze dag niet door een laffe ledigheyd in ee-
nendag van wereldfche ruft, verkeere; maar dat
ïck hem , door allerley geeftelijkc ocffcningen , ee-
,ncn dag van geheyligde rufte make; en dat ik 'cru
voor mijn ruft , 200 mach in loven , dat u te loven \
mijn voornaamfte zy , gemerkt ik geen grootcr ruft I
noch kan noch mach verwachten dan haer die d'En-
gclsin den Hemel genieten , wier eenige ruft daer
in beftaet dat zy van 't loven en 't heyligen uwes
naams nimmer ruften. O grootc Godt maeckt dat
ik heden de verlufting van defe mijne ruft voorna* 1
melijck daar in ftelle , dat gy my zulk een fchoonen i
Voor Reizende lieden." 5
tljdt tot boetveerdigheyd vergunt, doch meer dat
het u gelieft heeft my de boetveerdigheyt zelf te
fchenken j dat ilrvrcze van wegen uwe rechtveer*
digheyd, doch meer dat ick beminne van wegen
uwe ontfermhertigheyd ; dat ick uw woord mach
hooren , doch meer dat ick het door uwe genade in
't werek kan ftellen , dat ick aen ieder-een goedt
doe, noch meer aan de huysgcnooten des gelooft.
Geeft my eindelijck, vriendelijckc God , foo tc
ruften op defen tegenwoordigen dag , die maar een
klein gedeelte des tijds is , dat ik tqn lange lefte mach
komen tot de rufte van diendagh , waar in de tijdt
niet meer zal wezen, maar van d'eeuwigheyd zjfjn
verflonden , gelijck d'oneindelijke ruft air onze
werken zal verzwelgen: gemerkt Gy dan in alles
zult wefen , dien allerley prijs en heerlikheid van nu
af tot inder eeuwigheid toekomt, Amen.
Maendags- gebed t.
GEnadige Godt , wy 2ijn dapper in üwe Majefteit
gehouden van wegen de grootegunfl die gy ons
bewijft, mids vcrcyflènde dat wy dendachuwes
ruft aen de eene zijde voor eencn ruftdach hielden ,
endatwy de dagen uwer fcheppinge aen de andere
kant, in't werekonfer handen, ('twelck by ons
voor een fcoort van fcheppinge gehouden word)zou*
den door brengen : ten einde dat wyu in den loop
deslevens , na de maat onzer fterffelikheid , gelijk-
vormichvvierden gemaakt. Maar helaas! goede
God,wat arbeid konnen wy doen ponder fterktc?En
wat fterkte konnen wy hebben,fondergefontheyd?
Gewaerdigt daarom lieve Godt,my met de troofte*
licke zegeninge der lichamelijke gezontheid , te bc-
genadigen:en niet alleen met de gefont heid,dc welke
ons enkelik door uwe Goddelijcke hand word toe-
gefonden; maar met die ook, de welke gy ons,
A Z door
4 GEBEDEN,
dooreen gematigde foberheid onfes levens laat ge-
nieten : want alhoewel deeze 't lichaem niet en
brengt , ten minfte behoud fy 't in een goede geftclt-
heyd* Dc lichamelijke zwakheden zijn onseerft
door 'teten toegebracht geweeft, en noch halen wy
ons felren door 't overgulfige eten en drinken , me-
nigerley ongefontheden op den hals. Wilt my daar-
om , genadige God, in 't midden vanfpijs en drank,
door den geeft der matigheiden nuttigheyd zoo be-
fticren, dat ick my, door d 'aangeboren verdor-
ventheid , niet laat vervoeren: maer dat ick my
(omfootefpreken) het ooft quijt maeke, 't welk
onze eerfte Voorouders , t'onfen verderve , ge«
fmaakt hebben : want wanneer wy Gods goede
fchepfelen onmatiglik gebruyken , en ons felven in
9t eten en drinken te buiten gaan ; wat doen wy an-
» ders dan dat wy met hun , in 't eten van de verbode
vrucht , aanfpannende , hunner zwakheden met
eenenoock deelachtig worden gemaakt : Geeft my
dan matigheid, tot behoudenis mijner gefontheid,
cn gefontheid , tot bevordering mijns arbeids, ten
einde dat ick ie wereken mijns beroeps, met de
hcete luft van een onbuichlick voornemen, aenvaer-
dende, niet gedwongen worde mijnen tijd , ineen
laffe ledigheydt te verfutfelen, 't welck den Godt
volgende Zielen zwaarder valt dan de aldermocye-
lijkfïe arbeit die men haar kan opleggen. Het is wel
waar dat gecne foo veel arbeyden , alsdie op 't ziek- '
bed leggende niet konnen arbeiden ? maar dit is den
arbeid niet dien gy ons hebt befcheiden: 't is veel
eer ftraffe over 't verfuimendes arbeids, ons, van
u , opgeleid. Laat het u daarom niet mishagen ,
o mijn God, dat ik u, om defe lichamelijke gefont-
heid, zooernftelik aanzoekc, gemerkt zy alleen-
lik aan u hangt: en daarom, hoewel gy uwen Soo-
nc Chriftus Iezus voornamelijk , tot genefing onzer
zie-
Voor Reifcnde lieden! $r
fcielen, in de Wereld hebt gezonden , nochtans
waren dc fichtbaarfte getuichniffen die hy gaf van
een Arts te wefen , dat hy lichaamlikkc krankten
genas: Matth.n, f.Wanifoodeehy den blinden
lien, de lammen gaen, en heelde allerhande fiek-
ten, die door geenen tijd, konft, noch gefette eet-
regels, waren t'overwinnen. Eninder waerheid»
gelijk de ziele het leven onzes lichaams is , zo mach
mendegefontheid, met goed recht, voor de ziel
onzes Ie veris houden ^ als ionder de welke wy leven-
de dood zijn , en de poel van Bethcsda niet konnen
gebruyken , Iohannes. j\ 2> Aangefien ick dan,
grootmogende God, de dagen mij nes arbcids, op
een nieuw moet beginnen , behoud my doch in mij-
ne voorigc fterkte engelondheid, laat my door geen
wan-order in fpijs en dranck'tlichaemontftellen,
ten eynde dat ik de werken van mijn beroep van
den nootlaakelijkenhuys-plicht, fondereenige ver-
flaeuwinge afgedaan hebbende, my felven metee*
nen oock noch vorder begeven mach , (vergunt my
flechts, o aller genadichitïe Vader , dat ik het doen
mach) om u voor deze uwe onfehatbare vriendelijk*
heydt te loven en te danken. Maar helaas / goe-
de Godt, wat deel mij nes lichaams is 'er, 't welk
niet veelerley fickten is onderworpen ? Wat een on-
uytfprekelijke weldaatishct ook dat, daar 'er fo
meenige, aan alle kanten.» onder 't pakvan zware
qualcn leggen en fterven , gymy noch den zoeten
trooft van gezonde, en welvarende ledematen laat
behouden? zoodat, indien ik mijn werk, achter-
volgens uwe heilige inftellingenu niet waar neme,
gy de groote gift dezer gezegende gezondheid, regu
vaardichlick van my moocht wech nemen , en my,
benevens ontallijke anderen, in't tranen-leger ne-
derftorten. Maar, verre zy het van my,datikmy
fooganfeh ondankbaarlijk fou aanüellen ; en gelijk
Bj ik
6
GEBEDEN,
ik u daarom gehouden ben tc bidden , goede God >
dat het u gelieve my metgefondheid, totgrond-
werek mij nes arbeids te begenadigen , foo moet ik
mede allerley fchuldigen lof en prijs, tot grontwerk
mijner dankbaarheid opdragen , uwen lofrijken
Naam, met alle de heylige Engelen en zalige Zie-
len , van eeuwigheid tot eeu wighid loven en dan-
ken, Amen»
^fondtheit, voor zoo veelze van u afkomt, een
groote zegeninge is : nochtans en fal fy ons niet ge-
deyen tot zeegen , tenzy dat wijfe, na den eyfch
der zaken, in den arbeid van eerlijk en Goddelijk
beroep, befteden. Want wanneer wy den tijd van
onze ongekreukte gezontbeit, ineen fluymerlijkc
achteloosheit , cn druiloorige zitluft doorbrengen ,
het is dan zo verde van daan dat zy ons tot zegen
zou (treken , dat wijze veel eer in eenen ver keeren ,
vermits wy ons zei ven dien onnutten dienftknecht
maar al te gelijk maken, die zijn talent niet wel wift.
Gelijck gy my daarom , ö allergenadigfte Vader
krachten vergunt hebt , om na gelegentheid mijnes
beroeps, te konnen werken: geeft my insgelijks
ook uwe genade, om hctgewilliglijk te doen , ten
eynde ik uwe zegening ingeencn vloek verandere,
en niet verilimme door 't gene gy my tot verbeterin-
geter hand (leid. Want helaas! goede God, in-
diengy mijnen wil tot den arbeid niet en neigt, ik
aal van mijn fel ven altijd na 't gemak hunkeren zo
gantlch traach zijn mijne geeften tot iet goeds, ten
zydatfe gaande gemaakt worden. Weert daarom
van my den c;eeft van muffe lufteloosheid : ontlaad
ipijn hert , 6 God , van allerley logge fuffery, op]dat
Dingsdags-gebedt.
ï God , alhoewel de lichamelijke ge-
my
Voor Reizende lieden. 5
my den arbcyd nier meer pijnlik, maar aangenaam
fy : want wy fullen 't werk altijd met een heymelik-
ke tegenfparteling aanvaarden , 200 lang wy in 't
werk zclver geen zmaak vinden. En waarom £oude
ons dog den arbeyd zo feer tegen den bord fteeken ,
gemerkt zy den menfche5eer hynog gevallen was, in
den Luft-hof was was op%geleit , Gen. 2. if. 20 dat
den arbeid tegen de waregelukzaligheid,in 't minfte
niet fchijnt te ftrijden : oock en zouden onze cerfte
Voorouders miflehien in de handen des Satans noit
gevallen zijn, indien fy hun werk met eencnon-
verfettelijken ernft gevolgt hadden:want onfc leqig-
heit is de rechten tijt, waar in ons de Satan allerley
ramp en onheil weet te berockenen: ook verneemt
hy zoo haaft niet dat wy 't werk , 't gene g y ons be-
fcheidenhebt ,verfuimcn t of ftrax oordeelt hy ons
bequaamom't werk dat hy ons voorfteld, aan te
vaarden. Verdraag dan nimmer , goedertieren
Vader , dat ik des Duivels verfoeckingen , door
mijne ledigheid , opmy brenge , maar wilt alle mij-
ne dingen foo beftieren 3 dat ick den Satan door
't neerftig waarnemen mijnes beroeps generley ge-
legentheytjgeven om my te befprlngen, en geen
middelen ter hant ftelle om m y onder zijn gewelt
te (lellen. Wijders hebt gy ons > lieve God aan den
arbeid in enkele genade opgeleid , om dat ons 't ge-
mak door 't voorige ongemak meer placht aan te
zoeten , ofliever , om dat 'er geen rechte ruft , zon-
der de moeyelikheid des voorgaanden arbcyds , ge-
vonden word. Het heeft u gelieft, oHeere, zes
dagen aan 't groote werk der fcheppinge te hangen ;
Ecclef. 7. 12. foo hebt gy my ook zes dageb^toege-
leid , om 't groote werk mijner zalicheid , in vreefe
en beven, uit te werken: z. Corinth. ^z. ^tmoec
ook nu voltrokken worden, of noit: maakt my
daarom op heden , in 't werk mijnes beroeps» zoo
A 4 t#:
5 GEBEDEN,
te arbeiden , dat ik met eenen ook iets tot het bevor-
deren des grooten werks verrichte, op datmyde
Sabbath des doods niet en achterhale noch ver-
rafiche,eer dat werk voltrocken is,en ik dan verhin-
dert worde in uwe rufte in te gaan , als niet hebben-
de my zeiven wel genoeg in dit aldergeweldigfte
werkgequeten*
Woensdags-Gebedt.
OGodt, Hcere des Hemels, ik fteuii alleen op
uwe goetheit , om gelijcke gun ft te verwerven,
als gy aan u getrouwe dienftknecht Abraham be-
toont hebt: want ik kome tot u biddende voor een
ander Sodom; ten minften vooreen, dieloofon-
dig is als oit Sodom was:en daarom heb ik van noo-
den, dat my 200 veel verfoeken ingewilligt worden
als Abraham: Wat al- hoewel het u belieft heeft ,
6 God ! mijn gebed te verhooren om gezontheit,
dat ik bequaam , en genade , dat ik willig mogt
zijn in de plichten mijner bcrocpinge waar te ne-
men: zoo zal my nochtans, indien gy hier (taande
blijft, en niet meerder vergunt, beide gefontheit
cn arbeidt weinig baten 5 want gemerkt uw inftel-
linge is , dat ik fes dagen fal arbeiden , en alles
dat my te doen ftaat daar in afdoen; ofikfehoon
noch zoo veel doe , zoo en zal ik nochtans zo ik niet
doe al watmy te doen ftaat, uwe inftellinge niet vol-
doen , en die niet voldoende , van al mijn arbeyt
noit verbetert fcijn# Gelieft derhalven, ó Godt,
mijn arbeydt tot een goet einde te bellieren , en my
op de weg , daar op ik wandde , zoo te geleiden ,
alsgy Ifraëi inde Wilderniffë gedaan hebt: Want
helaas ! 6 Heere ! ik heb een grooter wildernifle
door te wandelen , als oit Ifraëi wandelde , een wil-
dernis van beroerten en aanvechtingen , van onwe-*
tent*
Voor Reizende lieden» 9
tentheit en dwalingen ; zoo dat , ten zy gy my ge-
lijk haar J geleidet met een Wolken colomme by
daag, het Euangelium van u Soonejezu Chrifto,ea
met een Vier-colomme by nacht, de genade uwes
heiligen Geeftcs : 200 zal ik noit de weg na Canaan
konnen vinden , maar gedurig onzwerven, en jam-
merlijk in de Woeltijne omkomen , want hoewel
al 't gene gy my in zes dagen te arbeiden geboden
hebt, ingerok is in dat Unum necejïarium , dateene
noodige, dat Chriftus Martha te kennen gaf: en
dat, als maar een ding zijnde, licht fchijnt, om
gedaan te werden, nochtans dateene, wat ontle-
digt zijnde, om in 't werk geftelt te worden, zoo
bevind ik dat in fich tebefluiten zulk een wereldt
vol plichten, dat ik in der zeiver getal t'eenemaal
verwert ben : plichten neven u o mij n Godt , plich-
ten nevens mijn evennaaften , plichten nevens my
zelfs: en zoo maar een eenige van deze plichten
nagelaten wort , hoe kan ik zeggen 1 uwe wet vol-
daan , en al mijn werk na zes dagen voltoit te heb-
ben ? en wat rekeninge zal ik konnen doen na mijn
zes-daagfehe arbeit? en zoo ik voor u mijn rekenin-
ge niet en kan maaken : waar voor zal ik hoope by
u gerekent te werden ? Als ik overdenk mijn plicht
nevens uw: dat ik u zal liefhebben met mijn gant»
fcheherte, met mijn krachten: kan ik dat feggen
gedaan, en in geenen deele de wereld gelieft te heb*
ben? als ik gedenke aan mijn plichten nevens mijn
cven-naaften ? dat ik hem zoo lief hebbe als mijn
zelfs , kan ik feggen dat ik zelfs gedaen heb, en hem
nimmer gebrek laten lijden, daar ik felfs over-vloet
had? Als ik gedenke aan de plichten nevens my
zelf; dat ik meer zorg voor mijn ziele fou dragen ,
als voor mijn lichaam kan ik leggen fulx gedaan ,
en niet meer voor mijn lichaam als mijn ziel geförgt
te hebben ? Ea daarom , o aldergoedertiercnfte
A S Godt!
io GEBEDEN,
Godt ! gelievet te vervullen alle mijn gebreken :ge-
waardigt al mijn arbeidt na uw wil te rechten, en
maakt my zoodanig , dat ik u alleen mach Iieven,en
niet behal ven uw : niet , als dat tot u wes naams eer
mach ftrekken. Laat ik mijn even menfche lieven
als my zelfs: en dat ik wenfeh, dat mygefchicde,
andere doen : Laat ik ook zojvoor mijn ziel zorgen,
dat geen vermaak des werelds , of ketelinge des
vlcefch my daar van aftrekke : als wetende des we-
relds vergankclijckhcid , en brosheyt des vlee-
iches, dathaafttot ftof keeren zal: en de beften-
digheydtvan de ziele, die alleen mijn wezen is, en
by my blijft* En wanneer gy alfoo mijn arbeidt ge-
fliert hebt , en my bekrachtigt om al mijn werek te
doen, dan zal ik erkennen, datgy voor my meer,
als voor Abraham gedaan hebt : en dan zal ik bereid
W2fen , om meer te doen aan uw, als oit Abraham
deed: namelijk , niet alleen mijn Izaac, al mijn
vermakelijkheid, maar my zelfs geheclijk, al mijn
begeerten : al dat ik ben , en dat ik hoop te wezen,
aan u opofferen.
Donderdags- Gebedr.
OGenadigftc, enheerlijkfteGod, geeft my ver-
lof, dat ik u met Abraham noch zoo moeyc-
lijk val : Ik kom tot u met nieuwe verzoeken : want
daar gy my d'een gegeven hebt , moet gy u gewaar-
digen 'tander daar byte doen, cn noch een ander,
en meer, en noch meer daarby, tot dattet mach
gezegt worden, gy hebt al ons werk in ons gewrogt.
Want,hclaas / wyzjn van ons zelfs onvermogen-
de, omyetstedoen: daarom al hebt gy mijnver-
zoekingc ingewilligt om gezondheid, en om mijn
arbeittevolbrengeu, en die te ftieren : zoozalmy
efter dit alles weinig voordcel geven, zoo't u niet
gelieft
Voor Reizende lieden»
( gelieft mijn arbeid te zegenen: de andere dingen
moge wel genoegfeafti zijn, maar alleen uw zegen
maakt mijn werk volkomen. Gy hebt Cainge-
zontheidten wil om te arbeiden gegeven; en met
een fijn werk gcftiert: maar om dat gy fijn arbeidt
niet en zegende , noch 't gene hy wrocht > daarom
zoo warenfe alle profijtelijk voor hem, en deden
hem, geengoedt. Derhalven, o goedertierenfle
Godi ? gelieft uw zegen te verkenen over al mip
arbeidt, en al dat ik tc doen heb: Want, helaas ï
hoe vele zijnder , die haar flaap breekcn en vroeg in
de weer zijn, en eten brood der kommernis, en
nochtans ten baat haar niet, en dat alleen om dat
gy u handt niet opent , en haar met uw zegeningen
vervult J w^nt 't en is niet des genes die loopt,maar
alleen u ws ó Godt die haar arbeid zegent* De ge-
leertheid en komt niet vanneerftignachtbraaken?,
noch de victorie door manhaftighcit , noch de over-
vloedt door fpaarzaamheit, maar alles moet het uw
zegenende handt dank weten. Daarom dan , ó
Godt! gelieft uw zegen te gebieden over mijn ar-
beid ,en alles dat ik ter handt zal nemen ; over mijn
gebeden , en alles daar voor ik na u wil zal bidden :
en dan zal ik my daar van verzekeren, in wat ftaat
het u believen zal myte ftcllen, dattct my ten
beften en tot mijn behoudenis zal (trekken*
Uw zegeningc behiel Ionas alzoo zeeker in
de Walvifch buik , als of hy zoo lang in een
(choon K^afteel gelegen hadde* Dooi uw zegenin-
ge bracht beide tegen natuur en reden de afgeftorve-
ne moeder van Sara een Soon vooru Door uw ze-
geningc vermeerderde 't kleine getal van Iacobs
Vee boven die grote menichte van fijn Schoonvader
Laban* Door uwe zegen was Daniël fchoner en vet-
ter met gort en water, als de andere met lekkernyen
van Nebücatnezar : want uw inylocyende zegenin-
A 6 gc
ft GEBEDEN,
ge maakt zelfs een rampzalige ftaat gelukzalig. Gc«iï
lieft daarom , 6 Godt ! indien gy mijn armoede toe-
pend, my genoegen te gunnnen. Want daar ge-
noegen en armoede t'zamen gaan, daar maakt uw
zegen van genoegen de armoede zelfs tot zegen. ,
Soo gy my fiekte toezend, zoo geeft my gedult t
want daar fiekte en gedult t'famen gaan, daar maakt
u zegen van gedult de fiekte ^elfs tot een zegen. Zo
gy aanvechtinge toezend, wapent my met hetgeloo-i
ve; want uw zegen des geloofs maakt zelfs de aan-
vechtinge tot zegen. Dat gelijk ten aanzien van onsl J
waarlijk gezegt wort; aat alle dingen te zameni \
werken ten beften van die gene die Godt vrcczen:j
Soo ook ten aanfien van u,6 Godt ! met recht mach j
gezegt worden, dat alle dingen te zamen werken,
ten beften van die gene die gy zegent* Daarom ó
God, gelieft my en al mijn werk te zegenen ; zegent \
my ,dat ik dy mach zegene ; gy my met genade, en ik
u metdankzeggingc: en dat al wat in my is, uwen
heerlijken naam love en zegene.
Vrydags-gcbedt.
/*\ Barmhertige Godt, 't heeft u belieft vier van
mijne gebeden te verhooren , en , foo ick ho-
pe, te vergunnen : waar in ick hoewel grooten
trooft verkrijge, nochtans niet verzadigt ben;
want foo ick naliet te bidden , of gy te vergunnen,
zoud' ick miflehien geen weldaad genieten van alle
uwe voorgaande gunft-bewijfen: Want, helaes.'
mijn gelegentheid is zodanig, dat ik , zo lange my*
ne zes werkdagen geduren , nootzakelijk moet
blijven een bidder; zo ik van 't bidden ophield*,
2oud' ik daar mede toonen , dat ik dacht alreedc
genoeg van u ontfangen te hebben , en 6 genadige
Godt! wie kan oyt genpeg van u hebben? het is
Voor Reifende Heden- 1 $
immers waar» dat gy alle dingen vervult i cn wat
kan eenig ding meer hebben als vol te wezen ? ja gy
vervult alle dingen, maar na elks begrijp: en he-
laas; mijn begrijp k zo kleyn, dattenzygy 'tver-
ider uit breid , ik eerder in perijkel zoude ftaan , van
u t'eenemaal uit te fluiten , dan in hoop van eenich
deel van u vaft te houden. Gelieft derhalven,ó God!
mijn begrijp uit te breiden , ende doet my volherden
in 't werk mijner beroepinge > dat ik niet mag op-
geven, tot dat mijn werk zy voltoit, en dan met
my mag brengen mijn volkomen rekeninge , zonder
welke ik noit foude aangenomen worden. O hoe
vele hebben fig tegen defen ffeengeftootcn ?die jrier
voor een tijd wel treffelik in gegaan hebben, en dan
op gegeven > als moede zijnde aan haren arbeid ? L*e
Ifraëlieten gingen hiei* wel voor een tijd gewillig in,
maar zohaaft als Pharao haar achter-volgde, zo
murmureerden fy tegen Mofes , en waren tetftont
veerdig om weder te keeren tot haar oude gevanke-
niflè. Judas ging voor een tijd luftig voort : maar
zo haaft hem dertig penningen vertoont wierden,
gaf hy fijn dienft over , cn verkogt fijn meefter. Ver-
leen my derhalven uwe genade , 6 God ! dat ik dcfe
fteenrotze mag (chouwen. Laat neg 'c vervolgen
van Pharao, nog de dertig filvere penningen der
Joden , nog de Wereld , nog de Satan , my van 't
volherden in de werken mijnes beroeps , iri de wer-
ken uwes dienfles, aftrecken: want op waMrer-
geldingekanikfien, als na mijn werken r En in der
waarheid wat reden van vergelding te verwachten,
zo ik niet aanhoude tot de tijd, in de welke de ver-
geldingefalgefchieden* Geweerdigt dan, öGod!
my by teftaanin mijne werken , dat ook defen dag
zijn deel mag hebben van het werk als ik mijne re
keningc fal doen : En 6 mijne ziele , laat dit exem-
pel u defen dag vertoont, u opwekken om te vol-
!4 G E B EDE N,
hcrdcn en aan te houden in de werken uwer beroem
pinge , ende in de werken der godfaligheid : Want
zo Chriftus zijn werk, dat hyopdefen dag tot on-
fer verloffinge volbragt heeft > dat hy, ten zyom
onfent wille , niet van nooden hadde op fig te ne-
men: Maar zo volftandig was hy in zijn voorne*
men ; en onvertfaagt in zijn werk , dat hy zyn ar-i
beid niet over gaf, tot hy zyn leven overgaf, enïoti
dat hy zyn werk volbragt hadde , daar hy om geko-j
men was* Bedenk, 6 myn ziele, dat de werken
der godfaligheyt in dit leven , zyn als het roeyen te-j
gens de ftroom : zo gy maar een weinig ophoud,!
20 zal de ftroom u ter (lont verder agtcrwaarts dry-I
ven: dan veel arbeydsudaar na zal konnen voor-j
waarts brengen, en daarom, op dat uwe moeiten;
dies te minder mogen zyn , zo houdgeduurig aan :i
want zonder geduurig aanhouden , fultgy noit be-|
quaam zyn tot in uwe haven te geraken, voor het
einde van uwe fes dagen ; ende gy moet niet den-
ken op een langer tyd om hier na nog in dezelve toe-
gelaten te werden : maar dan , als buyten gefloten
zynde buyten de haven , aan 't geweldt der flormen,;
ende onweeren overgelaten te worden. Gelieft dan,;
6 genadigfte God, my te vcrleencn den geeft der!
volherdinge, dat ik in myn werken mag aanhou-i
den, ten minften den geeft der bekeeringe van het:
niet aanhouden der zelve : Want helaas ! 't befte
deel van ons werken is de bekeeringe van ons niet
werken: 'tvvelk, om dat de Engelen fig verheu-l
gen tc zien , ik hope dat gy ook fult gelieven aan te
nemen, en gelieft het dog aan te nemen, óGodt!
want zo gy mijn bekeeringe niet aan neemt, zo kan
ik weinig hoop hebben, dat gy mijn volftandigheit
zoudet aannemen : ja inder waarheid geen hoop
met allen, datgy my zoudet aannemen , dan in
hem , cn door hem alleenelijk > die volftandig bleef
Voor Reizende lieden/ ï f
in 't arbeiden tot zijn laatfte fnik : en liet doe de
vruchten zijner werken onder ander ook myover,
om die te genieten: cn vergunt my, ÓGodt, de
zelve te genieten om uvves heerlijken naams
wille.
Saterdags-Gebedt.
OGenadigfteGodt, nubenik, door uwe gena*
digebyiïand, gekomen tot de laatfte van mijn
zes" werkdagen, de dag in welken Gy totMozcs
fprak, Gaat op den berg Nebo en fterft daar ; dezen
Berg des doods ben ik nu opklimmende , gelieft dan
ÓGodt, my zooteonderfteuneninmijn gang, dat
ik niet cn bezwijeke op den wech ; want aangefien
dat my de werken van de voorgaande dagen, hoe-
wel als op een vlak veld gedaen zomoeyclijkge*
weeft zijn: hoe veel te meer 't werk dezes daags,
't welk moet gedaan werden op den berg J cn noch-
tans , 6 mijn ziele zijt niet flaauhertig : want hoe-
wel't opklimmen op dezen berg u pijnlijk is: noch-
tans als gy eens daar op zult geklommen zijn , zo
zaldcrccn verfriffinge voor u in zijn; gemerkt dat
het een gcficht geeft in Canaan; als recht gefegt
werd , de dach des doods is beter als dedach dat ye-
mant geboren werd ? want deze dag brengt ons tot
*t eeifte gcficht van deze elendige wereld, maar
dit brengt ons tot het cerfte gcficht van 'c gezegende
Canaan» O! God! doet my dan recht gevoelen,
ende aangrijpen de trooftdes doodts: welke hoe-
wel ze aaan de Goddeloozen is een aflclimmige en
ocderdalinge in den kuil , zoo iffè nochtans aan uwe
knechten een opklimmigc op den berg ; gelijk
j't gieg met u dienft-knechten Aaroo , die op u
woord klom op den berg Hor, endaar fturf: enge-
lijk 't ging met Mozcs u wen dienaar , dieopugc*
Ï6 GEBEDEN,
bod ging op den bergNebo, ende fterf aldaar ; en
gelijck 'tging met u lieve Sone , onzen Salichmaker
Chriftus, die, aishy uitde wereld fcheide , op-
ging op een berg in Galilea , en van daar opvoer in
den Hemel. Want men kan uit het dal dezer we-
reldfche zorgen ten Hemel niet op varen : 't moet
zij n van den berch des geloofs , van waar wy alleen-
lik opgetrokken werden. En , 6 mijn ziele, fteunt
niet op u gezondheid : alsofgy door uwe gezondt-
heid ende fterkte , die doch dikwils voor een ogen-
blik is , verder af waart van den berch des doods op
te klimmen : want het Ooge van Mozes en wa:; niet
verduiftert , noch fijne natuurlijke krachten ver-
zwakt s en evenwel doe God maar tot hem fprak,
Gaat op den Berg Nebo, en fterft daar: ZOO ging hy
terftondt op, ende fturf. Want den menfcheen
leeft niet allen van den broode,maar van elk woord
dat uit den monde Gods uitgaan Derhalven, 6
genadichfte God , alzoo ik t'cenemaal onwetende
ben, ter welker tijd het uwe ontzachelijke Maje-
fteyt zal behagen my te gebieden den Berch des
doods op te klimmen : Geeft dan dat ik altijd mach
bereid zijn om nederwaart op te gaan:en dat ik mag
leven in een geduerige voorbereidingen , en ten laa-
ften zo mijn leven eindigen,met het beloofdeCanaan
voor mijn ooge,v velkers gefigte my de valeye van de
vvcreldfche bekommeringen nu niet toe en Iaat»
Gcvviffelijk het werk dezes daachs is als een dak tc
zetten op alle mijne voorgaande werken: en dit
dak niet wel daar op gefet zijnde , zo zal 't gebouw
van alle mijne voorgaande werken zeer haad ver-
vallen: wel dan , ö groote God gy groote bou-
wer van de gantfche wereld, diegyzelfsde hoek-
fleen zijt , wilt my doch byftaan in \ opzetten van
dit dak, dat het een befcherminge mach zijn van
mijn onder bouwen : en dat ik , hoe ook 't vorigftc
Voor Reizende lieden. 1 7
mijnes levens gewceftzy , ten laatften eengoedbe-
fluit mach maken : en gemerkt waar de boom valt
daar legden blijft: laat doch deboom mijnes levens
niet nedervallen in 't dal dezer wereld, daar het Ka-
naannietgefïenen wert: maaróGodt, laatfeval-
en op den berg van waar ik met den Zaligmaker ten
lemel opklimmen , den welken metu , 6 Vader,
ndeHeylige Geeft toekomt alle eertnde heerlik-
ïeit van eeuwigheid tot eeuwigheid, Amen.
MORGEN-GEZANG,
Voor Reizende Lieden.
Op de Poys van den 66. Tfalm.
/
Zingt den Heer:
i Herder trouw' wiens wakker oogen i
" Rondfom die wijde Wereld gaan ,
j^iens hooft tot flaap noyt werd gebogen,
;en Aardworm komt u fpreeken aan ?
)ch ! wie ben ik dat ik zoud' fpreeken
ket Godt ? ik ben doch aard en flof,
',iet niet 6 Heer op mijn gebreken,
jlaar neemt in dank mi jrfs herten lof*
2. Mijn hert heeft luft om 11 te loven,
|)iesook mijnmontfich open maakt,
)m datgy dezen nacht van boven,
roor my zoo trouw'lijk hebt gewaakt,
Jy hebt gewaakt ik hebgeflapen,
loewel den Leeuw rontfom my gaat,
B Ik
18 MORGEN-GEZANG,
Ik weet hy kan my niet betrapen ,
Als gy voor my op Schiltwacht ftaar*
j. Voordekten die in 't duifter fluipen ,
Heeft my bewaart u lterke hant,
En voor des Jagers loos bekruipen,
Die my veel duizent netten fpant,
Mijn lichaam waar in 't ftof geleyt, (
Zoo my u hulp niet waar gezonden ,
U vleug'lenover my gefpreyt.
4* Ik leev' alleen door u genade,
Die alle morgen my verblijt :
OGodtwatisde menfehdemade ?
Dat gy hem zoo genadig zijt t
De duifter nacht die is geweeken ,
Den ligten dag verfcheenen is,
Wilt door u magt ö Heer verbrecken ,
Degrootemagtder duyfternis.
f. U gulden Son is op-gerefen ,
Waar door de wereldt wert verligt ,
Laat ook mijn ziel verligtet wefen ,
Met ftralen vanu aangeficht,
U aan fchijn is mijn Son , mijn leven ,
Wilt dat voor my verbergen niet ,
Mijn hert kan niet dan flaan en beven ,
Wanneer 't maar denkt om fuik verdriet.
6. Heer wilt my met uw* oogen leyden ,
En met uw handt my (tieren voort,
Laat uwen Geeft niet van myfeheyden,
Ontrekt my niet uw' Heylig woordt,
Geeft dat ik ga als in den dage,
Als ftaand* altijt in u geficht,
Op dat naar u goet welbehagen,
Mijn doen en laten fy gericht»
7* Geleit mijn voort op al mijn wegen,
Die ik op aarden wandMen zal,
Verblijt my doch met uwen zegen
Voor Reizende lieden.
In dit ellendig tranen-dal :
Heer wilt my uwen Troofter geven /
Bedekt my voor des Duivels fchicht,
En laat my na dit droevig leven
Met u bewoonen \ eeuwig licht. Amen.
AVOND-GEZ ANG,
Voor Reizende Lieden.
Stemme van den iz. P/alm.
Doet ons byftant,
r\En avontkomt mijn God, dies kom ik weder
*-^Ik kom' en breng mijn A vont-offer met,
3groote Godt neycht u van boven neder,
Dntfangt als een zoet reukwerk mijngebedt:
Des wicrooksreuk en kan u niet vermaken ,
5y hebt geen luftaanoly-ftroomenzoer,
)ekalv'ren myner lippen laat u (maken,
)at ikugeev'gy weet met wat ge moer»
Ik pryf' u Heer mijn Godt,enbidd'by dezen,
Jeeft my een hert dat ik u prijzen mach,
foor die genaad' die gy my hebt beweien ,
dijn leven lanck en deef voorleden dach.
Gy hebt my vroeg in u genaad' ontfangen#'
fan d'eerlte uur dat ik de Wercldt fach ,
5y hebt my met u vleug'lcn facht omvangen,
)oen ik noch aan mijn moeders borften lach.
Gy hebt mijn door u dienftbaar geeflen
\\% metter hant geley t , cn wel bewaart*
20 AVON D-G EZANG,
't Isu genaad' en goetheyt overvloedig,
Dat ik 6 Heer tot noch toe ben gefpaart.
Mijn zonden zijn lang rijp ge weeft tot wrake,
De maat is van mijn boosheit langh vervult,
lek waer wel weert dat my u vyer aenftake,
ö grootc Godt, hoe groot is u gedult.
Zelfs dezen dag heb ik zoo niet gefleten,
Als my betaamt , en u mijn Godt behaagt,
Want in veel zonden heb ik my vergeten,
'r Welk u mijn ziel met groote droefheid klaagt.
Ik bid u Heer wilt air mijn zonden dekken,
Gelijk de duifter nacht de Werelt doet,
Uw' heylig licht en wilt my niet onttrekken,
Hoewel der Zonnen licht verdwynen moet.
O eeuwig licht, die Vader zijt der lichten,
Die met een wakker oog in 't duyfter fiet,
Bedekt mijn naakte ziel voor 'sDuy veis fchichten,
Bewaart my doch voor allerley verdriet.
Den fiaap des doods en laat my niet genaken,
Geeft dat mijn flaap nietonordentlijkfy,
Op dat ik morgen vrolijk mach ontwaken,
O wakker Heldt waekttrouw'lijkover my.
Mijn ziel wil ik in uwen handen geven,
Ofdefe nacht, de nacht des levens waar,
Laat my dien blijden dach by u beleven,
Daar nimmer droeve nacht fal volgen naar. Amen.
Eer dat ï>y den T^eyfer tot eenige der ande~
re Adat er ten inlaat en , dunkt het ons niet on-
dienstige dat 7vy hem aanmanen, z,ijnoogen en
gedagten eerjl eens op defe ondergaande Reys-
l effen te vefiigen.
REIS-
REIS-LESSEN.
EEn Vader had een rauwen quant
Die wou gaan reizen uit het landt*
Om eens te leeren metter daat,
Hoe dattet in de vereld gaat.
Hy (die wift hoe dat de jonkheid malt,
En waarze dikmaals henen valt ,
Byzonder alsze buiten dwang
Mag hebben haren vryen gang)
Riep zijnen Zoon ter zyden af,
Daar hy hem deze Leflë gaf :
Nadien (zeit hy) mijn waardeKiut
Dat gy tot reizen zy t gezint ,
Zoo hoort dog hier op mijnen raadc ,
Die ik geleert heb uit der daadt ;
Eerft, wanneer gyu tot reizen zet,
Begint den dag met u gebedt j
„ Want Haver geven aan u beeft ,
„ En God te bidden in den geeft,
Schoon dattet beide tijd vereift ,
En doet geen hinder als men reift*
Dan is noch vorder mijn bevel,
Gaat kieft voor u een Reys-gefel ;
Want reyfen fondcr mede-maat ;
En was nooit wy fe lieden raadt j
Maar kieft een vriendt van uwen aarfc?
Die handten hertcreynbewaart,
En niet en heldt na vuyl bejaag,
Dat jonge lieden fchaden mag,
„ Nooy t fpeelder yemand met het pek
„ Die niet en hiel een vuyie vlek.
Maar gy, die u tot reyfen fielt,
Begintct nimmer fonder geldt:
B i „Wan*
%% REIS -LESSEN,
L Want die wil reyfen achter landt,
„ Die hebbe muntc by der handt,
„ Dat is een kruyt van goede kracht,
„ Waar op de gantfche werelt acht ,
„ En als udatgefelfchap faalt,
„ Soo wordt gy felden wel onthaalt.
Dog geldt te dragen over al,
Dat baart by wylen ongeval,
Gy, vrijdtu van dat ongerief,
Endienc u van een Wiffelbricf ;
Want dat en is geen laflig pak.
Maar voor die reyfen groot gemak.
Voorts, wiltgy reyfen met verftant,
Soo hebt een kaarte by der handt,
Vanyder Rijk dat gy betreet,
Op dat gy daar de gronden weet,
En kent by na de gantfche kuft,
Ook eer gy daar ooit hebt geruft.
En is 'er onder wege dan^
Een wijs, geleert, of deftig man^
En laat niet of bcfoekt den vriendt,
Vermits het u ten nutte dient»
«, De wijsheydt is een rijke fchat ,
„ Wie die genaeckt , ontfangh ter wat*
Wanneer gy van den paarde fit ,
Eu van het reyfen zijt verhit , .
En eyfcht terftontgeen Bier ofWifat
Wantdat en kan maar hinder zijn ,
Toont hier en elders uwe luft ,
Dat is de grond van uwe ruft.
gy Niet al, niet al, dat ons behaagt >
„ En dient de menfche na-gejaagt.
Stelt u dit voor een Vafte wet ,
Datgy op alle dingen let,
Datgy geftaag u voordeel doet,
Met al wat ycwersu ontmoet.
REI S*L ESSEN, %i
\ De werelt is een wonder boek ,
„ Het maeckt fijn Lezer wonder kloek ,
„ Maer wie het zonder oordeel leeft ,
Die blijft gelijk hyisgeweeft ,
G y doet niet als de meefte hoop :
Maar doet met aandacht u wen loop :
Hoort gy een fneeg , eengccftig man ,
Daar hoorje dat uleeren kan: j
Sietgy een-oqgezoutengek ,
Leert noch al yet uyt zijn gebrek >
Leert myden dathy qualijk doet ,
En hoe men zotten vyeren moet.
In 't korte, waar gy d'oogen keert ,
Siet datje 't een of 't ander leert»
Al wat men hoort of wat men fiet,
Dieleere wil,dieleerter yeu
Wat is 'er of gy verde tijt ?
En in een goê gefelfchap zijt ,
En dan in eenig Juftig veldt >
Veel chriftalyne beeken telt 3
0 f elders in een open wout
Vindt fchoone Sloten opgebpuwt ,
Vindt Princen huyzen neêr gerukt ,
Vindt toorens in het ftof gedrukt ,
Vindt puyn, en ik en weet niet wat,
iDaareertijdtsftondt een fchoone ftadt?
Vindt weder dreven nieuw geplant ,
Tot (jierlel van het gantfche landt ,
Vindt Hoven na de konft gemaakt,
1 Daar van dat gy de vruchten fmaakt ,
Vindt Roozen uytter maten hoog>
Ook verre boven 's menfehen oog,
: Vindt ander vreemt en nieuw gewas»
Daar van men nooyt te vooren las>
Voorwaar al dat en acht ik niet , ;
' 't En zy dat gy wat verder fiet,
j; B 4 'tEn
*4 REI S~L ESSEN,
't En zy u dom en grillig hert
Bezetter, en ook beter werdt ;
„ 't Is niet gereyft , 't is maar ged waalt ,
„Indien men daar geen wijsheyt haalt.
Waar gy ooyt gaat of henen trekt ,
Houd ftaag u beurs en hart bedekt :
En meldt niet door een loffen praat ,
Van waar gy komt of henen gaat :
En min noch wat u hartejaagt ,
Want dat heeft menig man beklaagt.
„ Siet ! waar men gaat ; of waar men reyft ,
„ Nooy t dient gefey t al wat men peyft ;
Een heufche mondt is altijdt goet ,
n Doch meeft voor een die reyzen moet*
Nu voorts, op dat gy fchouwen meugt
Veel malle grepen van de jeugt ,
Soo laat geen drank u meefter zijn ,
Het zy dan Bierofheete Wijn ,
Want die gebruykt in overvloedt ,
En is ter gener plaatzen goet ;
Maar als gy uy t den lande zijt
Soo dient hy boven al gemijt :
Doch zoo gy eens werdt overlaft ;
Of van een heeten damp verraft ,
Soo mijdt noch al een vorder qufcat
En loopt niet mallen over ftraai ,
Maar houdt u (lil zoo langefrfijdt
Tot datje weder nuchter zijt.
Begeeft u nooy t des avonts laat,
Noch op den weg noch op de ftraat ;
„ Vroeg uyt te gaan , vroeg onder 't dak.
Dat is gezondt een groot gemak.
Des nachts te loopen hier cn daar ,
Dat is niet andersals gevaar.
Gy laat den nacht en haar bejag,
En doet u zaken by den dag ;
R E I S-L ESSEN,
„ Want dat men in het duy fter doet ,
„ Wordt op den lichten dag geboet.
Kijft niet in 't bed' ofaen den haart ,
En twift ook niet met uwen Waart,
Maar is hy vils, of niet te pluys,
Betaalt,en zoekt een ander huys ,
En twift niet met u reys-gefd :
Spreekt yemant quahjk antwoort wel
„ Schoon fpreken is van groote kracht ,
,>Het maakt ook harde koppen zacht,
Bewaart u oog, u mondt ,u beurs,
En hoedt u voor een vrouwe keurs,
En mijdt u voor een mede- maat ,
Die op de gladde wegen gaat ,
Ook wacht u voor den dobbelfteen ,
Want dit zijn kankersin het been*
Een dink datgy niet fparen moet,
Dat is de rant van uwen hoedt ,
Grijpt die vry dikwijlsmetter handt ,
En hier en in een ander landt ,
Want 't is een zaak die gunft verwekt ,
En die tot geenen koft en ftrekt ;
„ Ik achtc voor de Ionkhey t goet
„ Een trage beurs,een rappe hoedt,
„ Geen oog in yemant anders brief f
„Geenhandtfpel met eens anders Lief,
„ Geen vingers in een anders tas ,
„ Want dat geen man ooy t lief en was.
En kieft niet licht een nieuwen vrient ,
Of weet te vooren of het dient ,
De werelt is te leydig boos ,
De menfehen al te byfler loos.
Dus üiemantal te licht betrouwt ,
Want dat heeft menig man berouwt ,
Wanneer u yemandt noodt te gaft ,
Gy doet u maaggeen overlaft ,
B f
s6 REI S-L ESSEN.
Let meer, op dat gy leeren kondt ,
Als Luft te geven aan de mondt ;
En breng miflehien dan yemant voort ,
Een goet,een fneeg,ecn geeftig woort,
Ontfangtdat met ccn vrolijk hert
Gelijk een (chat ontfangen werdt ,
En als gy tot u woonplaats keert
Se^ht dan, wat heb ik daar gcleert ?
Wat brengt of fcfrenkt my dezen dagh,
Dat my ten goede dienen mag ?
En naar een naarflig onderzoek ,
Soo fchrijfc in uwen tafel-boek ,
Al dat u harte wel beviel ,
Dat is als voedtzel aan de ziel ,
Dat is u beter in den mondt ,
Als al dat op de tafel (londt.
Mijnkindt ,boudtaltijdt dezqn fin,
Gelijk de B y' , en niet de Spin $
Al watgy hoort, en watje liet,
Al wattcr hier of daar gefchiet
Dat weegt , dat proeft , en kipter uyt
Dat wel, dat zoet, dat geeftig luy t :
Maar komter eenig vuyl bejaag
Haalt dat noyt weder aan den dag ;
Maar wijftet fpoedig van der handt ,
En latet uyt het Vaderlandt.
Gy treet nu uyt mijn huys alleen ,
En keert nooyt weder met uw tween,
Brengt ons doch hier geen baftaart-kint ,
Dat maakt een vader ongefint,
Brengt ons dochhicr geen dertel wijf >
Met u gepaart uyt tijdt-verdrijf %
Ja nooyt op vr jen eens en peyft
Soo lange gy daar henen rey ft ;
9,Tc trouwen als men leeren moet ,
„ Dat dede nooyt een longman goet %
REIS. LESSEN.
Men quelt hierom fijn gantfche jengt ,
En datal om 200 korte vreugt.
Gj daarom wat ik bidden mag \
Behoedt u voor 200 quadcn flag %
En om een blyde nacht of twee ,
En fteekt u in geen eeuwig wee*
Maar om hier van te zijn bevrijt ,
Soo maakt dat gy voorfichtig zijt.
En woont , of koopt u koften niet ;
Alwaar gy vlugge Dochters fiet ;
Ik weet hoe licht de loflèjeugt
Wordt om-gevoert door geyte vreugt ,
Eo als men dan te samen malt ,
Waar is 'et daar men nieten valt?
„Daar ftroo en vyer tezamen koomt,
„ Wat onheyl dienter niet gefchroomt ?
Nu » Soon , gaat vordert uw.en reys ,
En houdt mijn les in u gepeys,
En als gy dan eens wederkeert
Gelondt , bezet en wel geleert ,
Soo zal men hier , van Ronden aan j
Voor u/tgemerte Kallif flaan ,
B 6
N Ai
Na dc voorgaande Reis-lezzen gegee-
vcn tc hebben , heeft het ons goed gedacht
in den tegen woordigen druk van dit Reis-
boek te voegen een korte en beknopte be-
fchrijving der zeven Vercenigde Provin-
ciën , mitsgaders van noch eenigen der
voornaamfte Steden die omtrent de zei ven
gelegen zijn , met by voeging van de Loge- !
menten en Vaarten , op dat de Reizigers
terftond mogen zien waar zy zich konnen
vervoegen om wel geherbergd te weezen,
cn op watuurendeTrekfchuitenenBeurt>;
fchepen na andere Plaatfen afvaaren : waar
toe wy al de naauwkcurigheid gebruikt
hebben, die het ons mogelijk is geweeft.
Doch indien 'er by ongeluk iets in vergift i
mocht zijn , daar wy echter het tegendeel
af verhoopen j de Leezer gelieve ons zulks |
niet te wy ten : de wij 1 men fomtijds het on-
geluk heeft van niet behoorlijk onderrecht
te worden. Niettemin , wy durven ons
verzekeren , dat het van geen groot belang I
zal weezen, en dat de Reizigers zich van I
onzenarbeid wel gediend zullen vinden.
29
Gcncraale Bcfchrijving
der zeven Verèenigde Pro-
vinciën*
Dienftig voor Reizende Lieden.
Ezc Landen , beftaande in Holland, Zee-
land , 't Sticht Uitrecht , Gelderland f
Vriejland ^Oyerijjfd, Groeningen en dy Om-
melanden , worden gemeenlijk Neder*
land genoemd, cnzulks van wege hun.
ledenge en laagc gelegenheid , ten aanzien van
Dnitfchland , en andere hooge Landen daar ze aan
grenzen. Zy worden ook van eenige Schryvers
Slcder-Duitfchland gehceten, hoewel zc nochtans,
ia de paaien en grenzen byd'Ouden gefield , niet
mder DuitfchUnd , maar onder Gallia Belgica ge-
ekend zijn geweeft , uitgenomen alleenlijk Vries-
and, en wcinigeandere ftukkeo.
Geheel Nederland, te wectcn dc Spaanfche Pro-
vinciën daaronder begreepen , is bepaald met d*0
:eaan!che Noord-Zje, met het GraaffchapEwWea
:n de Rivier Eems, het Lam van Bembem en Wtfifa»
ent de Landen van Gulil^ en Kleedde Bisdommen
yan Kjulen en Tn>r, 't Hertogdom van Lotharinr
ien, en het Koningrijk van Vrankrtjl^.' Binnen de
zelve paaien zijn mede begreepen het Aartsbisdom
van Kamertï^, het bisdom van Luil^, en mogelijk
scnige andere ftukken die onder de Provinciën niet
:n behooren.
De nncht van dit Nederland is al over veele jaa-
en zo c;roor geweeft, dat niet alken Keizer K^arel
lc V. (by wiens tijd alle de Ncdcrlandfche Pro-
vinciën , die zeventien in getal zijn , ondereen
-rins zijn gekomen) maar al lang voor hem zijn
Over*
3 o Generaale Befchrij ving
Overgrootvader , Hertog Kjirdvan Boitrgoniien%
toegeuaamd de Sioute , een Koningrijk daar af ge-
zocht heeft te maaken , onder den tijtel van '/
ningrijl^\an Bourgondien: maar om dat ieder Land
fouver Jfn was , en niet alleen verfcheidene Elle ,
Maatc en Gewicht, maar ook byzonderc Rech-
ten , Wetten en Privilegiën had , en daar bene-
vens zijnen Prins nooir andere dan bepaalde macht
over zich had willen toeftaan , is zulks achter wege
gebleeven. Evcnw'ei zijn diergelijke ftaatzuchtigé
voorwendingen de voornaamfte wortel en oorzaak
geweeiï van den langduurigen oorlog , naderhand
UifTchen deze Landen en hunne Prinfen gereezen.
De macht, gelijk ook de rijkdom > neering en
welvaart van de Nederlanden befiaat meeft in de
Schipvaart en Vilïchcry, zonder welke twecon-;
uitputiclijke Myncn de Landen zulk een ongeloo-j
felijk getal van volk, als daar iswoonende, niet)
zouden konncn onderhouden* Wat de Zee aan-!
gaat, dieishenzobekwaam en gcrijfelijk gelegen,!
dat men uit Holland met een goede wind binnen)
twee etmalen in Noorwegen kan zeilen, in vijf of
zes er maaien tot in Deenmarl>en , en vandaar voorts
in $-weden, Pruiften , Lijfland, en andere Quar-I
tieren van ÜOofterfcbe T^e. Weflwaarts kan med
binnen weinige uuren in Engeland vaaren, en wyJ
ders binnen 4, ö, 8, sa, i2, of 14 etmaalen in Vranke
rijk. en Spanjen , na dat de Havenen der zclver
Landen naby of verre gelegen zijm Deze goedel
gelegenheid wecten de Nederlanders zeer wel
waar te neemen, en tot hun voordeel te gebruiken j
't geen oorzaak is dat de Landen , inzonderheid
Holland en Zeeland , uitneemend fchiprijk zijn : er
't fchijnt byna ongeloofelijk } hoewel het nochtanj,
waarachtig is, dat uit die twee Landfchappen al;
ken bywylerueycn of 8o.p# groote$chepentefFen<
der zeven Vereenigde Provinciën. 31
□p koopvaardy oofiwaarts gezeild zijn % bchalvcn
die Weftwaarts op Engeland, Vi ankrijk, ^ Spanjen,
halten , d'Eilanden cn Kuften van de Middellandfche
T^ee , en beide de Indien afgevaardigd worden,
ij wclker getal mede nier gering is* De Vifichery,
1 • cn inzonderheid de Haringvangtt , gelijk ook de
:' Kabbeljauw-en Zalm vangft, worden hier zo fterk
][ gedreeven, dat 'er alleen ten Haring vaaren tuflehen
dc zeven en 8oo, Schepen , 2,0 Buizen en Dogboten
ils anderen, doende gemeenlijk drie reizen 'sjaars,
endoorden band inbrengende (gelijk Guicc'tardijn
van zijn tijden , en voorde eerfie troubelcn fchryfr)-
elk omtrent 70 laften , maakende tc famen over de
yoooo. laften , welke gemeenlijk verkocht worden
voor tuflehen de 90 en 100* guldens 't laft. Hiei^
uit ftaat lichtelijk af re rneeten , hoe veel goudts uitj
deze Zecmynengetrokken word. De Kabbeljauw-
en Zalm vangft bedroeg ten zeiven tijde over de
700000* kroonen 's jaars, ieder tot twee guldens-
By deze Zeevaart geneert zich niet alleen het
Scheeps volk zelve , dieongeloofelijk veel in getal
zijn, en in rappigheid en behendigheid ter zee ajle
Natiën vandegantfche wereld te boven gaan; maar
ook veele Steden cn Dorpen , met Wy ven en Kin-
deren , die zich bemoeyen met Schepen re timme-
ren, en allerhande Scheepsgereedlchap daar toe tc
maaken, met Netten te breyen , en diergelijke
handwerken meer. Voor een darde Myn van deze
Landen mag men wel fteïlend'uitneemende kloek-
heid en naarfligheid der Inwoondercn in 't maaken
van allerhande Manufaétuuren , als naamentlijfc
wolle en linne Lakcnen , Tapyten , Saayen , Bom-
m bazynen , Fufteinen , allerley Kraamerycn > enz.
welke zo ter zee als te land metgrootc menigte
vervoerd en verhandeld worden , niet alleen op
iïlSpanjen , Ualien , DuitfehUnd t en andere Land-
ipf fchap*
3 2 Gcneraale Befchrijving
ichappen in Europa , maar ook op Bariaryen, Guinu%
en zo Weji-tis Oo(l-Indien zelfs.
De lucht van deze Landen, hoewel ze doorgaans
wat grof en vochtig zy , is nochtans gezond en be-
kwaam tot de verdouwing der fpijzen ; maar in-
zonderheid zeer dienftig^ot de voontecling van al-
lerley Gedierten en Vruchten* De Landtsdouwc
is 'er effen , plat , en met weinig heuvelen , veel
min bergen, voorzien* In een goed gedeelte van
Gelderland en Q\eruffel is het zandachtig , maar
voorts meeftendeel welgebouwd, en zeer vrucht^
baar van allerhande gewas* De Boomvruchten zijn
'er ook in groote menigte, en zo fchoon als elders*
Vee heeft men 'er overvloedig van allerhande foor-
ten , uitgezondert Buffels ; en onder anderen uit-
fteekendfwaare Offen en Paarden,voornaamcntlijk
in Holland, %e eland , tn Vriejland : mitsgaders al-
lerhande Gevogelte , als Paauwen , Rijgers , Swaa-
nen, Oyevaars , Ganzen , Enden, Hoenderen,
enz. Wat de Vifch belangt , die is 'er zo overvloe-
dig en fchoon, dat 'er geen Land by haaien mag»
Deze Nederlanden zijn bewaterd met veele fchoo-
ne Rivieren > waardoor zy destebekwaamer gele-
gentheid hebben om met alle de treffelijkfte Land-
fchappen van Europa te handelen* De voor-
naamden zijn den RJjn, de Maas, de Schelde, en de
Bems , die hier al te (amen in Zee vallen* Deze vier
groote Rivieren ontfangen meelt alle d'andere
Vloeden daar de Nederlanden mee bewaterd zijn ,
cn leveren overvloedig veel Vifch , zo wel als hun
bygeicgene Zee. Wy zullen nu wyders van de
Regeering dezer Landen fpreeken , wyzende de
geenen , die den aart van der zeiver Volkeren en
meer andere byzonderheden willen kennen , na
Guicciardijn cn andere Schry vers die daar af han-
delen*
In
der zeven VercenigdeProvintien, 33
fn de Vrye Verecnigde Nederlanden is het hoogde
gebied en opperfte macht van alle zaaken, denge-
mcencn welftand der zelve Landen in 't algemeen
betreffende , by de Ede'e Hoogmogende HeerenStaaten
Generaal, welker Vergadering beftaat uit zulke en
20 veel Gecommitteerden als ieder Landfchap , zo
uit zijn Ridderfchap en Edelen als uit de Magiftraa-
ten en Regeerders van de Steden, goed vind van tijd
tot tijd tedeputeeren,welke ftemmenen opinceren,
niet caphatim^ dat 's te zeggen , by zo veel Hoof-
den als 'er ter vergadering verfchynen, maar provin-
cialitcr, dat is, van wege en by reprefentatie van
hun refpe&iveLandfchappen ; en ftrekt huncom-
miffie' niet alleen om op punten, waar op zy van
tijd tot tijd befchreeven en by een geroepen worden,
maar ook op alle andere voorvallende zaak en t'ad-
vizeeren en refolveeren, zulks ais^zy tot 's Lands
dienft , welvaaren en verzekering bevinden te
(trekken.
d'Orde, die zy in het (temmen houden » is deze*
Gelderland en het Graaflchap fytpben gaat voor;
daar na volgt Holland en TVejlvrieflani 3 dan Zeeland^
Uitrecht, Vriesland, Overyjfel en eindelijk Groenman
en dy Ommelanden. Het Prefidentfchap , of deVoor-
'Zitting , word alle weeken van Landfchap tot
Landfchap veranderd» De Prefidcnt doet de pro-
pofirie of voorftelling , vergadert de meeningen , en
concludeert by de meefte ftemmen , in zaaken daar
óverfteroming plaats heeft. Dit is nu voor zo veel
d'opperfte macht of Hooge Overheid van de Vrye
yertenigie Nederlanden in 't algemeen betreft ; maar
wat aangaat die van ieder Landfchap byzonder
(want het een is 7.0 hoog als het ander , en het min*
itq heeft zo veel te zeggen als het meefte) die heb-
;ben de zelve Landen ieder aan zich zeiven behou-
en, 20 iij aaakenvan Politie alsjuftitie, met alle
C hun
34 Generaale Bcfchrijving
hun Privilegiën, Rechten, Vry heden, en Coftui-
men : hebbende hun ordinaire Officiers en Dienaers
na oudergewoonte > alleenlijk met deze verande-
ringdat de gcencn, die opden naam van den Lands-
heer plachten te dienen , nu op den naam der
Staaten van iegelijk Landfchap dienen.
Zo wel de Hecren Staaten Generaal } als die van
ieder Provincie in h byzondcr, committecren tot
volvoering van hungenomene refolutien , als tot
beftiering van alle voorvallende zaaken , den wel-
ftand der Landen in het algemeen betreffende, ce-
tiigen uit de Edelen en Regeerders van de Steden
tot Raadcn , welke by eedc aan hen verbonden zyn :
gelijk zy ook andere hun Gecommitteerden, ftellcn
tot vordering, hooring, en fluiting van 'des gemee-
nen Landrs Rekeningen,cn andere particuliere zaa-
ken, alles met gelimiteerde of bepaalde machten
inftru&ie.
De Landen van Holland enWefl-Vriejland , van
Zeeland, vin Uitrecht en van Over*YJJel, als ook
de Steden en Leden in Brahandtn Vlaanderen (taan-
de onder het gebied van de voornoemde Heeren
Staaten Generaal, hebben altyd tot hun Gouverneurs
gehad de loffelijke Pr in/en van Oranje , die ook Gé-
neraals van 't Leger of Veldovcrftcn , en Admiraals
der Zee van alle de Vcreenigde Landen in 't ge-
meen geweeft zijn : gelijk ook de tegenwoordige
Prins Willem de III. de zelve plaats en eerty telen zy-
ner Voorouders erffelijk bezit» Over Vriefland
Groeningen met d 'Ommelanden , en de Drenthe, is
mede van oudtshcr een Stadhouder geweeft. Die
tegenwoordig deze plaats bekleed t is Hendrit^Ca-
fmir, Vorft vznNajJ'aii&c.
De Raadsbeeren van den J{aad van Staaten der Ver-i
eenige Nederlandenwordsn by de Heeren Staaten Ge-
neraal op de benaaming van de refpeftivc Land-
fchap-
der zeven Vereemgde Provinticn. 35*
fchappen gecommitteerd, ontfangende hun com-
miffien en mftru&ien van de voornoemde Huren
Staat en Generaal, aan de welken zy zich by eede ver-
binden gehouw en getrouw te wezen, en zich na
de voorfchrevene inftru&ien te zullen reguleeren.
Ook behouden de gemelde Heeren Staaten zich de
vryheid van zeiven te mogen doen al 't geen zy lic- .
den den voorfchreeven Raad by hun mftruétien be-
laften, wanneer zy bevinden der Landen dienft
zulks te vereiflehen , veranderende mede in zoda-
nig een geval, en verminderende of vermeerde-
rende de zelve inftruöien , en die uitleggende daar
ze duifferlijk zouden fchijnen te fpreeken.
De Secrcete Raad , en dkvande Financien , wel-
ken men in des Konings Nederlanden heeft, heb-
ben in de Vereenigdt Provinciën geen plaats 5 maar
1 welzyn'erccn Tbefaurier,, en een Ontfanger Gene±
raai, met eenige Rekfnmeeft€rs , die 't bewind en
handeling van alle de penningen cn middelen, de
Generaliteit aangaande , hebben. De Rekenka-
8 mers , zo van Gelderlands van Holland, gaan noch
M op den ouden Bourgonfchen voet ; te weeten, in
N ieder Rekenkamer is gemeenlijk een Prefident met
een zeker getal van Auditeurs of Rekenmeeflers , m
meer andere Officieren. Aan dezen moeten alle
Rentmeeflers en Ontfangers, die eenig bewind van
desgemeenen Landts penningen hebben , rekening
yan hun ontfangft en uitgift doen , quitantie van
^■len neemen , en daar mede bewyzen wat zy te
pver of te kort komen. Benevens deze Rekenkamers
?an Gelderland en Holland, is 'er in den jaare 1594*
Mi loch een nieuwe Rekenkamer opgerecht tot jMté*
ielburg in Zeeland.
\ Tot de beftiering van de zaaken ter zee hebbqh
m 3e Heeren Staten Generaal , benevens den Prins
mnn Oranje , als Admiraal Generaal, gecom-
m C Z ■ mit-
gé Gcneraalc Befchryving
mitteerd dc Bladen ter Admiraliteit , beftaande uit
zekere Perfoonen by de refpe&ive Landen en Ste-
den daar toe genomineerd , welke volgen de lijftcn
en inftruöien hen by de Heeren Staaten Generaal ge-
geevcn. De Collegien of Vergaderingen van deze j,
Bladen zijn vijf in 't getal , refidecrende binnen
*Awfterdam, Botterdam, Middelburgs Hoorn of En\-\
huiden, en Harlingen.
De Canceleryen van Gelderland en Vriefland , mits-
gaders dc Hoven of P^aaden Provinciaal van Holland^
Uitrecht , en Overyffel, gaan al medenoch opden
ouden voet: maar in plaats van den Grooten J{aadi
of V Parlement van Mechelen, is 'erin Holland al van
den Jaare I f82. af opgerecht een Opperfte Raad
van Juftiüc, genaamd den Hoogen B^aad % voor den!
welken men mag appclleeren van de Vonniflen by;
den Hove Provinciaal van Holland, %e eland , tï\Wejl\
vriefland geweezen ; maar van die van den voor-|
noemden Hoogen Raad valt geen verder appel, dar!
mag van de zeiven alleenlijk verzocht worden Re*
vifie , en geproponeerd Erreur , in welken ge
val de Heeren Staaten der voorfz. Landen , neven;
den zei ven J^W, eenige Rechtsgeleerden commitj
teeren , die het gevonnisde Proces uit de zelve fluki
ken cnbewyzen overzien , en by hun fententie verj
klaaren oFer misflag in begaan is of niet, nawclk<|
verklaaring een ieder zich reguleeren moet , zondej
dat verder beklag plaats heeft , of toegelaaten word
Dezen Hoogen fyad word mede gemaakt by benaal
ming uit de voornoemde Landen van Holland, Zeel
land, en Wcflvriefiand , en beflaat gemeenlijk uii
èen Prefident en negen of tien Raadsbeeren.
In V Graavenhaage is ook opgerecht een P^aadva
fyahand , en tot Middelburg in geland een Rjta
van Vlaanderen ,over de Quartieren, Steden en D01
pen, mitsgaders dlngcsetcnen der xelrer van dlf,
vporl
I s der zeven Verccmgde Provinciën. §j
voornoemde Landen van Braband en Ft*anderen%
flaande onder het gebied van de HeerenStaaten Gene-
| raai der Vereenigde Nederlanden ; by welke Bladen
gehandeld word even als die van de Cancelcryen in
Braband en de Provinciaale J^aad in Vlaanderen van
ouden tyderi gewoon zijn te doen , opdat alzo een
iegelijk by zijn recht en Privilegiën ordentelijk mag
worden geregeerd en gediend*
De Regeering van de Steden der voorfz. Landen
word na hun byzondere rechten en Privilegiën be-
ftierdc ïn ieder Stad is van oudtsher een Officier f
genaamd OroJJ aart, Baljuw , of Schout, die by dc
Heeren Staasen, van elk Landfchap word gecom-
mitteerd. Voorts zijn 'er in de meefte Steden vier-
entwintig , dartig , zes-en-dartig , ommeer van
1'aanzienlijkfte en vermogendfte Burgers , zo van
1'oude genachten , als anderen van d'eerlijkfle^
/reedfaamfte, enbekwaamfte Perfooncn , welken
innen noemt Vroedschappen, l^aaden. Dezen re-
Ie >refenteeren het geheele Ligchaam van ieder Stad ,
jc üenende hun leven lang , of zo lang als ze Burgers
10 n Poorters bly ven. By dezen worden alle gewich*
ige zaaken , zo wel den ftaat van de Landen als
ien van de Steden raakende , geconfultecrd en ge-
clibereerd ; en zy verkiezen of nomineeren jaar-
yks uit hun Collegie twee , drie of vkr Pcrfoonen
>t Burgemeejiers der zelve Steden , en zeven of
i »eer tot Schepenen- Het Ampt dér Burgemeeflert
» rekt voornaamentlijk tot der Steden regeering ,
11 n onderhoud van goede politie en eenigheid onder
vz Burgers en Inwoonders ; en dat der Sckepenenx
)t bediening van de juftitie zo in 't civiel als in 't
tnimineel. By de voornoemde Vroedfchappen wor-
[u ïn mede gekoozen twee of meer Thefauriers, Fa"
)ö; 'ijkjneefters , Weesheeren, en meer andere Officie-
Bi l'n , wclkêr dienft gemeenlijk mm voor een jaar is.
m C i V$
38 Generaalc Befchry ving
Dc Quartiercn en Dorpen ten platten lande wor-
den mede geregeerd na hun byzondere Rechten en
Handvcften , en hebben hun Regenten zo Generaal
als Particulier; te weeten, in materie van Dyka-
gie en 't geen daar aan kleeft, Djkgraavencn Heem-
randen; in crimineelc zaaken % Baljuwen of Schou-
ten; en in civile of burgerlijke, ^mbachtbewaarders
en Schepenen , welke mede acht neemen op de poli-
tike orders en beftiering van der Ambachten goede-
ren en inkomens. Daar zijn ook veele Dorpen die
hun byzondere Hecren hebben , met macht van
hooge en laage jurisdiöie te oeffenen ; maar itaan
niettemin onder de opperfte macht en gebied der
voornoemde Landen.
Wat d'openbaare ©effening van den Godtsdienft
aangaat, die word alomme opeen eenpaarigen voet,
zo in de Steden als ten platten lande , gehouden
naar uitwyzen der Reformatie in de zelve Landen
over veele jaaren aangenomen op de belydenis des
Geloofs in druk uitgegeeven* Die van cYAugsburg*
febe Confeffie , dc Mennon Ijlen , en cX Arminiaanen^
houden mede wel in eenigen der voornaamfte Ste-
den hun openbaare vergaderingen , tot de welken
men niemand verbied te gaan ; maar hunDienaars
of Predikers worden echter niet op desgemeenen
Landts koften onderhouden. Alleen d'openbaare
oeffening van de Roomfche Religie is hier om ge-
wichtige redenen verbooden, in diervoege noch-
tans dat noch de Ro$msge^inden , noch iemand an-
ders , gedwongen word de Gereformeerde Religie
aan te neemen; maar worden altefamen gehand-
haafd onder de befcherming en regeering van dc
Landen, zonder inde Confcientieofoverhun Ge-
loof onderzocht^ of meer als de Gereformeerden be-
fwaard te worden* Hier mede zullen wy een einde
maaken van dc Generaal* Bcfcbrpin£dcr%evcnVer~
( Befchry ving van h Landfchap Holland 3 £
tenigde Provinciën, en tot de vordere befchry ving
van ieder Landfchap en Stad in h byzonder voort-
gaan*
't LANDSCHAP
HOLLAND.
Holland legt van drie zyden aan drie Zeen , ver-
fchcide van naam en plaatfen: ftrekkende zich van
'c Wefien aan óeBritankifche ; van 't Noorden
i aan de goorder 7yۏ , en van *c Ooften aan de Zuider
Z^e. Na het Weften heeft ook deze Provincie de
; Rivier de Maas , en Braband: na 't Zuiden paaltze
j aan het Sticht van Uitrecht , eri een gedeelte van Gel*
derland. Wat haar uitftrekking belangt, die is
zeer gering ; doch men heeft 'ér ook geen groote
wocfte plaatfen, als in veele andere Landen i maar
alles is 'er , om 10 vq fpreeken , met Steden en
Dorpen bezaaid* Zy telt in haar omvang niet meer
als omtrent feftigmylen* Haar lengte, ftrekken-
de met een rechte linie langs de Zeeftrand > word
i uitgefpreid van het Eiland der Schelling genaamd ,
aan 't Noorden gelegen, tot het Eiland van Zee-
land Schouwen. De breedte is heel eng, zijnde in
het allerwydftc niet grooter als zeven of acht mylen;
; zulks dat men verzekert, dar een reizend Man in
drie uuren uit het midden van Holland zou konnen
gaan, aan d'ecnczydetot aan dc Zee , enaand'an*
dere tot d'uiterftc paaien des Landts.
De Steden van Holland , in Ry kdom en Volkeren
.vermaard , zijn Dordrecht, Haarlem, Delft, Lei*
den, KAmfterdam , Gouda \ Rotterdam: vorders
Gorl{um, Schiedam, Schoonbooven, den Br iel, Geerm
truiaenhrg 9 ' HtUfdcn , Worhiim 3 Woerden, Qvde*
C 4
4o Befchrijving van
water , Yfelftein , ^ifperen , Hoekelum , Leerdam ,
Waarden . Weefp, Muiden , ^Alkmaar , Hoorn , Enk?
hutten , -E^w , Medenblil^ , Monnikendam , en
Purmerend* Van deze Steden worden gemeenlijk
eenigen Groote>en andere Kleine Steden genoemd.
In Oude tyden wierden 'er vier Grooten gerekend,
te weeten , Dordrecht , Haarlem , Delft , cn Lei-
den: maar tegenwoordig isdat getal vermeerderd
met ^mjierdam en Gouda, om de macht en grootte
daar ze nu in zijn. In eerlijkheid volgen de zes
voornoemden deze navolgende Steden ; Rotterdam,
Schiedam, Schoonhoven , den Briel , <^ill{maar , Hoorn,
Enl^hui^en, Edam , Monnikendam , Medenbli^ en
Purmerend: en deze allen zenden hun Gedeputeer-
den tot de Gèneraale Vergadering der Staaten van
Holland , welke omtrent alle drie maanden , tot het
gemeene beft , ontbooden worden* d'Anderc
Steden worden hier niet toegelaaten , om dat Geer*
truidenberg en Heusden op den bodem van Braband>
gelegen zijnde, eertijdtsdoor.de Graaven van Hol*
land met Wapenen overweldigd en gewonnen
zijn; dat Workum een weinig buigen de paaien des
Landts , op de kant of oever van Vrankru\} gelegen
is; en dat Yfelflein\n twyfel en proces is gefield tuf-
fchen de Hollanders en die van Uitrecht. Maar
Woerden, Oudcwater , *Afpercn , Hoekelum, Leer-
dam, Naarden, Weefp, en Muiden, komen inde
Vergadering der Generaale St aatenniet , zo om an-
dere redenen , als om dat ze van geen grootc impor-
tantie zijn.
De Sreden van Holland zijn zo dicht aan malkan-
der gelegen, dat men tuflehen beiden vanvcelen
naauwelijkstweeof drie mylcn heeft ; 't welk de
reden is, dat de geenen, die van d'eene Stad na
d'anderc willen reizen , zeer lichtelijk en gemak-
kelijk den weg overbrengen met de gewoonlijke
Veer-
\ Landfchap Holland. %z
Veer-en Trekfchuiten , waar van de Schippers ge-
houden zijn opgezette dagen en uuren af te fteekem
want Holland heeft overal zeer breede en klaarc
Rivieren , die met groote konft en naarftigheid,
over alle zyden geleid en gekromd , zonder ophou-
den met zeilen en riemen der vaarende Scheepslie-
den gehanteerd worden j door welke oorzaak de
Koophandel in 't gemeen , en een ieders neering
en rijkdom in 't byzonder, tot verwondcrens toe
gevoorderden vermeerderd word.
Men heeft ook in Holland' veele Vryhedcn en
Vlekken, welke, hoewel zëniet met muurea en
veften beflooten Zijn , echter Stadts Privil^ien
hebben, en met groote vrydommendoor de Graa-
ven van Holland zijn begiftigd. De voornaamften
dezer Vlekken zijn 'sGraavenhaage , gaardingen t
Delfshaven, 9s Graave^and , Bever wy^ Schagenen
Nieupoort, by de welken van eenigen Zevenbergen
gevoegd word, op denbödem van Braband , maar
onder het recht van Holland gelegen ^ en delQunder^
door den Prins van Oranjcn,dicn de Plaats ten eigen-
dom toebehoort , bemuurd.
Daar en boven telt Holland noch onder zich ceni-
ge fchoone Eilanden, van het ander ligchaamder
Zee atgefcheiden ; gelijk als Texel , vermaard we-
gens het aankomen en uitvaaren der Schepen ; Vlir\
land, der Schelling, cnWieringen , gelegen aan het
Nooruen. Ten Ooften heeft het UrJ^ en Ens: ten
Zuiden, Voorn, Goeree , Zomerdijk J^prendij\,t\\
PicrshiL
'Holland emhelft als een vruchtbaare Moeder in
haar fchoot omtrent vier honderd Dorpen , welke
veel meer Steden als Dorpen fchijnen tezijn,'tzy
door hun omvang, menigte der gebouwenen in-
woonders, alsook door hun rijkdom* In ver-
maardheid overtreffen deze navolgende alle d'an««
C j deren 5
4.x DORD RE C H T.
deren * Egmond , Rjjnsburg , Valkenburg, B^s^y\y
Noordtvyk^, Voorburg , Maaflandfluis Loosduinen y
Giérviict , fcri eenige anderen.
De gchcelc Provincie van Holland wordgefchei-
dci in imr declen, en gemeenlijk na haar gelegen-
heid in A^iid en Noor d- Holland , gelijk deLeezer in
Boxbornti Tooneel van Holland breeder kan vinden,
daar wy hen toe wyzen , vermits de kortheid , die
wy ons voorgefteld hebben, niet toelaat breeder
van deze dingen te fpreeken.
DORDRECHT.
Dordrecbth de Hoofdflad van Holland, en word ,
dewijl ze voor d'cerfle en d'oufte werd gehouden,
by vcelen de Vorftin der Steden van die heerlik
Landfchap genoemd, Eenigen fchrijven , dat ze
\2lvï tinton inus ^ den Goedertieren Keizer, die in
het jaar der verlolfinge een honderden veertig het
lloomfche Keizerrijk regeerde, gedicht zou we-
zen, 't Is altijd zeker, dat deze Stad zeer oud is }
en word van de zelve , als mede van eenige omleg-
gende Dorpen, gewag gemaakt in het Plakkaat
van Keizer Hendrik,, in het jaar duizend vier-en-fc-
ftig aan Willem , Biffchop van Uitrecht , verleend:
uit hetwelk klaarlijk blijkt s dat ze alstoen al een
aanzienlijke Stad geweeft moet zijn*
In het jaar 1230. isdeze Stad omcingeld met een
ficcne Muur.
Omtrent het jaar i2i2. is het Stapelrecht der
Wollen , welke met groote meenigte uit Engeland
overgevoerd werden, door den Koning Edu*rdy
op het verzoek van Floris de Vijfde van dien naam ,
Graaf van Holland , aan de Dortenaars gegeeven :
maar kórt daar na wierd het hen Weer afgenomen ,
cn te Mechelen geftcld.
DORDRECHT,
In het jaar 1284» heeft Floris de Vijfde aan Dor-
hecht gegccven en beveiligd eenige Tollen van
Wyo en Tarw, en niet lang daar na meer andere
Privilegiën.
Inhetjaar 1299. heeft 7<Mcfe Eerfte aan de Stad
Dordrecht vergund het Recht van H Stapel en Statu-
ten van alle vreemde Koopmanfchappen die langs
de Lel^ en Memede gevoerd worden* De volgen-
de Graaven hebben naderhand de voorgaande vry-
heden verfcheidene maaien beveftigd , gelijk ook
Keizer Kjircl de Vijfde in het jaar 1 f 50* gedaan
heeft.
Als in 't jaar 13J8. de Burgers door een fchrik-
kelijken brand zeergroote fchade geleeden hadden 9
heeft Graaf Wdlem hen Brieven vcrleend,mcldende
dat de Koggen, en voorders alle Schepen die uit
Ooftland langs de Maas nederwaarts kwamen, tot
Dordrecht, als tot d'opperftc Markt , zouden aan-
vaaren / en hun Koopmanlcbappen aldaar ver-
koopen*
De zelve Graaf Willem heeft in 't jaar 1342»
aan die van Dordrecht gegeeven het Stapelrecht der
Wynen die uit Hoog- Duhfchland gevoerd worden.
Twee jaaren daarna heeft hy wederom aan Dor-
drecht beveftigd, dat de Koggen, Severen, Hul-
ken , en ander flag van Schepen > te Dordrecht zou-
den ftapelen,uitgezondcrt de geenen die na Yiaandt*
m wilden vaareru
In 't jaar ijfj. heeft T^/ï/ewbyopenbaare Brie-
ven betuigd , dat hy wilde , dat de Schepen der
Kooplieden, die op of neer vaaren in de Maas,
Waal, Yjjely Lf£, en ' Merwcde, allereerft tot Doy-
drecht zouden aankomen, en hun Koopmanfchap-
pen voorzetten om te verkoopen , nochtans zonder
iets af te neemen van 't R^chteertijdcs aandievaii
Middelburgen 7^eri\\ee\ Hoofdfteden van Zeeland t
gegëeven. Dop*
% DORDRECHT.
Dordrecht heeft noch de Stapel der Rynfche Wy
nen die de Maas en Rjjn afkomen, als mede van
Yzer,Kalk,Marmer,en Moleftcenen, gelijk ook van
Kooien uit Namen en Luik , en Greinen en andere
Waaren die door de Gelderiche en Kleeffche
Schippers afgebracht worden.
Dordrecht heeft van oudts het Recht der Mum
gehad > waar af d'oudfte brieven vermelden van
oud Geld , als Grooten of Grojjen , Morenen ,
Plal&en , en Wilhelmus -Schilden , alz* genoemd
om dat ze geflagen zijn van Willem van Beyeren,
è:z in 't jaar 1 3 5 1, Overftè van Holland was.
Belangende de gelegenheid van de Stad Dor*
drecht : zy heeft van oudts gelegen in d'uiterftc Lan-
den van de Gallilche kant , tuffchen de Rivieren
Waal) Maas en Dubbel. De Waailiepaand'Ooft
zyde van de Stad, cn aan de Noord zyde door het
oud Kanaal van de Waal noch bekend met den
naam van WaaU De Maas had haar ouden loop aan
de Zuid zyde van de Stad; en aan de Weft zyde liep
het Riviertje de Dubbel.
Wanneer de Rivieren Waaien Maas verleid wa-
rren , had de Stad Dordrecht de zelve Rivieren in
.'tOoften, Noorden, en Weften, gelijk deze Stad
jiochlcgt; en door het verhaten, verkleinen, en
verlanden; van het oud Kanaal der Maas , wierd
Dordrecht aan de Zuid zyde een Landftad en lag de
£roote , vruchtbaare , rijke , en vermaakelijke
Zuid- Hollandfche Waart, daar Dordrecht in gecla-
veerdlei, voor haar open. Doch d'Inwoonders
hadden weer dit ongemak te verwachten, dat zc
aan die zyde te land belegerd konden worden , ge-
lijk men daar een blijk afzag onder de Regeering
van Vrouw Jaeoba in betjaar 1418*
In het jaar .1421* op S, Elizabeths nacht j is
Stad door den inbreuk van den grooten Zuid-Hd-
Undr
DORDRECHT. 4*
fondfcben Waart van 't vafte Land afgefcheiden , cn
een Eiland geworden , met groote lchade , err ver-
lies van twee-en-feventig Dorpen , veele Heere
Huizen, en over de honderd duizend Menfchen.
Thans lag de Stad als een twede Venetien op de
baaren te dryven , tot dat eenigc landen , naaQ aan
dc zelve gelegen, wederom hebben beginnen te
hoogen, :n uit het water op te komen, waar na men
de zeiven begon te bedyken, zulks fat Dordrecht
daar door aan die zyde zeer vermaakelijb gelegen,
cn te gelijk een Land-en Waterftad is \ eenganUch
vermaakeJijke en niet minder voordeclige gelegen-
heid beide voor d'Uitlandersen d'Inwoonders.
De Stad "Dordrecht is zeer waterrijk ; want de
Rivieren Waal, Maas, en Ltnge*, loopen'er niet
alleenlijk voor by , haar rondom omhelzende , maar
ook met twee armen, te weeten de öuié eri
Nieuwe Haven, door heen , hebbende alle gety-
den ebbe en vloed : cn zijn de zelve waréren'
van zoete en aangenaame imaak , cn van 3eeti
goed gebruik.
De gerneene Gebouwen van deze Stad zijn zeer
treffelijk. Men heeft 'er een vaft en bekwaam
Stadhuis, eenbraave Beurs tot gerij f der Kooplie-
den en bevordering van de Koopmanfehap, welge-
regelde Godtshui^en, een genoeg faam getal van Poor-
tenden Latijnfche School en gerneene Bibliothee^cn?..
De Kerken zijn zeer fchoone en oude Gebouwen,
-van welker grootfte den Heer lohmxm Bevsrtvy^
fchrijft, dat men ze begonnen heeft te bouwen in
den jaare 1064* De Toorn, dien men meteen
hoogefpits meende te maaken, gelijk het Model,
noch in de Kerk hangende uit wyft, en die uit vrees
van de fwakheid des grondts onvolmaakt geblee-
ven is , wierd gebouwd in 't jaar 13 39. en brandde
af in het jaar X457»gc1ijk zulks onder in den Toorn
met
46 DORDRECHT.
met oude Latijnfche letteren in blaauwe fteen aldus
uitgehouwen ftaat :
Fundata fum anno Hiefu x Junii l6«
Incenfa fum cum alüs 145 7« Junii z8»
dat is:
Ikhcn gebouwd in het jaar on^es Heeren IJJ9. dentS
Juny.
Ikben met anderen verbrand 1457* den 28 Juny*
Deze Groote JQr^ is gefticht en gewyd ter cere
van de FLMaaget JW*iWa, en vanoudtsgeweeftde
eenige Parochie-kerk dezer Stad , voerende alstoen
den naam van de Groote Parochie.
d' Andere Parochie j^j^ word ócNieuw Kerl^gc-
heeten , cn is gewyd aan St. Niklaas , gelijk 2e
ook om die oorzaak de St* Nil^Uds-K^k genoemd
word» Deze Kerk placht eertijdts veel grooter te
wezen, als ze nu wel is; wantin den jaare 1 f 67.
verbrand zijnde, is 'er niet meer als een ftuk weer
van opgebouwd*
Benevens deze twee Parochie -kerken hebben hier
geweeft > en zijn noch in wezen , eenige Kapellen.
Binnen deze Stad zijn zes KJooflers geweeft, te
wceten twee Mannen-en vier Vrouwen-Kloofters*
De Stad Dordrecht 'xs van wegen haar gelegenheid
een zeer fterke Stad ; wordende aan de Noord en
aan de Weft zyde befchermd door de groote en
fwaare Rievieren Waal, Maas ^ en Lingen; en heb-
bende aan de Zuid zyde laag land , 't geen men
totallen tydeonder water kan zetten, zulksdat ze
zeer befwaarlijk belegerd zou konnen worden»
In Dordrecht nam den dartienden November 1618
ft Synode Nationaal zijn begin, en eindigde 't jaar
daar aan in May. Ook is 'er tegenwoordig de Qham-
Ire mypartie tuflehen den Koning va* Spanjtn en de
\tycfcreenigde Nederlanden.
Deze
DORDRECHT. 47
Deze Stad heeft maar een Burgemeefter., wiens
ampt in zeer groot aanzien is. Hygaat, gelijk de
Schout , metHelbaardiers: 't welk in geen andere
Steden van Holland meer gefchied»
De Eregeer ing beftaat by een Hoofdofficier of
Schout, een Burgemeefler , negen Schepenen, en een
Haad van veertig Pcrfoonen. Noch heeft men
'er een Ouden B^aad , co goede Liiden van den
Achten , alzo genaamd , beftaan.de uit de vier
deeien der Stad.
LOGEMENTEN,
De Doelen, daar de Draay -boven inden Too-
ren is»
De Paauw, aan het Groote Hoofd*
Enkhuizen»
De Roode Leeuw.
Den Engel , aan de Rietdijk.
'c Vlies , in de Vifchftraau
Vaarten van dc Stad Dor-
drecht op andere Steden»
Op Rotterdam met de Marktfchuit.
Be Maanden May\ Jmy , July en iAngu(lns,
Eerftendag 's morgens ten j* uuren.
T weden dag tenzeflen.
Derden dag ten zevenen.
Vierden dag ten achten.
Vijfden dag ten half negen*
Zesden dag ten negenen,
Novem*
4t DORDRECHT.
November , December , January en FebrHary,
Ecrften dag ten zeven uuren*
Tweden dag ten zevenen»
Darden dag ten zevenen.
Vierden dag ten achten*
Vij fden dag ten half negen. »
Zesden dag ren negenen*
September , O&ober , Maart: en zJpriL
Eerften dag ten zes uuren»
Twcdei dag ten zefiTen*
Darden dag ten zevenen*
Vierden dag ten achten»
Vijfden dag ten half negen.
Zesden dag ten negenen»
, En word een ieder ook bv dezen geadverleerd,dat
e voornoemde Marktfchuit altijd voor de eerfte
[cis vaart een dag voor de Nieuwe of Volle Maan,
t en ware die op een Maandag kwam , als wanneer
de zelve twee dagen voor de Nieuwe of Volle
Maan afvaart»
Op GondiU
Alle Dingsda^en en Saturdagen een Schip*
Op Bergen- op doom en Zevenbergen*
AHc dagen een Veerfchip van de Vuilpoortrof we'
meer als 'er vracht is*
Op Leiden*
Alle Zondags-en Donderdags morgens een SchiP
met het hoog water af.
Op Gorl{jtm.
Al'e Zondags, Maandags, Donderdags, enVry-
dagseen Marktfchip van 't Groot Hoofd»
Op Geertruidcnberg*
Alle Dingsdags en Vrydags een Marktfchip*
DORDRECHT*. 49
Op Uitrecht.
Alle Woensdags en Saturdags een Schip van
'i Groot Hoofd/
Op Haarlem*
Alle Woensdags cn Saturdags een Schip vao
't Groot Hoofd*
Op Delft en dén Haag*
Alle Donderdags morgens een Schip op Delft en
den Haag, maar Saturdags avondts of Zondags
morgens t^ee Schepen , een op Delft en eca op
den Haag*
Op Schoonhoven*
Vrydags of Saturdagseen ïylarktfch]>
Op Hmsdtn*
Mie Vrydagen een Schip.
Op Breda.
\lle Dingsdagen een Schip*
Op Js Hertogenhor;
Mie Zondagen een Marktfchip,
Op Middelburgen VHjjingeti.
iile Zondags morgens een Beurtfchip*
Op Antwerpen*
Ule dagen een Schip ordinaris met het hooe water
van 't Groot Hoofd* 6
,11e Saturdags morgens vaaren Schepen alsvplgt:
op ter Goesy ^ieri/^ee, den Br iel , Somddij^ enz.
in dagelijks Ordinaris Schepen van den Rietdij* t
op Rotterdam , Gorfym , Geertruidcnbcrp , dn Goh-
V*\ cn elders* ,
n vande VuÜpoort Schepen op Zevnberge», Bcr*
g^ op Zoom^Klundm „ mUmfiti, entiteit,
D Van
So DORD R/E C H T:
Van Dordrecht op ter Veer in Zeeland.
Van den i April tot den i Septemb.twee Schepen
daags, doch Zondags maar een. Met de Volle
of Nieuwe Maan vaart het eerfte Schip 's mofgens
ten 10 uuren , en naden middag het twede ten vijf
uuren* Daags' daar aan 's morgens ten 7 uuren,
en na den middag ten half 6 uuren /en dan ieder dag
een halfuur laatcr, tot daags voor de Quartieren,
wanner de ecrlte Schuit 's morgens ten half ioaf-
vaart, eh de twede na den middag ten half 4. en
dan ook ieder dag een half uur laater tot drie dagen
voor de Volle of Nieuwe Maan, als dan vaart de
eerfte Schuit 's morgen ten 7 uuren, en de twede j
na den middag ten % uuren; en dan ieder dag eert
uur laater , tot op de Volleöf Nieuwe Maan , wan*
lieerde Schepen weder als vooren afvaaren*
Order v*or de Wagens die van Dordrecht op potter-
dam ryden over en weder.
Zo ï* 2. of Perfoonen , met een Koffer by zich ,
begeeren af te rijden , zal de Voerman , wied
beurt het is , zulks terftond moeten doen , zon
der na iemand te Wachten , en dat voor 50. ftuij
vers.
4 Perfoonen, met I of 2 Koffers, moeten alz<;,
worden gediend voor 3 guldens; en zonder Koffcj
voor 2 guldens en 1 4 ftuivers*
5 a 6 Perfoonen voor 3 guldens en 10 fiuivers*
7 Perfoonen voor 4 guldens.
8 Perfoonen voor 4 guldens en 10 ftuivers.
9 Perfoonen voor f guldens»
1 De Kinderen op de fchoot zijn vry*
Indien de Voerman zijn Wagen met vracht or
werpt, verbeurt hyzf guldens, en mag in 4 we
ken niet ryden.
1 HAAF
HA ARLE M.'
Haarlem heeft de twede (Icm onder de Holland-
fche Steden, en zou, volgens het befte gevoelen,
gefticht zijn omtrent het jaar acht honderd na de
geboorte van onzen Zaligmaaker , als de Noorman-
nen en d'andere gebuurige Volkeren de hunnen
overgezonden hebben om deze Landen te be«
woonen.
In 't jaar 1472. is Haarlem ^Ikpiaar , en't Kloo-
fler en Egmond meeft verbrand*
In 't jaar iozi. heeft Flor is, toegenaamd^ Veïte,
zijn Hof en wooning alhier gefield , en zijn doch-
ter Hadewijdt , uit Petrouella de Zufter van Kei*
zevLoth'arins gefprooten , in de groote Kerk doen
begraaven*
In het jaar t ijp* heeft dc Stad Haarlem groote eer
verkregen dooi het inneemen van Damiateh in Egyp*
ten, meteen wonderlijke krijgslift, Wanthetis
waar , dat deHaerlemmers met het Heir der Chri-
ftenen onder het beleid van Frederil^ Barbarojfa ,
Roomfch Keizer , na \ Heilig Land getoogen zijn-
l|de, om Peluffium t'onder te brengen, gelukkiglijk
I d'yzere ketenen , die over de Haven tuflehen de
" Kafleelen waren gefpannen , met hun Schepen j
daar fcherpeyzerezaagen onderaan waren, ais hen
eenfterke wind diende, door gefneeden , en alzo de
Stad vermeefterd hebben. Daar worden ook be-
waard twee Klokjes, gegootenvan het allerbefte
Korinthifch metaal, welke een zeer heldergeluid
geeven , enterecreder Stad de Damiaten genoemd
werden» Terjeeuwige gedachtenis van deze zo tref-
felijke daad voert de Stad Haarlem in haar Wapen-
fchild; een Swaard met een Kruis en vier Starren ,
haar gegeevcn door den Keizer en den Eatriarch van
i JerufaUms P % DeïS
J
o
Si HAARLEM.
Deze Stad pronkt ook met de vinding der aller*
eddllcDtukkpnjl) de bewaarder van alle loffelijke
Wectenfchappen , uitgevonden door eenen Laurent
Janjfen Kpfter , wiens Huis * (taande in het midden
der Stad , tegenwoordig noch in wezen is, en
metditopfchrift, doorlaft der Overigheid gcfteld*
praalt,
T ?t eeuwige Memorie.
DRUCKERYE,
Konfte aller Konften, j
BEWAERSTERSE,
Is hier eerjl maal gevonden ontrent het far
CIOCCCCXL
In het jaar I fa9a wierd Haarlem vercierd met
een Bifichoplijken Stoel van Paulus de Vierde, Paus
van Homen* De woorden der Bulle luiden aldus :
Taulus de Vierde ,Paus, heeft S. Baefs Kj^k verbekennen in
ten Bijfchopdom opgerecht y en heeft haar gegeeven het \
Landfchap van twaalf Steden , behalven de Dorpen tuf*
fchen leggende , hebbende de lengte van de t * negentig ,
andere Pfeflig , de breedte van dartig duidend gelijke j
fchreden. Doch defe Bifichoplijke Seoel 'heefc
maer twee Biflchoppen gehad»
Haarlemlsdzn deHoofdftad van Kennemerland é
szeer overvloedig in alle dingen , welke uit d'om- 1
leggende Landen dagelijks hier gebracht worden, j '
Zy is toegemaakt met haar gelegenheid tot alle
fraaiheid en vercierfel , vloeijende het Spaan, een
zeer
o
H A A R L E M. f$
2eer klaarc Rivier die haar oorfpronk yitden Rjjn
trekt , midden door de St^d* De Burgers zijn
vernuftig, eo maaken tegenwoordig d'uitlkekend-
fleManufaöuuren die ergens ter wereld te vinden
zijn* Zy geneeren zich oock met groot voordeel
met de Linde Rebben , even ais zeeertijdtsmct
de Wol deeden. Hun zuiverheid en witheid is 20
groot, dat ze door geheel Europa verzonden wor-
den. Zy hebben certijdts gebloeid en vermaard
gewceft, en zijn 't ook,noch om 't Bier, 'twelk
niet alleen in HalLwd, mptaroqk in Tww*, Drent %
en geheel Qveryffel dopr vertierd werd. Daar zijn ook
veele Brouweryen«De Straaten zijnzeer gehanteerd
en volkrijk; de Huizcn,welker getal omtrent 8ooo,
bedraagt>voor een groot gedeelte hoog, fraay en be*
k waam,en de beften van timmeragie op de Markt of
daar omtrent gelegen* Men frecft'ergeen onbetim-
merdc plaatfen , of immers ze zijn zeer klein» De
gemeene Gedichten verdienen meer lofs.
Onder dc zeiven munt uit de prachtige
Hoofdk^r^ met haar eerlijke Toorn , door den
Hertog xAlhrecht van Beyeren in 't jaar I37Z. ge-
dicht , en door Paus Bonifacius de IX. St. Bavo toege-
wyd. Deze IQr{ is zo treffelijk , dat ze van vcele
Bouwmeeftcrs voor d aanzienlijkfte van Holland
en Zeeland gehouden word* Zywierdvan Paulus
de Vierde, gelijk hier voor ge^egt is, tot een Bisdom
verheven, gebiedende over twaalf Steden met de
tuffchen leggende Dorpen.
Behalven 'de?c Hoofdkerk , heeft men 'er noch
dc Ba^enes'K^eY\ mci haar fchoone Tooren, en de
St.Jtns Kerl^ , mitsgaders de Franfche Kjr^ 4 zijnde
voor heen de Bagyn-Hof-Kcrk geweeft , gelijk ook
een Lutberfche Huis-j^erli, en drie Verww-faM"
fen der Mennonifyen.
Doch voor dc Nederlandfchc Beroerten waren
D 3 ia
|4 HAARLEM.
in Haarlem buiten de gemelde Hoofdkerk, twin-
tig Kjooflers , elf Kapellen , en tien Gajlbui^en.
Belandende d'andere Geeftelijke Gebouwen ,
men heeft hier een cierlijk Oude» Mannen-Huis , een
welgeregeld Gajlbuis voor Mannen en Vrouwefi,
een Wees buis , een ^rme-KJnderen-Huis , en meer
andere Godtshuizcn,inde welken altemaal een zeer
goede orde onderhouden word.
Onder de wereldlijke Geftichten munt uit het
i\aadhuis , een zeer treffelijk Gebouw , waar in
men alle de Graaven van Holland levensgrootte in
fchildery afgebeeld ziet , mitsgaders in zekere
daar toe verordende kaffen vijf Swaarden, met de
welken , toen de Spanjaarden in het jaar 1572.
deze Stad innamen, vijf honderd Burgers onthoofd
\vierden.
't Prinfen-Hof is ook een zeer fchoon Ge-
bouw , voorzien met een cierlijken Tuin , en
de Huizing, gemeubeleerd met Koftelijke Schil-
deryen , zo van Heemskerk , Cornelis van- Haar»
lem , als van den vermaarden Mcefter Frans
Hals.
Noch zijn hier uwe vermaakelijke Doelens % d'ee-
nede S> Joris-en d'andere de i\luveniers Doelen ge-
heeten, beiden met deftige Schilderyen en ruime
Hoven voorzien j mitsgaders de Stadts Bibliotheek^
ó'zJnatomte , en meer andere aanmerkelijke Ge-
bouwen.
Omtrent het jaar $670, heeft men , dewijl he
getal der Inwoonders merkelijk vermeerderde,aan
gevangen met een nieuwe Uitlegging aan d
Noordzyde, ftrekkendezich van de Garen-kpokcrs
fluis Noord- Weft aan tot dicht langs de Leproo^e
Pe/ï-en Do/Z>«/V,welke even buiten de Stadts Grach
ten zijn gebleeven , tot Ooftwaarts tegen het Spaar
pcie Uitlegging , die de Stad byna een darde groo
(H A A R L E M. >j
ter maakt , beflaande tegenwoordig omtrent 149
of 150 morgen, is voorzien met aarde Wallen en
Bolwerken, en een nieuwe Poort, en met twee
fchoone Grachten doorgraaven.
Büiten de Stad , aan de Zuid-zyde , ziet men
een zeer aangenaam en plaizierig Hout of Bafcb , 't
geen men met goede reden een Boomgaard en Luft-
hof tot vermaak en welluftigheid der Burgers mag
noemen, In dit Bofch zijn d'eerfte gronden der
Drukjionft gelegtdoor laurens Janjjen 2Qo/?er, daar
hier voor afgefproken is.
De Stad Haarlem is voorzien met acht Poorten.
Haar Regccring beftaat in een Schout , vier Burge-
nteeflers% en %even Schepenen ; en de Vroedfchap in
tyoee-cn-dartig Perfoonen.
Wat baar Belegeringen , en andere rampen be-
treft, die zal men elders konnen vinden , en moe-
ten hier , ter oorzaak van ons kort beftek , achter
wcgc gelaaten worden.
LOGEMENTEN.
d'Oyevaar by h Haagfche Wagenveer.
't Gulde Vlies.
De Haan.
De Pellikaan.
De Leeuw , of Engelfch Ordinarii.
De Todaft.
altemaal omtrent de Markt.
Vaarten op andere Plaatfep,
Van Haarlem op Amjlerdam.
Alle uuren en Schuit, beginnende met het opgaea
van de Poort tot *s avondts ten 7 uuren.»
D 4 PB
36 DELFT.
Op Leiden.
s Morgens ten 6* 8* % o. i u en 1 2» uurcn , cn 's na-
middags ten i. z. 4. en 6 uuren*
De Nacht-fchuit ren 1 1 uuren»
Noch vaaren 'er alle dagen twee Marktfchuiten
voormiddags van dc Steden Haarlemen Leiden.
Men kan hier ook voor een redelijke prijs met Wa«?
gens op verfcheidene Plaatfen gerijfd worden»
DELF TV
Delft is niet dc twede , gelijk cexiigen zeggen «
maar de darde Stad van Holland, waar voor zy in
de Vergadering der Heeren Staaten van die Landen
4e plaats bekleed»
Zyis treffelijk en fterk van Godevaan w?t de Bult ,
omtrent hetjaar io7f* (anderen zeggen ipjh) ge-
fticht* Dctc Godevaart] fteunende op den rijkdom
van Willem, Bifichopvan Uitrecht, heeft Robrecht
den Fries , Voogd van Diderik, , Zoon van Floris
denl. verdreeven, engantfeh Holland ingenomen;
waar na hy met zijn Leger na Weftvriejltnd trok ,
om het zelve te dwingen, en zo met geweld als
verdrag meeft alle die Steden veroverde: doch de
Zeiven naauwelijks vier jaaren geregeerd hebbende,
wierdhy door lift van l(olrecht\, diceenonverzoen-
lijken haat tot hem droeg , zo als hy C^Jntyoerpen op,
een feercet bezig was met zijn gevoeg te doen , van
onderen in zijn fondement doorfteeken»
In hetjaar 1351* is devoornaamfte Kjrl^ binnen
Delft gefticht, en aan S, Hypolitus gewijd, nadat
dezelve, gelijk men zegt, dartigjaar lang in haar
ontwerp inde lucht gezien had geweeft. Onder an-
dere vermaarde Ligchaamen , ruften hier dc wijd-
b,?ruchte Zeehelden Pieter Pieterfen Hein en Manen
- m^
DELFT. 57
Bdrpertfen Tromp , in koftelijke Graflieden , opge-
recht ter gedachtenis van hun yver endienftaan den
Lande beweezen, dien zy met hun dood hebben
bezegeld.
d'Andcre is tegenwoordig de Nieuwe Kerl^^ eer*
tijdsaan S. Urfel gewijd. Deze Jfs>r£ mag roemen
op de Konwglyk? Grafpedey opgerecht ter gedach-
tenis van Willem van Najfau , Prins van Oranjen , &c.
die in de Stad Delft in 'tjaar 1 5:84» den 10 July,
in zij n Hof door een Moordenaar , Bdtk&yir Gerar&s
gcheeten, verraderlijk met een piftool doorfchoo-
ten wierd. Deze Vorft was d'eerfte grondlegger
van den gewenfehten (laat der Vrye Vtxeenigde i/e-
derianden , met den fwaarde veikreegen dooi' de
dapperheid van 's Landts Regeerders , en het kloek-
moedig beleid zijner loffelijke Nazaaten* Bydezc
prachtige Grafftee, vercierd met kopere en mar-
mere Beelden , ftaat een treffelijk Opfchrift , 't geen,
men elders kan vinden»
't Lijk van Prins Maurits is mede in *t jaar 1615.
in deze Vorftelijkc Tombe gefield : dat van Frede-
til{liendrili in 'c jaar 1647. en dat van Willem de IL
in 't jaar 1650,
In 't jaar 1449. wierd het Minnebroers- Kjocfar
gedicht. Ook is over d'Oude Kjrk een Kloofteryan
S.sAgath& gedicht, \ geen nu het P V in [cn Hof ge-
noemd word, daar Prins Willem zijn Hof hield toen
deze Vorft gewond wierd , en naderhand de Stapel
van d'EngelfcheLakenen ge weeft is.
Tegen over de Nieuwe Kerl^ ftond eertijdts een
Raadhuis met een fchoone Toorn , 't £eeo in het
jaar 1618. dooreen brand, dicbyna de gantfehc
Stad vernielde, om ver raakte ; doch de Toorn,
met zijn kondig Uurwerk wierd door groote te-
genweer behouden. Naderhand is op de zelve plaats
een treffelijk Stadhuis , met hardfteen versierd > op-
D 5 8^.
58 DELFT.
gerecht , 't geen weinig weergaa in deze Landeri
heeft.
Men heeft in Delft een ïcer heerlijke Markf,
gelegen tuflehen het Raadhuis en de Nieuwe Ker^,
die met een Ichoone en zeer hooge Toorn pronkt*
Voordcrs zijn in deze Stad veele treffelijke Gebou-
wen, en onder anderen een deftig School, en een
Collegic van de Theologie.
Zy is wel voorzien van Muuren , Wallen, Poor~
ten , en Grachten , en heeft overvloed van alle nood-
zakelijke behoeftigheden, als zijnde gelegen iu
9t beft van Holland.
De Stad Delft heeft veele roemwaardige Man-
nen voortgebracht ; doch wy zuilen alleenlijk zeg-
gen, dat het de Geboorteplaats is van dien grootcn
I reder i\Hendr\, Prins van Óranjen, &c. daar den
Heer Hoofd aldus van fpreekt :
Nooit Holland baarde een Held , %o goed , %o groot ,
Als Delft cm fing, eerftop, le(l intynfehoot.
In 't jaar ifjó* den 3 May , isdeStad t'eenmaal
verbrand, endoor dit ongeluk by gevolg van tijd
gantfehenal vernieuwd, zulks'dat ze door het vuur
zuiverder en heerlijker wierd als ooit te vooren.
In 'tjaar 16 f4. den 12 Óótober > 's morgens
tenelfuuren, ontfprongte Delft de Wapenkamer
van Holland, de Buspoedertoorn van die Provincie,
tot noch toe onbekend door wat toeval. Zeer won-
derlijk nam dat krachtig fulfer zijn meefle uitwer-
king in de lucht, en liet Kerk noch dak in de Stad .
ongelchend. De Kruidtoorn , omringd met een
Watergracht, was gantfeh weg, en een Poel ge-
worden. Van twee Doelens zag men niet meer als
eenige dikke (lammen van Boomen , tot den grond
toe als met een bijl afgehouwen; de naaftc twee
honderd Huizen geruineerd j mceft alle dc Glazen,
DELFT. jp
Porcekin , enz. in de Stad aan ftukken ; beide dc
Kerken zeer befchadigd : maar, 't geen iets won-
derlijks is / 't getal derdoodenwas evenzo veel als
men jaaren fchreef, te weeten vier-en-vijfttg j doch
dat der gekwetften, om de verdeeldheid , ontel-
baar. De glazen in den Haag wierden door dien flag
gebroken : Geheel Holland voelde als een Aardbce-
ving: Te Haarlem fchudden de deuren cn venffers
daar af: ]a men heeft tot Wapeningen en tot ^Amers-
foord op de Peluw c den dollen fwavel-donder van
dat Booze- kruid gehoord.
De B^egeering der Stad Delft beftaat tegenwoor-
dig by een Schout , vier Burgemeeflers , sneven Schepe-
nen , en een Vroedfchap van veertig Perfooneru
LOGEMENTEN.
De Doelen.
De Toelaft.
De Verlooren Zoon.
De Stadts Herberg.
De Vergulde Molen»
De Prins.
Deze drie laatften zijn by de RoUerjamfche
Poort*
Vaarten op andere Plaatfen.
Van Delft op Botterdam met de Trel^fchuit.
Alle uuren een Schuit , tc weeten
Den i f February d'ecrfte Schuit 's morgens ten
7 uuren*
Den i Maart ten 6 uuren*
Den i April ten f uuren tot 'savondts ten half <>♦
tot den 51 September toe*
Den
60 DELFT.
Dca I f September d'eerfie Schuit ten d uuren.
Den i Oöober ten 6 uuren , tot *s avondts ten
7 uuren: tot den 28 February*
Den i$ O&ober ten 7 uuren.
Den 1 November ten 7 uuren tot 's avondts ten
7 uuren.
Mar\t-fchuitenvan Delft op letter dam*
Pen ijFebruary ten 6 uuren*
Den 1 Maart ten half 6*
Den 15 ditoten 5 uuren*
Den x April ten half en zode hcelc zomer door
tot den 1 ƒ September.
Peo 15 September ten f. uuren*
Den 1 O&oberten half 6*
Den 1 ƒ dito ten 6 uuren.
Tre^fchuiten van Delft op den Haagt
Somers van den 1 April tot den 31 September.
d'Ecrfte *$ morgens ten half 6. de twede ten half I
en voorders alle half uuren tot 's avondts ten half
8 toe.
\r Winters van den eerften O&ober tot den laat.
Oen Maart. d'Eerfte 's morgens ten half j* en voor*
ders alle half uuren tot 's avondts ten 7 uuren toe.
Van Delft op Leiden.
*s Morgens ten f . j* 9* en ten half 11 uuren: 's na-
middags ten half ï. half 3> half 5. enten half 7*
uuren.
De Marktfchuit 's morgens ten 11. uuren.
De Nachtfchuit ten 1 1. uuren.
Van Delft op ts4mflerdam.
*$ Namiddags ten half 4. uuren.
VanDelft op Maas fluts*
Van den 1* April tot den i. O&ober , 's morgens
ten half 7. half 1 o. en half iZ, uuren: 's namiddags
ten z. 4. en 6. uuren* Van
DELFT. ét
Van den i. O&ober tot den i April, 9s morgens
ten half8* half io* en half iz uuren: 'snamiddags
ten !♦ 3. en ten half 6 uuren,
Van Maasjluis op Delft.
iVan den t. April tot den i, Oöober, 's morgens
ten 6* (Donderdags alleen ten half 6) tenè.ea
ten half 1 2* uuren: 's namiddagsten 2*4. en 6.
uuren.
Van den i, O&ober tot den i. April, 'smorgena
ten 6. 8. en ten half 1 1 uuren : 's namiddags ten t.
3. en f. uuren.
Van Delft op Vlaardingen*
Alle dagen een Schuit, des fomers namiddag ten 3^
en des winters ten 2 uuren.
Schepen die van Delft vaar en op de dagen en
VUatfen als volgt,
|}ingsdags , op Uitrecht en ^Antwerpen 's avondts
ten 6. uuren, en op Breda, 's namiddags tèn 4»
uuren»
Woensdags, op Gouda 's morgensten $ uuren*
Donderdags > op Dordrecht en Uitrecht , ten iti
uuren.
Vrydaags , op Haarlem 's morgens ten 6, uuren*
Gor/pmcn 's Hertogenhofch ten 10 uuren.
Saturdags, op Middelburgen 'Zieriltfee, ten 9 Ul*«
ren : op Dordrecht 's namiddagsten 4 unreru
LEI-
LEIDEN.
Leiden is een van de zes grootfte en oudfte Steden
Tan Bolland , de vierde ter Vergadering der Edels
Grootmogende Statten vdn Holland en We ftvr ie (land t
gelegen in 't Züider deel , BJjnland genaamd , daar'
zedeHoöfdfladafis, twee duizend twee honderd
en fertig roeden van de Noerd-%eey drie mylen van
&flfty vijf van Haarlem , der Goude en Rotterdam,]
zeven van Dordrecht, <^Jmfterdam en Vitrecht , zulks
dat men haar rekent in 'c midden van Holland , om- 1
heind met hooge allerhande vruchtdraagende j
Weiden , die doorfneeden worden van de Ri- j
vieren den ftjn , de Does , de tyl , de Vliet \
cn Maan , welken men met Schepen kan ge- j
bruiken»
Deze Stad is tot zes maaien Vefgroot,of uitgelegd j
d'Ecrite vergrooting gefchiedde in 't jaar 1294. de
twedein 'tjaar f 3 f de derde in't jaar 1J89. de j
vierde in 't jaar 16 iz. de vijfde in 'tjaar iÓ44*en de I
zesdcen laatrte in <t jaar 16^9. zulks datzc na Arr^
fitrdam de groot fteeu voornaamfte Stad van Hollard
is, bebouwd van binnen met fchoone Kerken ?cn
Huizen, en met varfche Wateren en Grachten tot
omtrent de vyfrig Eilanden gedeeld, welke met
fterkeMuuren, Wallenen Poorten omringd zijn;
Buiten om de fchoone Grachten ziet men zo
luftigc Cingclen als om cenige Plaats van Ne*
derhnd.
De Stad Leiden is gewifTelijk zeer oud: maarek
Burg, behalven andere dingen, betoont dewon-
derlijkfte Antiquiteit, 't Is een treffelijk ftuk werks,
en buiten twijfFel van de Romeinen gedicht; hoe-
wel onze Chronijkfchrijvers melden > dat ze opge-
recht
LEIDEN. 6i
[recht zou zijn door ecnen Engijlhus, Kapitein van
Id'Engel-Saxen , omtrent het jaar onzer Verlofliige
[450» Dit Gebouw, 't geen omtrent in 't midden dcc
[Stad ftaat i en een zeer grootehoogte heeft, begrypt
[inzijnomgangover dc 500. roeden, en is van alle
[kanten omvangen met een fterke muur. Men ziet
[hier een zeer diepen Put, waar af de gemeene mei-
Iningis dat men in voorgaande tyden vandaar tot
J^atwijl^zoxx hebben konnen gaan. Dc plaats is door-
gaans metBoomen beplant, totgroot vermaak en
welluft der Burgers , en in den ingang vercierd
met een zeer fchoone Poort , pronkende boven aan
rïiet een treffelijk Latijnfch opfchrift in vaerzen*
VezeBurg placht eertijdts zijn Kafteleinen te heb-
ben , die na den zeiven Burggraaven geheetea
wierden ; en heeft het doorluchtig Gedacht vari
Waffemar altijd met het Burger-Graaffebap vereerd
geweeft.
Van oudts was Leidenxn drie Parochiën verdeeld,
en had drie Parochie-Kerken» d'Ecrfte wasS. Ple-
\ iers j diein'tjaarim.door Godebaldus ^ den vier~
en-twintigften Biflchop vanUitrecht, gewyd wierd.
De twede wierd in het jaar 1315-* ter eerevanS*
Pancras geheiligd , en word tegenwoordig de Hoog*
landfebe Ker^ geuoemd , om dat ze op hooger grond
gefticht is. De darde is in 't jaar 1 36 3. gebouwd ,
cn wierd de MaagetA/ar/dtoegewydi en de Ma^
ricH-J^erl^ geheeten ; doch alsnu voertze den naam
Van de Vrome-of iVade-Kjrk.
In het jaar 1639. isd'eerlie Steen van de Nieuwe .
Kerk gclcgt.
Ook waren in oude tyden binnen Leiden veele
treffelijke Kloofters, als St.Barbara ,'tgeen nu hec
Prinfen-Hêf is; \Bagyn-Hof> \ welk omtrent dc
Vijftig Huizen meteen iQerk had , cn nu ten deele
tot een Dwtfchc Leesplaats dient. Men heeft hier
ook
6 4 L È I E> E N.
ook d' Anatomie , alwaar zo veel fraaijigheden tri
vreemde dingen te zien zijn , dat niemand dan een
%Argus die alrcmaal zou konnen tellen 5 mitsga-
ders aldernaaft de zelve de Bibliotheek , welke zo
heerlijk van allerhande Boeken voorzien is , als 'er
weinig in Chrifienrij^z\jn.
't KJoojlers van Pietets Bagynen is tot het Tuchthuis
gefchikt,
5>« Vrjels , ten dcele tot het Melaatshuis.
$t, Michiels is tot gemeene Huizen bebouwd;
SKCecilicnt tot Dol-cn Pejlhuis.
S*. s^wgewi^è«»mct noch vijf andere Vrouwe- Kloo*
flers , zijn mede met Huizen betimmerd.
\Witte-Nonne- KJoofter is nu Academie; zulks
dat 'er te famen elf Vrouwe-Kloofters waren, en
een van Mannen i die Cellebfoers genaamd wierden*
alwaar tegenwoordig Theologanten op 's Landts
koften in dc Weetcnfchappcn onderwcezen
Worden*
Men rekent onder de voornaamfle Godtshuizen
St. Catharinas Gaflhuis> 't geen na 't gevoelen van
vcelen meer als joo. jaaren oud is, erivoorom-
trent zoo. arme menfehen plaats heeft om gerak
tedoen* Hier by is een Kjrk> alwaar in Ji Ncder-
duitfeh en Franich gepredikt word» Dit Huis word
geregeerd en onderhouden uit zodanige middelen
als het Pefi-cn Dolhuis.
Ook is in deze Stad een rijk en aanzienlijk tPlees*
buis , daar wel omtrent de 800* Kinderen opeen
tijd in zijn gewceft ; mitsgaders een Huiszittend*
Huiss en verfcheidene Hofjes y welke uit godvruch*
tigheid , met by voeging van jaarlijkfche inkomften,
door byzondere Perfoonen op verfcheidene tijden
gefticht zijn , en door nooddruftige Lieden be-
woond worden.
De Stad Leiden heeft een zeer heerlijk Stathuis i
9i geen
LEIDEN. CS
't geen voor een goed getal van jaaren herbouwd ,
en met een fchoone witte hardfteene Gevel heel
cierlijk vernieuwd is. In het onderfte gedeelte van
dit Stadhuis zietmen de Vicrfchaaren van d'Univer*
fiieity de Stad , en l^ijnland 5 in 't bovenfte , de
Burgemeefters - , Curateurs-, Schepens-, I{efyn-cn
Weesmeejlers-famers y de Secretary , de Griffie ,. en
een lange Zaal van omtrent de honderd fchreden*
Inde R.aad-famer hangt een Schildery, vertooncn-
de het Oordeel , gemaakt door den vermaarden
Schilder Lucas van Leiden , waar voor , zo men
zegt, Rudolpbus de II. van dien naam , Roomfch
Keizer, zo veel Hongcrfche Dukaaten gebooden
heeft, als men van nooden zou mogen hebben om
de gamfche Schildery te bedekken. Achter 't Stad*
huis is een fraaye Toorn met een treffelijk Uurwerk,
die in 't jaar 1577. in plaats van den afgebranden
gebouwdis.
Omtrent dit Raadhuis is't Gemeen Landtsbuis van
Rijnland 1 mede een treffelijk Gebouw, alwaar de
Dijkgraaf en de Hoog-Hecmraaden vergaderen,
om de zaaken , welke hun gebied betreffen , af te
handelen.
In Leiden zijn zo goede Doelens als ergens in
Holland , om met Roers , Kruis- Voet-en Handboo-
jgen te fchieten* Hier ziet men in een fchoone Ka-
mer, in de glazen, de Graaven van Holland aardig
afgebeeld.
Ten diende van de Neering enDrapiery zijn hier
ter Stede vijf LooyHallm, daar allerley Lakenen
en Stoffen, binnen de Stad gemaakt, bezien, ge-*
waardeerd , en gelooid worden , om het bedrog
voor te komen.
Men heeft in Leiden, ten dienft der Koopman- r
fchappen , over eenige jaaren ook een treffelijke
Waag gebouwd.
E Deze
66 LEIDEN.
Defce Stad pronkt mede met een zeer vermaarde
^Academie , met de welke ty boven alle andere Ste-
den van Nederland een grootennaam heeft , en geen
kleine lof en verwondering by de vreemde Natiën
veroorzaakt. De Groote Prins Willem van NaJJau
heeft den eerften grond daar af gelcgt in het jaar
if7f. tot een waardige vergelding vandie fwaare
Belegering der Spanjaarden , welke de Stad zo
vroom en volflandig uitgeftaan had» dTnwying
der Academie of Univerfiteh gefchiedde in 't gemel-
de jaar op den zesden February , met een zeer heer-
lijke ftaatfie.
Tot <Y Academie behoorer»
Den Hof ', zijnde een Tuin zeer treffelijk geltof-
feerd ten dienft der Medccy nen. Deze is zeer luftig,
en vervuld met vreemde Boomenen Kruiden, uit
verre Landen hier gebracht. De Galderyen van bei-
de de zyden des Hofs zijn zeer fchoon»
Gelijk ook d3 Anatomie en Bibliotheek daar hier
voor af gefproken is»
Eenigen jaaren daar na is opgerecht 'f Collegie der
Theologanten , voor degeenen die de Kerk zullen be-
dienen, op koftender Hoogmogende Heeren Staaten
van Holland en Zeeland.
In het jaar 1605. achtervolgens dit exempel,
hebben ecnige Franfche Kooplieden een ander Col-
legie opgerecht, 't Franfche Collegie geheeten > in
het welk eenige Studenten in de Theologie , die in
de Walfche Gemeinte gebruikt zullen werden , on-
derhouden en geleerd worden.
Belangende de I^egeeying van Leiden i diebeftaat
in een Schout , vier Burgemeejlers , acht Schepenen,
en een Vroed fchap van veertig Perfoonen*
LEIDEN. «7
LOGEMENTEN.
Den Burg of 't Heercn- Logement,
De voorftc Doelen.
't Schild van Vranknjk. 5 dc tcgcn
DcVcrguldePofthoom Af , tStadhuis,
De goude Leeuw» 3
't Schild van Vrankrijk in 't Noord Einde.
't Witte Hart of Engelfeh Ordinaris , op de Paapen-
Gracht*
Vaarten op andere Plaatfen.
Van Leiden op Haarlem*
's Morgens ten half 4. ten half 7. ten 9. lo# en éi
uuren t
's Namiddags ten half 1. ten 2* 4. en 6 uuren*
De Nachtschuit ten ii uuren.
Ook vaaren 'er alle dagen twee Markt-fchuiten
voormiddags van de Steden Leidenen Haarlem.
Van Leiden op Delft en 9i Graavenbaage*
$ Morgens ten 4 6. 8. en ten half 1 1 uuren : 9$ na-
middags ten half t. half 3. half j\ en half 7 uuren*
DeNacht-fchuitten 11 uuren.
De Markt- fchuit op Delft 's morgens ten 1 1 uuren.'
De Markt-fchuit op den Haag 's namiddags ten %
uuren»
Van Leiden door Woerden op Uitrecht.
's Morgens ten 9 uuren, 's namiddags ten half 1*
en '$ avondts ten o uuren»
68 AMSTERDAM.
Van Leiden op Gouda.
Alle dagen een Schuit ten 1 1 uuren , cn Saturdags
ten 2 uuren*
AMSTERDAM.
Dcte machtigeStad isdc vijfde rer Vergadering
van cT Edele Grootmogende Staaten van Holland en JVefi"
vriefland. Zy heeft aan de Weftzyde , na'tZuidenf
^uid Holland; aan de Zuidzyde 't Sticht Uitrecht -y
aand'OoftcnNoordzyde Gooyland; en is gelegen
«an den uitgang van den zJmflel in het Y*
Als in 't jaar 1611. 'tBefiand van de Nederland-
(che Provinciën getroffen was , fchreef de Kardinaal
Guido Bentivoglio van de Vereenigde Provinciën van
Nederland , in zijn revende Hoofdftuk : Omtrent
bun macht ter %ee gullen insgelijks genomen jonnen wor-
den vierderley opmerkingen* Men %al mogen aanmerken
de menigte van hun Schepen , den overvloed van de
noodzakelijke dingen om de %ehen uit te reeden, het ge-
tal van het ^eevaarend Volk., en d'ervarendheid in de
Zeevaart.
En beginnende van de menigte der Schepen, zegt
hy , dat die, na het gemeen gevoelen , zo groot
gefchat word , dat ze vergeleeken kan werden by
de geene welke al het overige van Europa geza-
mentlijk kan uitmaaken.
De Schepen, van de welden de Armen, de Inham-
men, en de Havenen van Holland, gelijl^oo^ van Zee-
land en Vriejland , vervuld worden ? %ijn byna ontel-
baar.
Doch om van lAmfïerdam in't by zonder te fpree-
ken , zullen wy hier de woorden van den gemel-
den Auteur laaten volgen.
Maat
AMSTERDAM. 6$>
Maar in Holland byzonderlijk is hun getal
overtollig , en in Amfterdam boven alle Plaat-
fen van de zelve Provincie. De Zee aan die
zyde meefl: na Noord-Holland (trekkende,
na dat ze meer dan een hinderpaal van d? Aar-
de doorgebroken , en zich meer als een toe-
pad geopend heeft, loopt op nieuws Holland
bevochtigen in zijn meeft beflootene zyde,
en maakt in die plaats een grooten Inham,
welke van dlnwoonders in hun Taal de Zui-
der Zee genoemd word. Van dezen grooten
Inham de Zee zich naderhand in andere klein-
der Inhammen fluitende , die altemaal be-
kwaamen en gemakkelijken toegang geeven ,
zelfs aan het allergrootfte Schip , komt ze
zich eindelijk toe te fluiten, en gelijk te ver-
bergen onder d'aarde in een diepe Waterloop,
op welkers kant de Stad zich in haar langte
uitftrekt. En de Zee niet vernoegd zijnde
met haar Muuren alleenlijk te befpoelcn ,
maar zich als een fchoot na de zelve Stad uit-
ftrekkende , komt ze die te verdeden , en
gelijk als te klieven in veele Waterloopen,
door de welken zy opening voorde middel-
maatige en gemeene Schuiten maakt , om
met groot gemak tc konnen voeren van de
hooge en groote Schepen alle de Koopman-
fchappen , welke aldaar komen omgebracht
te worden in de Spy kers en Pakhuizen van de
Stad, \ Getal der koopvaardy-Schepen, wel-
E i kc
7o AMSTERDAM.
kc gemeenlijk voor de Stad ten anker leggen l
is zo groot , dat het dikte bofch van dè maften
en fprieten het gezicht der ^anfehouwers
breekt en verduirteru Alle deze Schepen ko-
men zich te verzamelen en te famen wielen,
om zo te fpreeken , in Amfterdam , van alle
de Geweften der Wereld , en met allerhande
forteering van Koopmanfchap ; invoegen dat
deze Plaats als nu gehouden kan worden voor
de grootfte Koppftad , niet alleenlijk van Eu-
ropa > maar van degantfche Wereld. Door
toedoen van den Oorlog is deze Stad geko-
iflen tot zodanig een grootheid en rijkdom,
hoewel de Koophandel van te vooren in de
zelve al heel veel bloeide* Den Oorlog heeft
Zeer veel benomen van de Koophandeling
aan Antwerpen , en aan de Volkeren van Hol-
land qn Zeeland voet gegeeven om zich die
van Indien te openen , om welke twee inr
zichten zyvoornaamentlijk in Amfterdam zo
zeer toegenomen heeft, In voorigen tijde
placht Antwerpen te wezen het Magazijn van
de Koopmanfckappen welken Europa lever-
de, en Lisbon de plaats van de geenen die uit
Indien kwamen : maar nu na den Oorlog bc-
ipeurt men , dat Amfterdam 'fchiqr tot zich
getrokken heeft alle de Koophandelingen
van Europa en van de Indien , en dat het Ant-
werpen en Lisbon daar t'eenerq^l af heeft
beroofd. Door de gelegentheid dan van zijn
over-
AMSTERDAM. 71
ouergroote handeling, is de toevloeijing der
Schepen na deze Stad ten allen tijde zeer
groot > enz.
Maar tegenwoordig zou men noch veel breeder
konnen weiden in den lof van deze heerlijke Stad ,
die, ten opzichte van zeer veeledingen,* haars ge-
lijk in de gantfche Wereld niet en heeft: doch de-
wijl de Leezer zich hier over elders kan vernoegen,
zuilen wy alleenlijk d'aanmcrkelijkfte byzonder-
hedenvan Amflerdam aanroeren.
De naam dezer Stad nam zijn oorfpronk van de
Rivier den Amftd ; weshalven zy.ook noch wel
lAmfleldam genoemd word. Haar binnengrond ,
en buiten haar Veften , is brockig en marasachtig ;
fculks dat , als men Kerken , Toorns, of fwaare
Gedichten wil bouwen , men Maften of Paaien tuf-
ichen de veertig of vijftig voeten diep in d'aarde
moet heyen. Zelfs worden ook de geringfte Hui-*
zen altemaal opdiergelijke Mallen gezet.
lAmfterdam is d'eerfte maal bemuurd in het jaar
I482. ten tijde van Maria van Bourgoudien , Doch-
ter van Hertog Karei de Stoute , die met den Aarts-
hertog Maximiliaan van Ooftenrijk trouwde ; daar
nu niets van overig is als Scbreyers-hoe^cnS* i/int*-
ws-Poort, tegenwoordig een Waag.
In 't jaar 1593. begon men de Stad wederom
uit te leggen aan de nieuwe %yde (want geheel ^im-
jlerdam word in d' oude en nieuwe \yde verdeeki) van
de Haarlemmer' Sluis af tot de helft ,van de Singel ,
en kort daar na tot aan deRjgutiers-Po*rt. De Wal-
len wierden gclcgtdaar nu de Oude Heere Gracht is»
Ondertuflchen voer men aan è'oyde qy.de met
uitleggen en timmeren ook voort, zo dat men in
weinig jaaren volbouwd zag van de Gelderfcbe Kjiay
E 4 tot
t
7z AMSTERDAM.
tot aan de Kolveniers -Burgwal , en van de Schreyers* j
hoel{ tot aan de Reguliers- Poort.
In *r jaar ï6i2. wierd ^Amflerdam wederom aan
de nieuwe %yde vergroot , welke vergrooting als*
noch de nieuwe Stad gcheeten word* Zy begrypc ;
d'eene zyde van de Hcere-cn voorts de Kei^rs-cn
Pr in fe-Gr achten , met noch acht die recht tot de
Veiling loopen, mitsgaders den ganrfchen omvang
van Bikkers-Eiland , en d'andere Eilanden , en de
Zoutketen ; zulks dat de Stad in omtrent de dartig j
jaaren door aanbouwing in haar omkring fchiereen j
kleine Wereld vertoonde.
Doch de grootte uitlegging van allen, endiedc
heeriijkfte Paleizen en Gebouwen bevat , ge-
fchieddein hetjaar i662. ftrekkende zich van het Y \
om Kattenburg heen , buiten om de S. tJintonis'Re»
guliers en Heiligewegs Poorten , tot aan de Vefiing i
achter de Prinfe-Gracht ; 't geen geoordeeld word
by na deSteden Naarden, Weefp en Muiden te konnen
omvatten»
Na alvoorens dit weinige van d'uitleggingen ;
gezegt te hebben, zullen wy overtreeden tot een
korte befchryving van de Geeftelijke en Wereld-
lijke Gebouwen.
De Stad , gelijk gezegt is , is verdeeld in d'oude en j
nieuyve %yde. Zy heeft eertijdts twee Parochie-Kerken \
gehad, welke tegenwoordig d'Oude en Nieuwe Kjr^ \
geheeten worden.
d'Oude Kjrl^ is ingewyd ter eere van den Bif-
fchop Niklaas enS. Jan den Doof er 9 't Jaar van des
zelfs ftigting is onzeker. Zy heeft een groot en heerr
lijk Koor, 42 ronde fteene Zuilen, een fchoone
Predikftoel met een iware kopere Leuning langs
d'opgaande trappen , twee fchoone Orgels , mitsga-
ders veele zeer konftig-gefchilderde Glazen* Ten
Noorden van het Koor ziet men dcGrafftedcvan
AMSTERDAM. 73
den Admiraal Heemskerk, met een fchoon Latynfch
Opfchifc behelzende zijn daaden , hangende aan
een Pilaar; enten Zuiden van het zelve, aan de
Hoek-pilaar, ter gedachtenis van Cornelis Janfo*
gebynaamd het Haantje een marmer Tafereel,
en daar in eenige Lacynfche Vaarzen , kortelijk zijn
Heldendaadcn begrypende. Aan de rechter zyde
van het Groot Orgel venoonen zich twee prachtige
wit-marmcre Graffteden , tegenover malkander,
d*ecne van den Vice-Admiraal Sweers , en d'andere
van den Vice-Admiraal van der Huift ; en aan de
de flinker zijde die van den Schout by Nacht van der
Z^aan* Den beroemden Oorlogsheld Wuixs ruft ook
in deze Kerk. Wyders pronkt ze met een konftig*
gebouwde Toorn van 240* voeren hoog, met drie
Trantlen of Omgangen , en met zeer fchoone Slag-
en Speelklokken vercierd.
De twede Parocbie~ Kjrl^is aan de Nieuwe %yde$
en word tegenwoordig de Nieuwe Kerl^ geheeten.
Deze Kerk is zeer cierlijk, cn,na 't oordeel der Bou-
meefters , een der konftigüen en netften van Europa.
Men begon de zelve te (lichten omtrent het
jaar 1408* anderen zeggen 1414.cn 100- jaaren
verliepen 'er eer ze voltooid was. De voornaamfte
Stichter was ecnen Willem Eggaarts, welkers Graf-
fchrift , ten Zuiden des Koors , aan een houte Balk,
tnffchen twee Pilaaren, noch te zien is. Zy ge-
raakte , by ongeluk , anno 164^. in de brand »
zulks dat het binnenwerk, het dak, enz» t'eene-
maal vernield wierd ; doch in het jaar 1648* was
ze al weer zo ver gebracht , dat men 'er in begon te
prediken. Men ziet hier een uitfteekend-konftige
Prcdikftoel, zo cierlijk met beeldwerk uitgehou-
wen dat men 'er over verftomd ftaat* \ Verhe-
melte draagt een hoogen Toorn , inlgelijks een
Meefterftuk van de konft* Deze Kerk pronkt ,
E ƒ even
74 1 AMSTERDAM»
even als d'Owfr, met twee Orgels, waar af het
grootfte alle anderen van Nederland in konft en
pracht te boven gaat ; mitsgaders met een Koor j
h geen langs heen met zeer dikkegevlamde en an-|
dere kopere traliën bezet is , en met fwaare
kopere deuren geopend word. Dit werk is
gedekt met een kopere Balk , vercierd met twee!
Leeuwen die Stadts Wapen houden» Achter in
het Koor ftaat de prachrige marmere Grafitede
van den Admiraal de Rtiitër , die de gantfche breed-
te desKoors beflaat, en meteen yzer Hek van het
overige afgezonderd is» Ten Noorden , achter de
Predikfloel , ziet men de marmere Tombe van den
Zeeheld Jan van Gaaien ,die inigelijkszecr heerlijk,
en met een yzer Hek afgefchut is. Op het Kruis-
welffel ftaat een ipits Torentje , alvryhoog, daar
drie Luiklokken in hangen.
De Nieuwe fyds-Kjptl , die men de Heilige Stee
placht te noemen , ter oorzaak van een zeker ge-
waand Mirakel 't geen daar ter plaatfe aan de heili-
ge Hoftie gebeurd zou zijn, is ook een f raaye Kerk.
Maar men moet wecten , dat 'er toenmaals een an-
dere Kapt! ftond , die Anno 1452. verbrandde , en
dar deze naam aldus van d'eerfte Kapel tot de twede
overgegaan is. De tyd der (lichting van deze twe-
de Kapel is onzeker» Zy is redelijk groot, net,
en zeer luchtig gebouwd. Haar langteisvan 18 f.
en haar breedte van 250, voeten* Zy word ver-
licht door 30 groote Lichten, en heeft 20* nette
ronde fteene Zuilen, en 10 kopere Kroonen* Men
ziet hier ook een koüelijke Orgel , en een zeer kon-
flig Poortaal met gellingerde kolomment Aange-
gezien de Mirakelen, welke hier ter flede ten ge-
tale van tien, volgens hetfchryvenderRoomfch-
gezinden, gefchied zouden zijn , worden noch
dagelijks rondom deze Kapel , inzonderheid
AMSTERDAM. 7y
i jby naeht en ontyde ? veele devoote Bedevaar-
i\ ten gedaan»
l Oude *Zyds- Kapel wierd vaji ,oudts by de
o.i Roomsgezinder* 5» QlofsKjpel genaamd , ter oor-
re zaak dat zy in het begin aan S,0/o/gewyd en bevo-
ij lenwas* Men houd, niet zonder reden, dat de-
le ze Kapel d'oudfte Kerk van ^mfterdam is; doch op
:u I wat tyd zy eigentlijk gedicht zy, kan men niet wee-
c ten» Zy heeft een cierlijk Torentje met een Trans
ofOmgang, Uurkloken Wyzer, en is in 't jaar
1646. een deel vergroot, en met een fchooneGal-
dery voorzien» In deze Kapel hangen vijf groote
kopere Kroonen. Zy is lang 1 2 f . voeten, breed 90*
heeft vier Ingangen waar af twee cierlijk van
graauwe fteen gemaakt zijn»
De Ridder KfYk heek men begonnen te flichten
in den jaare 1603- en is dezelve voltooid in het jaar
J6i4.zyheeift een redelijke ruimte» Het Midden-
dak, 3t geen boven de Zydaken uitfteekt , ruft op
tien , aan ieder zyde vijf , zeer t ware ronde blaauwc
fteenePilaaren, op de welken ook de Beogen der
Zygangen , gelijk mede deftyiendesMiddelmuurs,
komen te ruften» In de 1 8 gefcbilderde Glazen ziet
men verfcheidene Gilden, diedezelvcn, tot een
gedachtenis, daar in vereerd, en met hun Hand-
werk hebben doen uitbeelden. Zy is voorzien mee
een braaf Kerkhof , eneencierlijkccnhooge door-
luchtige Toorn met drie Omgangen, daar, behal-
ven de Slag-en Luiklokken, een zeerfchoon Klok-
kefpel in hangt. Deze Toorn is in alles %17* voet
hoog»
De Wefter Kerl^ wierd begonnen gefticht te wor-
den in het jaar i62o.cnisdeeerftc Predikatie daar
in gedaan op Pinkflerdag des jaars 163 1* Zy word
verlichtdoor 38 Glazen, en is van binnen 168 voe-
ten lang, en 97 breed. Haar Itecne Verwelffelen
ruften
76 AMSTERDAM.
ruften met haare Boogen ter weder zyde op vijf te
dikke fwaarePilaaren , ieder als een drieling van? o
drie Pilaaren aan malkander gewaflen» In'tmid- (
dellic gedeelte hangen vier kopere Kroonen , ieder
van dartig armen, en in de twee Galderyen aan de|
zyden acht , doch kleinder* Men ziet hier ook een |
zeer koftelijk Orgel, nieuwcliogs gemaakt. Ten
Weften is deze Kerk voorzien met een ongemeen-
cierlijke Toorn, die alle de Toorns van de Stad in
hoogte overtreft , bereikende dezelve z6o. voeten*
Zy heeft drie Omgangen , zeer fwaare Slag-en Lui- 1
klokken, een heerlijk Speelwerk, en boven op del
kruin een groote Keizerlijke Kroon , de gift van den
Keizer Maximüiaan.
De Noorder K^erl{\s kruisvormig van gedaante,
ter welke oorzaak zy ook veeltydts de Kruis-kerl^ \
genoemd word; doch dit Kruis is met zonderlinge
fconft zodanig aan malkander gevoegd , dat het van
binnen achtkantig is. Drie jaaren na dat men be* >
gonnen had dit Gebouw te (lichten , 't geen in het j
jaar 1620, aangevangen wierd , zag men het vol- !
tooid j en wierd op Paafchdag de eerde Predika- j
tie daar in gedaan. In 't midden , boven op het
Kruis, ftaat een cicrlijk doorluchtig Toorntje van
ƒ4 voeten hoog , voorzien met Slag-en Luiklokken.
De Kerk ruft van binnen met haar Kruiswelven op
vier fwaare Kolommen , die recht in 'r midden der
vier tufichenplaatfen komen te ftaan. Vlak in't mid-
den hangt een groote kopere Kroon , en vier ande-
ren daar rondom. Deze Kerk heeft oock noch een
vierkantig Kerkhof.
d'Oofier Kjrk is noch een nieuw Gebouw , zijn-
de eerft geflicht in het jaar 1671* Zy doet zich van
buiten zeer cierlijk op, hoewel ze van geen groot
begrijp zy. ft Dak maakt een kruis ; en midden op
dit kruis ftaat een achtkantig Toorntje, voorzien
met
AMSTERDAM. 77
met Slag-en Luiklokken , en vier Uurwyzers* Zy
ontfangt haar licht door een menigte van groote
Glazen, 't Binnenwerk ruft op vier zeer fware hart-
ftene Pilaren , behalven de acht halve- PiHaren die
inde muuren gemetfeld zijn» In deze Kerk hangen
■n negen kopere Kroonen , waar vande middclfte, die
zeergroot is,met haar flang in een Uurwyzer,'t geen
vlak in 't midden der Kerk onder tegen het Gewelf
aan ftaat > te hangen komt»
Behalvcndeze Kerken, in de welken de Gere-
formeerden hun Godsdiènft oeffenen , hebben zy
ook noch twee Lootfen, daar des Zondags in gepre-
dikt word,d'eene d'Eilants-Kjrk, en d'andered'^-
jW-lQfr^gcheetea
De Franfcben hebben hier tegenwoordig ook twee
Kjrl^en^tot welker laatfte, ter oorzaak van de groote
toevloeijing derVluchtelingen,mcn in het jaar 1687
het Schermfchool bekwaam gemaakt heeft. De voor-
naamfte dezer Kerken heeft r wee ingangen, voor
welker eene een fchoone Poort ftaat van witte ge-
houwe fteenen , boven op de welke , tuflehen een
gebroke Frontefpies, zich het Stadts Wapen met
de Keizerlijke Kroon 'er op vertoont. Men leeft
deftichting binnen in de Kerk aaneenbalk, met
deze woorden , in onze Taal overgebracht : De?xe
Kermis gtfticbt 1409, weder bekwaam gemaaltf 1647,
vergroot 166 1. Tot deze vergrooting wierd een ge-
deelte van hetbygelegen j,.7ör/x-fco/gebruikt,zijndc
een Proveniers-huis , en buiten alle twijffel met de
I gemelde Kerk het Kloofter en de Kerk der Paulini-
| aanen geweeft.
d'Engelfchen hebben hier ook een Kerki ttaande
op het Bagyn Hof y welke Kerk by den Roomfchen
tyd de Bagy we-JC^genoemd wierd. 't Is onzeker
wanneer ze gefticht zy : doch het blijkt aan d'een-
1 Yondigheid des Gebouws, een aan d'oudemuu-
ren,
ft AMSTERDAM.
ren , dat het in d'eerfte honderd jaaren nietgefchiec
is. 9t Is van binnen zeer luchtig,en heeft een Toorn; '
je van een redelijke hoogte. In deze Kjxk word;
des Zondags twee maaien en des Woensdags voor
den middag , in 't Engelfch gepredikt. !
\Bagyn-Hof , daar deze Engdfche Kj?rl{ op fiaat t
flrekt zich in de rondte , en is bezet met een grooté
menigte van zeer oude en nieuwe Wooningen,;
'c Hcefc omtrent in 't midden een breeden door-*]
gang , en aan ieder zyde van den zeiven een ciei lijk;
Bleekveld , rondom met fchoone Haagdoorn be«
plant j op welke Bleekvelden de gemelde Woonin-
gen altemaal hun uitzicht hebben. Behalven de-
ze Bleekvelden hebben noch de meeften kleincHof-j
jes en fraaye Wyngaarden voor hun Huizeiv,'t geen
de plaats ook een byzonderc aangenaamheid byzet.
't Is onzeker, wanneer dhBagyn-Hof eigentlijk ge* j
ftichtzy; doch men kan aan de meefte Wooningen
wel bemerken, dat het al een lange reeks van jaaren
getfaan heeft. Deze Dochters behouden hier hun
Geeftelijke iQlecding en Roomfchcn Godsdienft,
tot welkers oeffening die van deze Gezindheid een
fchcöne iQy^hebben doen (lichten , hoewel ze van
büiten de gedaante van een Huis heeft, ter oorzaak
dat de Roomsgezinde^ geen openbaare i^erkeu
mogen hebben. Zy begraaven ook hun Dooden ,
welke door twaalf der Zuftcrs op een Doodbaar on-
der de hand eerft drie maaien rondom het Hof gc-
draagen ,en vervolgens in d'Engclfcbe Kjr \tcr aar-
de befteld worden.
tftsirminiaamn of Rjmonftr anten hebben hun Kjyl^
op dc Keilers Gracht; dochzefraat niet openbaar,
alsd'andere K$i kenbaar met Huizen betimmerd»
Zy heeft twee Ingangen , en van binnen ih't vier-
kant twee Galderyen boven malkander; zijnde wy-
ders een zeer wel gefchikte plaats tot den Gods-
dienft?
AMSTERDAM. 79
ilienfL Men ziet hier ook eenige koperc Kfoonen
i^an een maatelijke grootte hangen*
De Luiurfehen , of anders die van de waare on*
wanderde CAugshurgfche Confeflie , hebben hier ook
wee openbaare K^rl^n , waar van d'oudfte ge-
licht is in het jaar 163 Dit Gebouwis vrygroot,
:ierlijk, en luchtig, en heeft vier ruime Ingangen,
:n van binnen ter wederzydedrie brcedeGalderyen
ioven malkander, welke zeer veel volks konnen
Jraagcn , en door tferke Kolommen onderfchraagd
morden* In deze Kermis ook een Orgel, 'tgeen
Dndcr het zingen der Pfalmen of Geefteiijke Liede-
ren , voor en na den Godtsdienft , gehoord word*
De Lutterfche Nieuwe Kjrk, is een zeer vatt Ge-
douw, en zo geweldig dik van grond veften, dat
iet , buiten ongeluk , een reeks van eeuwen za!
tonnen verduuren* 't Isgantfch rond van gedaante,
:n heeft een zeergroote Dom of Koepel, t'eene-
naal met gtoote kopere Plaaten bedekt , welks
door den Koning van Swtden aan deze Gezindheid
^efchonken zijn. Boven op deze Koepel vertoont
zich een cierlijke Lantaarn , en op de zelve een
fwaarc kopere Swaan die de ftrecken van den wind
aanwijft. Dcxe Kerk heeft vier fraaye en ruime
[ngangen , en twee fchoone Galderyen boven
malkander; doch ze loopen niet rondom de gant-
föhe Kerk, maar beflaan flechts een gedeelte, 't geen
in de rondte aan het groot rond ligchaam vaft
gehegt , en met een plat dak bedekt is. Gelijk de
buitenfte gedaante , zo is 't ook van binnen alles
rond : zelfs zijn de Zarkcn zodanig gehouwen,
|dat ze altemaai kringen maaken, die eengantfeh
ronden Steen, welke vlak in 't midden onder de
Lantaarn legt , omringen* Boven dezen ronden
Steen hangt een zeer grootc kopere Kroon , die
onder aan 't gcwelffel van de gedachte Lantaarn
yaft is. On«
So AMSTERDAM.
Onder alle Geloofsgezindcn , aan de welken
hier ter Stede de vrye oeffening hunnes Godrs-
dienfts toegelaaten word, vinden zteb ook de Doops*\
ge?xinden of Mennoniflen , die hun oorfpronk van cel
nen Thomas Munlhr , en hun naam van MennoSim\
mons trekken: doch zy zijn verfchcelendcn in Ge-j
zindheden en Geloofspunten , en hebben derhal-;
ven ieder hier endaar door de Stad hun byzondere
Vcrgaderplaatfcn , in Huizen welke door hun Ge^;
loofsgenooten bewoond worden. De voornaam-'
ften onder hen zijn de VUamingen en de Waterland
dtrs. Dc VUamingen , by de welken zich de Vriezen
en Hoogduit fchers gevoegd hebben, oeffenen hun
Godtsdicnrt op de WeÜzyde van de Singel, tegen |
over de Luiterfche Oude Kerl(, alwaar zy een zeef I
nette en wclgefchikte Kerk hebben , met twee
Galdcrycn , daar zeer veel volks op kan zitten»
Dewijl ze den groorften hoop uitmaaken, hebben
Xe ook de grootfic Kerk : maar ze zijn zo vies , en
in uiterlijke dingen zo geweldig naauw bezet , dat
ze de koperc -Kaarskroonen , welke in hun Kerk
hangen, hebben doen wit verwen, om door der
zclver geflikker nier geargerd re worden. Zy leggen
ook dik wils om kleine beuzelingen , die naauwe-
lijks verdienen dat men 'er den mond om opent,
over hoop : ja zelfs zijn deze vodderyen wel zo
hooggercezen , dat 'er d'Overigheid mee gemoeid
is geworden.
De I\erl{ der Mennoniflen die men dc Waterlan-
ders noemt, ftaat byde Jan~%ooden-Poorts-Toorn ,
op dc Wed zyde van de Singel. Zy is mede heel
bekwaam tot het gebruik van hun Godtsdienft, ook
ruim en groot , en heeft twee Galderyen boven
malkander. Men ziet 'er ecnigefchoone blinkende
kopere idoonen.
Dc Joodm hebben hier ook een openbaare Kerk
of
AMSTERDAM. th
pf Sinagoge , zijnde een zeer cicrlijk Gebouw/tgecn
zich zofraay in het oog opdoet > dat het een luft om
te zien is» 'cis omringd met een groot Voorhof,
daar men door een hooge en breede Poert in treed*
Ter weder zyde van dit Voorhof ziet men een Gal-
dery, ruftende ieder op IZ Kolommen ; enind'ce»
ne een Waterbak met kopere kraanen : want de
Jooden waffchen zich eer ze ter Tempel ingaan*.
Hier zijn ook de Schooien, in de welken hun Jeugd-
in de Hebreeufche Taal ondcrweezen word. De
Tehpd is byna vierkantig, boven plat , en heeft'
een menigte van grooten Lichten , mitsgaders drie
Ingangert,* dochd'ecnc, te weeten die inde Voor-
gevelftaat, word maar gemeenlijk gebruikt, en is
zeer prachtig* h Gebouw ruft van binnen op vier
ronde fwaare Kolommen , zonder de vier halve die
in de muuren ftaan. Ter weder zyde ziet men een
Galdery voor de Vrouwen , afgefchut mei lat-
werk , ch (leunende ieder op zes hartfieeoe Kolom-
men* Onder ieder dezer Galdcryen hangen zeven
kopere Kroontjes, tuflehen de grooteKolornmea
vier grooter , en in 't midden der Kerk vier noch
veel grooter. Op het Geftoelte , daar dc Rabby-
nen of Leeraars in flaan, 't welk zeer koftelijk is ,
zietmenvier fwaare kopere Kandelaars; hoedani-*
ge achtien 'er noch ftaan op het affchutfel voor de
Kas daar de Boeken Mojïsen de Sicraaden der Kerk
in opgcflooten zijn* Deze Kas , welke vlak tegen
över den ingang ftaat, is van Sakcrdaansn-hout,
en uitfteckend koiielijk en cicrlijk gemaakt
Nevens dezen Tempel hebben de Hqozduiifché
J Qoden ook den hunnen, zijude mede een fraay en,
aanzienlijk Gebouw ; doch het komt in koftdijk-
heid by het ander gegnfins te pas : bch'alven dat bet
ook veelduifterder is.
Boven de Gezindheden , Waar af wy hier de
%i Reizen door
Kjerkfn kortclijk bcfchrceven hebben , zijn 'er noc
verfcheidene andere byzondereJVflrn, die verbo
gene vergaderingen houden , alsnaamcntlijkde S
a'niaancny Quaal^rs^ cn andere Misgeboorten, we
ken wy niet altemaal konnen opnoemen. En w:
wonder, dat in zulk een grootc Stad, onder ht
gedrang der honderd duizenden van menlchen
zich een mengelmoes van Wanfchepfclen ve;
• fchuilt?
Maar behalve n de boven verhaalde Kerken ^ di
de Rfontsre^inden van oudts in hadden , was hier oo
nochS* Pteters Kie of K*pel% d'oudftc, na 'tge
voelen van fommigen , en eertijdts de voornaamft
dezer Stad* Want 't is waarfchynlijk, zeggen ze
dat, dewijl d'eerfte Inwoonders Vifïchcrs waren
zy hun Ker}^ na dien Apoftel genoemd hebben
hoewel anderen , gelijk te vooren gezegt is » S* Olof
K&j>d voor het oudfle van de gewyde Gebouwei
houden. Het benedenfte deel van dit S. Pieter.
Kfrl^je is nu een yleefch-halt 'c opperfte placht d<
Vergaderplaats der Rjthoryfcers , die men d'Oud
Kramer uoemde , tezijnj maar dit bovenfte deel if
nu gclchikttoteenCo/kg/exwéWe DoEtorent ook ij
'ef d'cJnatomie. Noch was 'er een S* JaJ^bs Kjrk^
die aan de Nieuwe %ydc in de bocht van den Nienwer.
D/y^ftond ; doch deze Kerk is aan erven verkocht*
Ook is 'er een S. Joris Ker&zn de zelve %yde ge-
weeft, tegenwoordig het Kjftemakers-Pand.
Behalven alle de bovengemelde Kjrkenm Toorns3
zijn 'er noch vier andere cierlijkeTWwj, waar van
'er twee eertijdts JWj Poorten getveeft zijn, als naa-
mentlijk de J(j5«fa-en Jan-Rjoden-Poorts-Toorn.
d'Andere twee, de Haringpal&ers «of 'Krui^Toom%
cn de Monte-tjilbaans -Toorn , die aan <&rY-\anf,
liaan , zijn aldaar gefticht om 'er by pacht een
waaleend oog te houden , en by ongeluk van
brand
AMSTERDAM. S|
rand zulks met de Trompet te verkon-
igen.
l De B^guliers-Tootn was eertijdts, toen de Stad
och in haar oude Muuren lag , een oude laagc
oorn van cTOude Reguliers Poort , welke hier nc-
ens ftond. Maar in den jaareióij. maakte men
en aanvang met het bouwen van hecbovenfte Op*
al, ter gedachtenis van dat d'oude Stadts Muuren
l'Q Poort alhier gedaan hebben. Zy is voorzien
jjetSlagklokken, Uurwyzers, cn een uitmuntend
c peel werk, 't geen eertijdts op &cBeur$-t9orn%c~
jongen heeft, doch toen dezelve vergroot wier dt
hier gebracht is* Nevens en aan dezen Toom vaft
aat een groot Gebouw, wel eer een Wachthuis %
och tegenwoordig een aanzienlijke Herberg, de
Munt geheetcn , ter oorzaak dat in den Franfchcn
yorlog de HolUndfche Munt alhier overgebracht is
Ie weeft.
|e, Dc Jan-H^oddcn-Poorts-Tooren was infgelijks, toen
s Stadt noch in haar Oude Muuren bcflooten lag ,
;n oude, doch noch fterke en laage ronde Toorn
ko de Stadts Poort, Jaw-i^o^w-Poorf/Vgehecten»
i den Jure 161 6. begon raen 'er een vierkantigen
jid om te trekken ; enwierd hy 20 voorts in de
sdaante van een KJo^ toom opgemaakt, en in het
Dlgcnde jaar tot volkomenheid gebracht,voorzien
iet Slagklokken en Uurwyzers, en drie Omgan-
enof Tranfen , waarvan d'onderfleen de boven-
c rondom met een ftcene Galdery bezet zijn. On-
sr in dezen Toorn heeft de Provoofi der Soldaaten
ijn Wooning ; en in het bovenwerk zijn twee
erdiepingen boven malkander tot Gcvangeniffen
oor de Krijgsknechten bekwaam gemaakt* Ten
duiden placht eertijdts een oude houte Brug te leg-
en ; doch deze wierd afgebroken, cn in des zelfs /
laats een geweldig-grootc fteeoe Brug gelegt van
Ï2* **0*
84 Reizen door
izo. voeten breed, die ter weder zyde rondom de- i
zen Toom loopt , en zijn weergaa in breedte cn \
flerktc in de gantfche Stad nier en heefu
De HaringpakJterS'Toorn , welken naam deze; |
Toorn tegenwoordig voert , ter oorzaak dat de Ha-
ringpakkers in den zeiven hun Kamer of verblijf!
hebben , wierd by de Roomsgezinden van oudts de I
HeiligeKruisrToorn geheten, 't Was eertijds een laa- 1
s ge Toorn of Stomp ; maar in den jaarciöoö* wierd j
ze aldus met Klokken , Uurwerk , en Spies; vercierd»
Op deze Heilige IQitis-Toom wierden gemeenlijk i
ten tydc der vermaarde Nedcrlandfche Beroerten,!
de geenen gebracht, welke om 'tbelyden van den
waaren Godtsdienft, en het afvallen van de Room-
fche Leer, hier ter Stede in hegtenis geraakten |
doch men hield z' 'er bywylen niet lang zitten,
maarwierpze heimelijk by nacht, onverhoord en
onverweezen,met dc handen en voeten wel vaft ge-
bonden , achter uit in 't Y , daar ze dan noodzaake- 1
lijk verdrinken moeften* Onder indezen Toornl
hebben de Gefwoorene Haringpakkers en Keur-
nieefters , gelijk ook deLootsluiden huivVergader-
plaatfen.
De Monu-xAlhaam^Toom is ook een hooge en
fchoone KJol^Toom , en word gemeenlijk de Mon-
kflbaans-Toom gehcetcn , mogelijk na een zekere
Lynbaan , die dasr ccrtijdts nevens ftond, enMon-\
\ds~Baan genoemd wierdjwant'wat den naam van I
Monu-^Albaan belangt , de reden die men 'er af j
geeft , heeft gantfeh geen fchijn van waarheid. In |
den jaare 1 606. wierd deze Toom , te gelijk met de
HaringfakXers-Toom , met een zindelijk boven-
werk verhoogd , en met twee Slagklokken en vier I
Uurwyzers vercierdé By defen Toom worden
gemeenlijk de Soldaaten , die na Oojl-lndkn
zullen gaan , in de Lichters gebracht , om met
AMST ERD A M. ||
'4 de welven na Texd aan de Schepen gevoerd te
co- worden»
Dit zy genoeg gezegt van d'openbaare Kerken ,
^gelijk ook van de vier Klok-toorns: die 'er een
I wydloopigcr verhaal , mitsgaders der zeiver afbcel-
'I dingen, wil zien, richtc zich aan de Befcbryvingen
ie van Amfierdam.
i' Hier zijn zo veel Kiloofters gewecft , dathetten
hoogften te verwonderen is na de kleinheid der Stad
in die tyden : want aan cYöudeyde waren 'er drie
1 voor Mannen , en dartien voor Vrouwsperfooncn.
i, Het Kl*°fter der Minderbroeders was, zo'tfchijnt,
(i net eerfle , *t welk nu in Wooningen veranderd is*
• k Twede befloegen de Broeders van den Rjgel van
: S\ Francifcus, of de Pauliniaanen. De darden woon-
, ien in de Nes. Van de dartien Vrouwe- Klooft er s
ij waren 'er vij f van Nonnen der Order van S. ^Augufti-
\ms.} 't Eerfle bewoonden de Oude , en het twede
I je Nieuwe Nonnen, zijnde tegenwoordig de Gafthui-
{en* d'Andere drie wierden geheetcn S. Maria
Magdalena, S» tydgneta , nu de Doorluchtige School ,
?n S. Catharina. De Zufters van den darden^gei
•>an S. Francifcus hadden zes Convent en of KJoo p er s*
t Eerfle wierd S* Urfel, of der elf duidend Maagden
^eheeten, 'tgeen nu het Spinhuisïs : het twede,
iu het Prinfcn-Flof ', noemde men S. Cecilia : het
larde S. Barbara i het vierde S. Clara : 't vijfde
>. Mapia: éh het zesde S. Margareta* Daar was
)ok een Kj_oofler van alle foorten van bekeerde Zonda*
'eJfen \ van c^ugujlyns Order , Bethanien genoemd ,
ïaderhandin een Latynfch School verkeerd, 'tgeen
)ver eenige Jaaren vernietigd is. 't Laatlle was het
Zonventder Sororicellarum , die men ook de Swart$
Zuftexs noemde, welke de Zieken, eninzonder-
ïcid de geenen die met de Peft bezocht waren, dien-
ien cn bezorgden. Pit was op ücfyedïjky daar
F 3 ftdert
8<£ Reizen daor
federt de Convoy-meeftcr woonde , wordende m
noch cYOude Convny genoemd»
Aan de nieuwe %yde waren vier Kjooficrs : h cerfh
Van Nonnen der Order van S. <_Jugu(linus , S. Geertruic
tpegeëigend , zijnde nu Wooningen : het twede
van den darden I^e^el van St. Francifcus^n Lucia toe^e«!
wyd , 't geen nu het Weeshuis is : het darde der Bagy
nen , in wiens Kerk d'Engelfcben nu prediken : en het
vierde der Clarifjen, tegenwoordig het Tuchthuis.
Buiten placht een fraay Kartbui$srs-Kloofter te
ftaan,gebouwd,gelijk een zeker Schry ver zegt,door
Hertog xAlhrecht van Beyeren, omtrent het jaar 1400.
daar tegenwoordig niets meer af overig is als het;
Ksrkjiof, zijnde de reft in erven afgedeeld.
Aan d'andere zyde buiten de Stad placht een!
Kloofter der Regulieren gelegen te wezen, 'tgeen
omtrent het jaar 1 5 06. verbrand is»
Laat ons nu komen tot de Godtshutem, welke hier
veel , en in zo goede ordre zijn , dat Amjlerdam daar
alle andere Steden in te boven gaat. Wy nullen
een aanvang maaken met het Gaflhuis^cn vervolgens
van d'andcsen fpreekch,
't Gantfchc Gebouw van het Gaftbuis , 'tgeen.
meteen Gracht doorwaterd word, beftaat tegen-
woordig in verfcheidene byzondcre Gebauwen;al$
daar is vooreerft een Mannen- Gaflhuis, doch dit ver-
ftrekt nu tot een Ksrk' Noch is 'er een Soldaatcn-
Gaphuis, in het welk, nevens de Krijgsknechten ,
alle Mansperfoonen gebracht worden, 't Gafl-
buis , daar de Vrouwen in leggen , zijnde wel
hetgrootfte , is in een kj>ein en groot Vrouwen huis
afgedeeld. Recht tegen over het Soldaaten-huts
ziet men een Verhand-huis , 't geen eertijdts tot ec
Peft-buls diende* Hierin wordenalleGekwetfte
ebracht , of die andere gebreken hebben welke
e Jieelkonft betreffen» De Vrouwen leggen in
AMSTERDAM. S/
dit Huis boven, ende Mannen beneden. Behalven
deze Legerplaatfcn der Zieken , is dit Gaflbuis ook
voordien met een Brouwery , Bak&ery , Apothekers-
winkel, en Artfeny-hof.
In 't begrip van dit Gafikui: is een plaats die men
de Beyert noemt , waar in alle Vreemdelingen en
arme lieden, die zulks begeeren, ontfang«n wor-
den , en drie achtervolgende nachten verblijven
mogen ; geduurende welken tijd zy noch des mor-
gens en des avondts koft en drank krijgen.
't Oude Mannen* en Vrouwen» buis is mede een aan-
zienlijk Gebouw, hebbende twee Ingangen , welke
recht tegen over malkander (taan. Ter wed-erzyde
van beide deze Ingangen, cn van den eenen In-
gang tot den anderen , zijn Galderyen, in de wel-
ken langs heen de Huisjes ftaan daar deze oude
Mannen en Vrouwen , twee en twee , in wonnen.
Deze Galderyen hebben uitzicht op een zeer fchoo-
nen Tuin cn een groot Bleekveld, tuflehen welke
beiden een btfcede geplaveide Gang is , die recht
op 't Huis aanloopt. Dit Huis is ecu groot en fraay
ftuk werks , voorzien met een ruim Voorhuis* twee
Ectzaalen , cn vcele fchoone Kamers. Ter flinker
2yde der gemelde Gang heeft men in den jaare
1603. een Put van 232. voeten diep geboord , die
ccn ader van geheel zuiver en varfch water geeft.
Hier mogen geen Mannen of Vrouwen inko-
men, 't en zy ze vryeperfoonen, ongehoud , en
Burgers en Burgerinnen defer Stede, en over dc
vijftig jaaren oud zijn.
't Weduwen hof ', alzo gchecten om dat daar in al-
leenlijk Weduwen en ongetrouwde Vrouwsper-
foonen onder zekere Ordonnantiën vrye wooning
hebben , heeft oorfpronk genomen uit vericheidene
Wooningên, hier en daar door de Stad verfpreid ,
ian de welken de Regenten van beide de Huis-ar*
F 4 men
8$ Reizen door
men dc befticring hadden, 't Is een zeer groot aan-
zienlijk Gebouw, voorzien met een menigte van
Huisjes en Kamertjes , een ruim Binnenplein ,
Bleekvelden , en alle andere gemakkelijkheden*.
Alle deze Huisgezinnen genieten, boven hetge^
woonlijk winter-onderhoud , jaarlijks noch vijfi
$n-twintig manden Turf*
Men heeft hier ter Stede ook een OudcVrowwtn*
Muis, llaande aan den zJmftd, en onder dc beflie-
ring der Diakenen* 9t Is een uitfleekend groot Ge-
bouw v byna vierkantig , hebbende aan de zyde
des lAmftels twee prachtige hartlteene Ingangen,
waar door men op de benedenfte Verdieping der
Vertrekken komt , die in een groote menigte ron-
dom het gantfche Huis loapen» In ieder dezer Ver-
trekken zijn vier Bedfteden, twee en twee tegen
over malkander. Boven deze Verdieping , welke
ettelijke Pakkeldefs onder zich heeft , vind men
noch een Verdieping , die d'eerfte byna in alles ge-
lijk is. Wyders ziet men 'er twee Tuinen , en een
zeer groote Binnenplaats , daar de Vertrekken hun
licht af fcheppen*
't Leproos-of Lazarus* hu is is ook een zeer groot
Gebouw , en opgerecht voor de gecnen die met
Melaatsheid befmet zijn* Men gaat 'ér in door een
hartfteenc Poort , waar na men terftond op een
groote geplaveide Plaats komt, daar eenige fchoonc
Boomen op ftaan# Vervolgens ontmoet mende
Vergaderplaatfen der Regenten en Regentinnen ,
zijnde twee heerlijke Vertrekken rijkelijk met
Schilderyen geftoffeerd* Thans treed men door de
Stal op een luchtig Bleekveld , meteenTimmer-
loos en doorluchtige Muurazie van d'ecrfte gepla-
veide Plaats afgezonderd , alwaar de Vertrekken
der Proveniers zijn die hier hun koft gekocht heb-
feen. J$gjj heeft hier ook jkcs of zeven Dol huisjes..
Jegcn-
AMSTERDAM. t9
^Tegenwoordig worden *cr niet alleenlijk de geenen
ijl ingebracht die met Melaatsheid befmet zijn , maar
if ook eenige Hechte of malle Lieden , die 'er om
\ Godts wil gevoed, of door hun Vrienden of Ou-
| ders in befteed worden* De Melaatfchen hebben
8 'er hun byzondcre wooning.
9t Dolhuis is een yan de jongftc Godtshui^en de-
zer Stad , en alzo genaamd om dat de gecncn> wel-
ke hier geherbergd worden, met Dolheid of Krank-
" zinnigheid bezocht zijn. In de Voorgevel ziet men
c uitgebeeld het fpijzen en la&vcn der Krankzinni-
i, gen. Men treed scr in door een heerlijke fteene
r Poort, 't Gebouw is van binnen in't vierkant met
vluchtige Galderyen , rondom een groot Binnen-
I plein , opgemaakt. Onder deze Galderyen , langs
b heen , ftaan de Dolhuisjcs nevens malkander tot
e z% in't-getal, altcmaal overwelfd met fterkemuu-
i ren. Zy hebben iedereen Kreb, een Gemak, en
f boven dc Deuren, die dubbeld zijn, debinnenftc
t met een gat om door gefpijft te worden , welke al-
i tijd geflooten blijft , een groote ronde Opening om
licht door te fcheppen* p]et Binnenplein is in tweën
: verdeeld, zijnde het een een Bleekveld en het an-
der een Biomtuin , in de welke men op een fwaare
Voetdai een fteene Vrouwebeerd ziet , verbeelden-
de de Dolheid* Zy is gantfeh naakt , en heeft d'cene
hand in haar hangende hair geflagen, 't geen ze al
fchreyende uitrukt. In het jaari637* wierd dit
Gebouw voor dedarde maal vergroot > en een ge-
tal van 13. Dolhuisjes onder Galderyen, om een
vierkantige Plaats loopende, achter aangemaakt;
invoegen dat 'er nu li.zijn. En behalvcn dezen zijn
'erboven noch verfcheidene andere Dolhuisjes, daar*
de geenen in gezet worden welken de Vrienden
iet gezien wilten hebben , en die hun koft be-
kaaien.
9o Reizen dooi
*t Weeshuis, een der oudfte Godtshutyn, is ook
een zeer heerlijk Gebouw* Men treed terftond
door de Poort van't Jongens huis: (want dc Meis-
jes zijn daar van afgeichciden om alle ontucht te
fchouwen) in een Galdery, ruftende op 14 hart-
ffcene Zuilen , aan welkers flinker zyde een ruime
vierkantige Binnenplaats is , daar men d'Êctzaal
der Jongens en ecnige andere Vertrekken ziet , een
oud en treffelijk Gebouw» 't Achter fte gedeelte,
daar de Meisjes en jonge Kinderen hun verblijf
hebben, is meeft een nieuw Gedicht , insgelijks
met een groote geplaveide Plaats voorzien, enge-
Jijkt meer een Heeren-hof als een Wooning van
arme Weeskinderen, De Kinderen, zo Knecht-
jensalsMeisjens, welker getal tegenwoordig niet
minder als duizend is, worden hier in alle tucht en
vreezc des Heeren #pgebracht. Als de Jongens
groot genoeg zijn , en wel leezencn fchryven kon-
ncn, leeren ze een Ambacht, volgens hun eigene
verkiezing. Dc Meisjens worden binnens huis op
verfcheidene Handwerken gehouden, en eenigen
die, groot en fterk genoeg zijn, tot het huiswerk
gebruik u
De Diakens onderhouden cn voeden ook cenigc
honderden van arme ouderloozc Kinderen, wel-
ker Ouders Ledcmaatcn van de Gereformeerde
Religie , doch geen Burgers geweeft zijn 5 want
anderfins zouden zc in 't groot Weeshuis aangeno-
men worden. Dit Diakens*Wetshuis is gefticht ia
het jaar 16 {6# en drie Verdiepingen hoog, 't Gant-
fche Gebouw is in tweën gedeeld , hebbende aan
ieder zyde in 't midden een groote opene Plaats*
In 'r eene Gedeelte woonen de Jongens , en in 't an-
der de Meisjens ; welker getal te famen tegen woor*
dfgoverde 6oo* beloopt.
't ^4lrtöeiïeniers» huis is begonnen gefligt te wor-
öea
AMSTERDAM, 91
den in den jaare 1664. Het heeft twee Frontifpi-
cen, vier Ingangen, cn in de hoogte vier Verdie-
pingen, 't Gantfche Gefticht is in tweë'n gedeeld,
't een tot wooning der Iongens, en 'tander voor
deMeisjens. Ieder zyde heeft een groote vierkan-
tige Binnenplaats, op de welke alle de Binnenka-
mers hun licht fcheppen. Defce ^Admoejf enters moe-
ten zorgen voor alle ouderloozc Kinderen en Von-
delingen, diein/t Stadts-oï Diakens-Weeshuis niet
ontfangenkonnen worden, vermits d'Oüders om-
bekend, geen Burgers, noch Ledemaaten der Ge-
reformeerde Religie geweeft zijn» 't Getal dezer
Kinderen is veel grooter als dat van eenig ander
Godtshuis, engroeit nochdagelijksaan.
In den jaare 1631* wierd ook , ten overftaan
van de.Magiftraat, by eenigen van de treffelijkfte
Burgers en Diakenen der Fraafche Gemeente , een
Weeshuis opgerecht voor d'oudërlooze Kinderen
der gedachte Gemeente , ter oorzaak dat 'er vcele
arme Ledemaaten waren , welker Kinderen na hun
dood , dewijl ze geen Burgers hadden geweeft , in
*t groote Weeshuis niet konden komen» Dit Wees-
huis , 't Wade-Weeshuis geheeten , was voor dezen
op de Laurier-Gracht ; doch als de Stad voor de laat-
fte maal vergroot wierd , hebben zy in deze nieuwe
uitlegging, op de Prinfen-Gracht , een zeergroot
en prachtig Weeshuis gebouwd , 5t geen twee-heer-
lijke Ingangen, en veelc fchoone Kamers en Ver-
trekken heeft, mitsgaders zijn eigen Schoolmeefter,
door wicn de Jeugd in de Franfche Taal en kezen
en fchryven onderweezen word. Voor het
overige is hier de zelve order als in d'andere Wees*
buigen.
Dicht by dit Weeshuis, te weeten aan d'overzyde
van de Prinfen-Gracht , wat verder na tfUitrechtfchc
Poort , hebben de Mcnnontfen ook een treffelijk
Weet*
92 Reizen door
Weeshuis doen bouwen voor d'ouderloose Kinde-
ren van hun Gemeente, alwaar de welven op een
zeer ftillcen bekwaame wijs opgetrokken en onder-
weczen worden.
Die van d3 Onveranderde %Augshurgfche Confeffie ,
of Luiterfcken , hebben hier ter Stede ook een Wees*
buis, ttaande op de Laurier Gracht , \ geen ruim,
en van alle noodzakelijke gemakkelijkheden
voorzien is»
Hier word ook een zonderlinge zorggedraagen
voor de Huis z>itten-armen, waar by verdaan wor-
den de Lieden welke hier gehuisved zijn , en die
door de menigte van Kinderen , of toevallige on-
gelukken , onderdrukt wordefn , en niet aan de
kod konnen geraaken. 5t Huis-%itten-buis van d'o«»
^yrfe ftaat ten Zuiden van het Lazarus huïs , daar
liet ook een gedeelte af is» 't Is een zeer heerlijk
Gebouw , voor ccnige weinige jaaren gedicht ,
voorzien van verfcheidene Vertrekken en Kamers,
mitsgaders van eengrooten Tuin, rondom den wel-
ken een breede Galdery loopt , daar in 't uit-
deden d'arme Lieden langs heen op een ry liaan,
en Boter, 'Brood , en Kaas, welke dingen eens
ter week uitgedeeld worden , ontfangen. Ne-
vens dit Huis, ten Zuiden, daan tweegroote Pafa
hu^en , in de welken onder ook de Eetwaaren leg-
gen , en boven op de zolders Koorn en Turf, die in
de zomer opgedaan , en des winters aan de behoef-
tige Huisgezinnen uitgedeeld word»
't Huis-^hten-hHis aan de nieuwe %ydc iscen im-
mers 10 kodelijk en aanzienlijk Gebouw f hebben-
de mede verfcheidene ruime en breede Kamers»
Ten zyde heeft men een ander Gebouw, 'tgeen
kleinderis, daar aangedicht, in welkers Voorge-
vel men 'drie konflig-uitgehouwene Hartfteenen
iziet , waar in het werk van barmhertigheid , 't geen
AMSTERDAM. 95
in dit Huis gepleegd word , uitgebeeld is* Van
binnen is een lange Galdery , in dewelke de Eet-
waaren aan de behöeftigcn , ftaande op een ry , uit-
gedeeld worden» Dit Huis*qticn-huü heeU mede
tweegroote Turfhuizm , gelegcnop twee byzonde-
replaatfen aan de Schans,
Aan beide de Zyden, dat'stezegg^ aan tfoude
en aan de nieuwe fyde, word jaarlijks aanBrood »
Boter , en Kaas , voor over de 600000, guldens
uitgedeeld.
Tot befluit der Codtshui^m zullen wy hier byvoe -
gen de Werkhuizen voor Mannen en Vrouwenmel-
ker ongeregeld leven met dwang in toom gehou-
den moet worden.
't Eerfle is het i^/p-of Tuchthuis. Dit Huis ,
*t geen eerüjdts een KJarijfen-KJoofier geweellis*
heeft vooraan de flraat een groots witte Poort, in
welkers voorhoofd men Leeuwen , Beeren ,
wüde Swynen , en Tygers voor een Wagen
ziet gaan, geiaaden met Breziliaanfch Hout, Raf-
pen, en ander Werktuig» Boven op dco Wagen
zie een Voerman met de Sweep in de hand; en on-
der ftaat deze Laty ofche fpreuk,
yirtutü ejl domme qu<$ cunffl pavent*
Dat 's te zeggen*
Het is eendettgd van 'thloc tegemoet ,
Te temmen dat elkjchrikfen doet.
Boven op de Frontefpies van de Binnenpoort
üaan twee Tuchtelingen met het' halve lyf naakt
te rafpen, Zy zijn van witte gehouwe fteen, levens
grootte.
Vervolgens komt men door een Poortaal op een
groote vierkantige Plaats , op de welke alle de Ge-
vangeniffen, die met dikke y zere traliën verzorgd r
Zijn, tuin licht fcheppen. Vlak in \ midden ftaac
dc
54 Reizen door
de Juftitie-paal. ^ Twee dezer Tuchtelingen heb*
bet) met hen beiden ieder week met een achtdub-
bclde Zaag drie honderd ponden Houts te rafpen.
De tijd , dien ze in dit Huis moeten ziften , is lang
of kort, nademisdaaden, die ze begaan hebben,
licht of fwaar zijn#
't Twede van deze Huiden is het Spinhuis, een
treffelijk Gebouw, en 'tgecn van buitenen binnen
beter een Paleis als een Dwanghuisgelijkt. Men
treed" 'er in door een groote Poort van witte ge-
houwe fieen , boven de welke men de TucUing
afgebeeld ziet , door twee Tuchtelingen en een
Vrouw in \ midden die een der zelvcn kaftyd. Hier
onder flaan met vergulde letteren deze twee Vaer-
tm van den Heer P» C* Hooft,
Schrik^ niet , wrccl^ geen l^vaad , maar dyving tot
goed :
Straf is mynband $ maar lieflijk mijngemoei.
Gelijk mede in de Voorgevel , op d'Achterburg-
wal, den arbeid der Tuchtelingen door drie Vrou-
wenbeelden , velkc fpinnen , naayencn braayen ,
in witte gehouivc ftcen uitgebeeld word.
In dit Spinlouis zitten de Tuchtelingen in twee
byzondere Vakken; te wecten, in'teene die 'er
om Hoerery , Dronkenfchap , en andere ongebon-
dtndheden gezet worden ; en in 't ander die ge-
fchavotteerd , of ook wel in 't heimelijk gegeef-
leld zijn*
Weinig jaaren geleeden is 'er noch een darde
Tuchthuis opgerecht , Itaande aan de Y-I(ant, te-
gen over Katwnhurg , of *s Landts-^ee-Magatfn ,
gemeenlijk 't Willige Bjfphuis , doch eigentlijk
't Nieuwe Werkhuis geheeten» Hier worden de gce-
nen ingebracht , welken men langs de ftraat vind
bedelen, en die zich dikwils onder dien dekman-
AMSTERDAM.
tel met ftcelen behelpen : ten welken einde de J^e-
gmttn van het tstalmoejfeniers'buis een byzondercn
Schout hebben , die verfcheidene Provoojien of Die-
naars heeft , welke dcngeheelen dag langs de ftraat
loopenom dit geboefte op te vangen, cn in dit Huis
te brengen. Den arbeid , dien ze hier doen , is
Hennip kloppen, Netten brcyen , en grof Linnen
of Zeildoek wecven, waar af gemeenlijk Zakken
en Bialen voor het groote J^aftbuis gemaakt
worden*
Dit zal genoeg zijn van Kerl^n, IQoojlers, cn
Godtshui^en: laat ons nu komen tot de Wereldlijke
Gebouwen , waar onder met recht de eerfle plaats
verdient
't Stadhuis , niet buiten reden het Achtfle Wereldts
Wonder genoemd , een Gebouw zo .uitermaaten
koftelijk van witte hartftecn opgehaald", dat 'er een
menigte van tonnen goudtsaantekoft gehangen is ;
en daar benepens zo regclmaatig na de Boukonft
uitgevoerd, dat 'er de berispende Momus niets op
te zeggen zou konnen vinden.
Den ingang toont voor eerft de Vierfcbaar , ge-
heel van Marmer, en geüootcn met twee fwaare,
doorluchtige mctaale Deuren* Ten Wetten van dc
zelve ziet men vier naakte Vrouwenbeelden , met
hun kapiteelen op 't hoofd , meer als levens grootte.
TufTchen deze naakte Vrouwenbeelden , boven de
Rcchterbank, heeft men drie breede Vakken, en
inde zei ven drie aloude gefchiedenifTen , welke alle
drie te kennen willen geevcn dat dc Rechter onzy-
dig moet gaan. In het middelde ziet men den Ko-
ning Salomon op zijn Rcchtarftocl zitten , en het
beruchte duiftere gefchil tuffchen de twee twiften-
de Vrouwen over het leevendige Kind beflechten.
In dat, ten Zuiden, laat zich Seleucus t'eeneoog
uitfteeken, om het halve gezicht "van zijn Zoon,
fyê Reizen doo£
die in ovcrfpcl bevonden was , te fpaaren. En tri
het ander, ten Noorden , eifcht Brutus halsrecht
van zijn twee Zoonen, welke heimelijk met de
gcenen , die de Tarquynfche Koningen in hun Rijk
poogden te herflellen , cedgefpan gemaakt haddeiv
Ten Noorden van de yïerfchatr ftaatcen wit-mar-
mereRechtcrftoel.
^Wyders heeft men op deze onderfte'Grond de
SipierS Wooning , de Gevangenhui %en , een Wapenka-
mer ? de Kamer der j^oedraagende Booden , de Wacht'
kamers van de Burgers , de Wijfelhanl{ , de Wooning
van den Conciërge, en meer anderen te veel om in
deze korte befchryving te verhaafen.
Zijnde vordersachter de Vierschaar langs een der
brecde fteene Trappen, die ter wederzyde achter
de zelve gelagen zijn, opgeklommen , kornt men
op de twede Grond , daar men door een breeden
ingang, voorzien met fwaare doorluchtige kopere
Deuren , ingaat. Thans vertoont zich voor eerft
de Burgertaal van izo* voeten lang , 57 breed ,
en 98 hoog. Midden op de vloer ziet men twee
halve Aardklooten , en een halve Hemclskloor,
een werk van eenuitfteckende konft. Deze Burger-
taal met haar Galderyen , welke overal met het
üitmuntendfte Beeldwerk der wereld voorzien
zijn , fcheppen hun licht op twee groote Binnen-
plaatfen, gelegen aan wrederzyde der %gal. Ten
Ooften van de zelve > ter flinker hand in't ingaan,
heeft men Burgemeeflers- feamer en vertre^; ter rech-
ter , de Juflhie-famer , daar men op wit-albafte
Gcrecbtsfwaarden treed ; en ten Weflen, vlak
tegen over den Ingang , de Schepens-k^amer , daar
met groote goude letteren voor gefchreevenftaat,
isJluii & titer am partem* Wy ders heeft men'cr, om
kort te gaan, de B^tad-^ad , de Wees-Barnet , de
TbefanrieOrdiwiSy faSecntary 7 foTbcfwrit Ei>
REIS BOEK door Amfterdam. 97
traordinaris , de Kramer der Commijfarijfen van de
l^leine fyaken , Schepenen Extraordinarii , dc 2^*«-
kamer, tAffur antie- k*mer , Kamer van Defolate Boe-
dels , enz* Behalven het Beeldwerk van dezetwe-
de Grond, 't geen onverbeterlijk is, ziet men 'er
ook zeer konftige Schilderyen , gedaan door de befte
Meefiers van't Land.
Ter wederzyde van de Galderyen op deze twede
Grond zijn dubbelde Opgangen, waar langs men
na de darde Grond klimt , alwaar men een menig-
te van Wapen- kamers heeft.
Tuffchen de twede en darde Grond , op de halve
hoogte, heeft men ook noch verfcheidene Kamers,
als de KjimervandeHuvoelijkfehe %aaken , de Kamer
van de %ee-%aaken , 't Schouti-Comptöir , de Panders-
kamer, enz.
Dit prachtig Gedicht , 't geen buitens werks
28z. voet breed , 235» voet diep , en ji6 voet
hoog is , pronkt met een fchoonen Toorn , voor-
zien met fwaarcSlagklokken en een treffelijk Speel-
wei k j mitsgaders met drie fwaare kopere Beelden
op de Voor- , en even zo veel op d' Acht erge vel ,
ieder van twaalf voet hoog 5 zijnde die van dc
Voorgevel , de Vrede , de Voorzichtigheid , en dc
Rechtvaardigheid ; en die van d' Achtergevel , de
Wereldtorfende uitlas , de Maatigheid , en dc
Wakkerheid*
In het jaar i6f f. den eerften van Oogfimaand ,
wierd dit Stadhuis ingewijd , daar wy niets meer
af zullen zeggen, dewijl het in 20 weinig regelen
geenfins na waarde bcfchrcevcn kan worden.
Na het Stadhuis zullen wy de Beurs laaten vol-
gen, 't Is een groot Gevaarte , op drie gewelfde
Boogen , een groote in 'c midden en aan ieder zyde
een kleine , over den sjmftel geflagen. De (lich-
ting wierd begonnen iq het jaar i6o$t en op den
G
98 REIS-BOEK door Amfterdam.
eerften Auguftus 1611. wierd 'er d'eerfte Verga**
dering gehouden. Van binnen, boven de middel-
de Boog, ziet men een groote vierkantige Ruimte,
zijnde de Vergaderplaats, en langsheen aan drie
zyden breede Galderyen, welke op een menigte
van blaauw-arduin-fteene Pilaaren ruften» Ten
Zuiden ftaat op het Gewelf, daar men onder door
heen gaat, een cierlijk Toorntje , voorzien met
Slagklokkenen Uurwyzers.
Behalven de Vergaderplaats der Kooplieden , zijn
boven de Zy-galdci yen even diergelijkeGalderyen,
alwaar men op een ry een groote menigte van Kaf-
fenen houte Winkels ziet , in de welken allerhande
Kraameryen verkocht worden. Men heeft hier ook
het Schermschool en een LaI{en-vent-haL
Drie JVaagen zijn hier ter Stede , waar van d'eere
op den Dam tegen over het Stadhuis fait , end'Ow-
de Waag geheeten word. d'Andere ftaat op de S.
Antonis-Markf , en word de Nieuwe Waag genaamd;
doch niet om dathet Gebouw nieuwer is, maar om
dat het laater tot dit gebruik verordend is geworden*
De darde ftaat op de ftoter-mark}*
De Waag op den Dam is een treffelijk en fterk
Gebouw, beftaande altemaaluitblaauwe Arduin-
fteenen. Zy is gefticht in het jaar ijéf* en voor-
zien met vier Ingangen , in welker ieder een Schaal
hangt* Boven op deze Waag, waar langs men ter
wederzydc by groote fteene Trappen opklimt , heb-
ben de Soldaaten nacht en dag de wacht* Noch is
hier een byzondere Kamer , wel eer de Reden? ijkers
Vergaderplaats, welke nu tot des Garnifoens Kjijgs
raadts-kjtmer dient.
De twee andere Waagen , eertijdts alle beiden
Voorten geweeft > zijn ook fchoonc en vafte Ge-
bouwen.
't Admiraliteiti-Huis > gemeenlijk het Prinfen-Hof
ge-
REIS-BOEK door Amftcrdam; 99
gehceten , was eertijdts het Kloofter van S» Cecilia,
cn een plaats om 's Landrs Stedehouders , vreemde
Printen, en der zei ver Gezanten , te huisveften:
doch na het ftichten van het Oude Heeren Logement
is dit uit de gewoonte geraakt. Tegenwoordig heb-
ben de B^aadenter ^Admiraliteit , die de Zee-zaaken
bezorgen, hun Vergadering in dit Hof* Van bin-
nen heeft men een riiime vierkantige Plaats, en ver-
volgens een nieuw groot en Koninglijk Gebouw,
voorzien met een menigte van Vertrekken , waar
af eenigen zeer treffelijk met Schilderyen en andere
fieraaden geftoffeerd zijn» De Voorkap van dit Ge-
fticht is zeer konftig met Beeldwerk uitgehouwen*
Vlak in't midden ziet men den Hollandfcben Tuinf
welkers Leeuw twee Ankers in zijn pooten gevat
heeft. Ter regter zyde ftaat de Gcregtigheid , en
achterhaar Nepttmus met een Drietand in de flinker
en een Schip in de rechter hand* Rondom hem ziet
fnen Kabels, Kardoezen, Lonten , en ander Schecps-
oorlogstuig ; en by den Leeuyo een Kompas, Graad-
koog, enPafler. Aan de flinker zydc vertoont zich
Mars, en rondom hem Zeemannen r Zeepaarden ,
Meerminnen en andere Zee-gedrochten, blaazende
op hun Kinkhorens. Hier nevens ziet men Ropaar-
den , Gefchut , en ander Oorlogstuig* Tuflchen
het Dak van dit Gebouw flaan vier groote loodc
Waterbakken.om by ongeval water te hebben.Vlak
tegen over is de Kamer daar de Convoy-gelden be-
taald worden.
De gemelde Haadcn ter ^Admiraliteit hebben in
het jaar 16 ff* een Koninglijk Magazijn doen bou-
wen , leggende rondom in 't water, V Landt s %<te-
Magazijn gehceten. Dit Gebouw flaat aan het Y-
%ant op Kiattenhutg , cnisbrecd 228. cndicp2oo*
voeten* Voor aan de ftraat heeft men een prachtige
ftccne Poort, waar door men 'er over cenfteene
G z Brug
iob REIS-BOEK door Amfterdam.
Brug intreed. Vlak in 't midden is een groot Poor-
taal of Voorhuis, daar aan de zolder een vreemd
maakfel van een Schuitje hangt , 'tgeeH in de Straat
Davids met een Mannetje daar in gekreegen is+
Ten Noorden en Zuiden heeft men twee treffelijke
Kamers, 't Gebouw is, behalven het Dak, drie
Verdiepingen hoog. In d'onderfte, welkers vloer
byna met het water gelijk komt , leggen alle grove
Waaren , als Kogels , Bouten , enz* alles zeer or-
dentelijk in byzondere Bakken , ieder na zijn (waar*
te* Op de twede Verdieping, achter en ter zyde ,
leggen vervolgens niet anders als kleine en groote
Kabeltouwen, van ieder Schip in 'tbyzonder; en
boven tegen de Zolders aan het loopend en ftaande
Want. Op de darde Verdieping , aan de Noord* zy
van de Voorgevel , legt in byzondere Vakken, ver-
volgens op een ry, het Zeilwerk van ieder Schip
by malkander. In de Voorgevel van deze Verdie-
ping is ook een Wapenkamer, in de welke, ver-
volgens in Kaflen , eenige duizenden van Houwers,
Musketten , Piftoolen , en meer ander diergelijk
Geweer , leggen. Op de Zolders v.an d'Achter-cn
Zygevels heeft men ontelbaare andere Seheepsge*
reedfchappen, als Dieplootcn , Uurglazen , Kom-
paflen, enz. Boven deze darde Verdieping komt
noch een Zoldering onder 't Dak , 't geen niet en-
keld maar dubbcld is. Tuffchen beiden heeft men
een groote ruimte van eenige voeten diepen breed ,
en doorgaans in de gedaante van een Bak met lood
beflagen» Hier in ftaan geduurig 1600. tonnen wa-
ters , 't geen 'er van de daken in komt loopen , en
doormiddel van eenige dikke loode Buizen aan alle
hoeken na beneden kan fchieten, om 'er zich byge-
I^entheid van brand af te dienen.
Ten Noorden van dit Huis heeft men d'^dmira-
Uttits Schcebs-Tirnmerwerven , en by de zeiven de
Mafie.
REIS- BOEK door Amfterdam. i o t
Majhmaafyryen, Smits winkels , en voorts alK S Wat
rot het Scheeps-timmcrcn van noodeneneenigfins
dienftigis. A an de water-kant achter dit Zee-Maga-
%yn, leggen dc gemeeneLandts groote en machtige
Oorlogschepen ter haven, omtrent fcventig in getal,
waar at het minfle tuflehen de veertig en vijftig
fwaare metaale Stukken kan voeren.
Nu volgt het Oofi'Indifcb Huis , 'rgeen eenijdts
voor zmStadts -Wapenbuis gediend hebbende, om
die oorzaak ook met den naam van Bos-huis bekend
is* 't Beftaat uit oude en nieuwe Gebouwen , want
her is tot verfcheidene maaien met nieuwe Gcfiich-
tcn vermeerderd. Voor aan de ftraat (taat een groo-
te Poort, door de welke men opeen ruime vier-
kantige Plaats komt, waar op de Soldaaten , die
zich in dienft van deze Maatfchappy begeeven , ge-
monlterd worden. In het Gebouw, 't geen eer-*
tijdts het Bos-huis placht te zijn, is een menigte van
Pakhuizenen Zolders om d'Indiaanfche Spcceryen
te bergen. De Zaaien en Vertrekken van het laat-
Be nieuwe Gebouw zijn alremaal cierlijk. Inde
Zaal, daar de Bewindhebbers twee maal ter week
vergaderen , hangen Chinccfche en Japanfche
Schilderyen te pronk ; en aan de wand uit-
heemfche Wapenen van veelerhande vreemde
gedaanten*
DeicMaatfebappy heeft ook op IVitten-of Ooflcn-
burg een ongemeen-groot Zee.Magaqjn , in het
welk, even als in 'x Landts-X^e-Maga^ijn , aller-
hande Scheepsbehoeftengelegt worden. Dit Ge-
bouw is breed 636* voeten, omtrent 70* diep, en
vier Verdiepingen hoog. Rondom het zelve loopt
een brecde en diepe Gracht, daar eenBrugover
legt van omtrent 130. voeten lang, voorzien met
ccnVal-brug eneenWacht-huisje. In de Voorgevel,
of in 't middelde payiüoen , ftaat een hartfteene
oz REIS-BOEK door Amfterdam.
Toskaanfchc Poort, cn even zodanig een ook in
d' Achtergevel, alwaar men weer een Brug ont-
moet van tuflehen de £o# en 6o. voeten lang, door
middel van de welke men op het twede Eiland
komt , daar twee groote houte Pa/(bui^en liaan ,
tuffchen de welken een breede doorgang na de daar
achter gelegene Scheeps Timmerwerf is. In deze
Pakhuizen worden Booren , Schuiten , Maften ,
Riemen, en ander Houtwerk verwaardigd. Men
heeft 'er ook twee groote ftcene Geboutten , waar in
de Smeden en Slotcmaakers hun arbeid verrichten.
Thans ontmoet men noch een Brug, over dewel-
ke men op de Scbeeps-TimmeYtverf komt , die ten
declc mede met twee Pa{ha\en bezet is , omaller-
ley Scheeps-timmet-behoefcighedcn en Gerecd-
fchappen in te bergen, 't Gaotfehe Werk hecfè de
langte van over de 8oo. voeten , en word met twee
wyde Dvvarsgrachten in drie Eylandtjes gefchciden ,
om 'er aan alle kanten te water aan te konncn
komen*
De Weft- Indifche-Maatfchappy heefc insgelijks
een zeer fchoon Huis, gelegen op de Singel , naaft
het Stadts Magazijn , en eertijdtsde Foetboogs-Doc-
Z<r»geweeft, welke federt cenige jaaren daar toe be-
kwaam gemaakt , en met alle vercifchte gemakke-
lijkheden voorzien is.
Wy zullen hier een einde maaken van de Gemee-
ne Gebouwen , om tot de Regeering over te treeden ,
hoewel wy noch zeer veel te zeggen zouden heb-
benvan verfcheidene uitmuntende Gedichten, als
naamentlijk de nieuwe Stadts Wapenbuiten , ^Jd-
mirditeits en Oojl-Indifcbe Lynbaanen , de Doelens , de
Heere Lêgementen , de Stadts Herbergen, de Vleefcb*
hallen , de Vifchmarkten , 't Scboubmg , de Doorlugtige
Sthool en Bibliotheek de Bank, van Leening , \Pe[L
huis op den weg van den Overjoam , enzt
REISBOEK door Amfterdam. ioj
De Stad Amfterdam heeft aan de Land-zyde vijf
groote en fferke Poorten, ie wecten t de Haarlem-
mer , Uitrechtfche , Leidfche , Muider , cn Wees per
Poort, 't Zijn altemaal treffelijke Gebouwen, en
voorzien van alles 'tgeen rot de verdediging van
een Stad kan dienen» De Waterkant is met Paaien
omringd» Tot behulp zijo 'ertuflehen de Haarlem-
mer cn Leidfche Pont noch twee Uitgangen, of Poort*
jes, als naamentlijk de P^aam-Poort en de Zaagmolens-
Poort ; en een tuflehen de Leidfche cn d'U/f-
terfche Poort.dc ïVeterings^ Poort geheeten.
Wat nu de J^egfer/wg van deze machtige Stad
belangt , zy word beftierd door omtrent negentig
Mannen v an de trejfelij kaften uit de Burger y. De meer-
dere kiezen de minderen» Vooreerft word deze
Stad geregeerd door een Opper-Schout of Hoofd-Of-
fcier , vier Burgemeeflers, negen Schepenenden zes-en-
dartig Bladen of Fioedfchappen. Den Hoofdsofficier
is Stedehouder van de HoogeÜverigheid en Graaflijk-
heid van Holland, en bekleed de eerfte plaats in der
Schepenen Banl^ 't Getal der Burgemefleren beftaat in
twaalf, waar van 'er alle jaren vier regeeren» Om
tot deze aanzienlijke Waardigheid verheven te
worden, moeten ze den ouderdom van 40. jaaren
bereikt hebben. Uit de acht overigen worden d'an-
dere Amptenaaren verkoozen , als Thefauriers ,
Weesmee fiers , Commijfarijfen van de WiJJel han\ ,
een der Gevolmachtigden in de Vergadering der
Heeren Staaten'm den Haag 9 en een in den B^aad der
.^Admiraliteit lot tAtnjlerdamt en aldus heeft elk zijn
Regeering.
De Srad heeft vier Thefauriers Or^/W//,befliiande
uit Oud Burgemcefters cn Schepenen , diezorgdraagen
voor des Stadts Gebouwen , cn voor 't Geld , en
rekening houden van den ontfangft en uitgift. Zy
bewaaren alle. des gtadts Schriften daar aan gele-
gen is. G 4 Dc
10+ REIS BOEK door Amftcrdam,
De Wees-meekers zijn ook vier in getal , en of OudA
Burgemeeflers of Schepenen , of Raait s -per foonenJ
Hun bediening beftaat in voor d'onmondige;
Wcczen te zorgen, en der zeiver goederen te be-l
(lieren.
De Commijfartjjen van Huwtlijhj-\aaken7A)n vijf»
welke over de gefchillen wegens Trouw-beloftcn , I
cn wat daar aankleeft , ontftaan , vonniffen cm
recht fpreeken* Al die zich in den Huwelij-!
ken Staat begeeven , van wat Gezindheid zy
ook mogen wezen , moeten voor hen verlchy- !
nen , om hun naamen en hoedanigheden te laa-
ten aantekenen* Deze Commïjfariffen effenen ook
Ihjurien*
*t Getal der Thefmrkrs Extraordinaris is van drie.
Dezen zijn of Oud-Schepenen , ofandere Raads-per~
foonen. Zy ontfangen d'Achtfle Penning of
Verponding , cn d'extraordinaris Impofitien of
Laften , en bctaaleji ecnigen van des Landts
Renten*
De B^en-meeflers , welke drie zijn, beftaanuit
Oud-Schepewn en andere l^aads-perfoonen. Zy over-
zien alle Rekeningen der Stad van ontfangft en uit •
gift, en ontfangen de Verponding van Landen cn
Huizen binnen de honderd gaarden buiten de Stad
gelegen*
In ó'zJJJuYantie- {amer worden jaarlijks drie Man-
nen gefield , of eenigen van d'oudcn gecontinu-
eerd , welke alle zaaken en gefchillen uit den
handel van Aflurantie > of verzekering van
Schepen en Goederen * en A varyen gerec-
zen , na de voorgefchrecvene Wetten exami-
neerencn afdoen.
Daar zijn ook drie of vier Commijfariffen van de
WiJJel bati^ , zijnde Oud- Schepenen ; een dienfti-
ge inftelliog voor den Koophandel , voornaa^
ment*
REIS-BOEK door Amfterdam. 105
mentlijk voor de Wifielbrieven en andere dierge*
lyke zaaken*
De Commiflarifien van kleine ^aalyn beftaan in
't getal van zeven , waar af 'er drie Oud Sche-
penen en andere B^ais-perfoonen zijn. By dezen
dienen ter eerftc inftantie alle zaaken tot zes hon-
derd guldens, endaar onder, behalven Arreften
of die tot andere Banken behooren.
De Banl^ van Leming word bettierd door twee
I Commijfarifien, zijnde veeltijdts Oud' Schepenen. In
deze Banl^ verdaan de Panden onder de honderd
guldenstegen zeftien ten honderd 's jaars j van hon-
|derd tot vijfhonderd, zeven guldens en vier dui-
vers, en boven de vijfhonderd niet meer als zes
ten honderd: 't geen minder isalsineenige&m/;
van Nederland.
De Commiffarijfen van de %ee-%aaken zijn vijf , en
onder de zeiven altijd twee Oud-Schepen en andere
I{aads-perfoonen* Zy vonniflen ook alle aétien van
Injurien,
| In de Kramer van Defolate Boedels worden jaarlijks
| ook vijf aanzienlijke Mannen verkoozen , daar on»
der ten minften twee Oud-Schepenen , en eenigén die
den Koophandel verftaan.
De Stad heeft ook noch drie Penftonariflen , twaalf
Secretarieën behalven de gcenen van minder Ka-
mers, \\)[Exqs*meeflers , en meer andere minder
Bedienden.
Daar is ook een Ontfangcr , die de gemeene mid-
delen van Holland en tVefivriefland , onder ^Am-
fterdam behoorende, ontfangt en uitgeeft, waaraf
hy gehouden is aan de Heeren Staaten rekening te
doen.
Noch heeft de Stad drie Subjlituit-of Onder-Schou*
ten , welke den Heer Opper-Schout of HoofJ-Officier
ten dienfte ftaan ; mitsgaders een Water-Schout 9 en
G 5 een
'toé REIS-BOEK door Amfterdam.
een Schout die met verfchcidene P rovooften door d
Stad gaat , om alle onnutte Lediggangers , die vai!
den bedelzak zoeken te leeven,op te vatten, enii
't Werkhuis te brengen*
Daar is een BaljummAmjlelUnd over d'omlcggcnj
de Dorpen ,die aan de Heeren in o^imfier dam den eec
moet doem
Alle mindere Amptenaaren , als Kjrlyneefters
lAalmotfienters , Regenten van Godtshui^en , en ontal i
lijke anderen meer, worden by de Heeren £«rge j
meegeren gefield.
In ^Amfterdam is ook een Collegie van Raaden tm
"Admiraliteit , alwaar in reiïdeeren een Gecommitteerd
deuit de Rjdderfchap van Holland 5 een uit de Steden
Haarlem , Leiden , Gouda , en Bdam ; en een uit
Gelderland, Zeeland, Uitrecht , enVriejland. Hun
Ampt is zorg te draagen om de Zee, zoveel als;
9c mogelijk is, van Roovers en Vyandcn tczuiveren,j
ende de Koopvaardyfchcpen na hun gedeftineerde
plaatfcn tedoenoonvoyceren.
De Militie beftaat tegenwoordig in acht Com*
pagnien Voetknechten , waar af 'er twee van
'tLand , en de zes anderen van de Stad betaald
worden»
De Burgery heeft ook een Kri]gs-raad , beftaande
uit twee Colonellen, fedig Kjpiteinen, en zo veel
Lieutenants en Vaandrigs , verdeeld in vijf l^egimenten ,
en ieder Regiment in twaalf Compagnien , waar af
elk , door malkander gerekend , omtrent 2oo. Man
flerkis.
Ook Zijn 'er twee Kapiteinenovti twee Compag-
nienl{atehvachten, te famen van 300. Man, welke
van 's avondts ten tien uuren tot in den morgen-
ftondmet Zyd-geweeren halve Pieken, of liever
fwaare Stokken, door de Stad gaan, en alle half-
uur-Hagen roepen hoe laat het is : een zeer nutte
REIS-BOEK door Amftcrctem; 107
bak om de ftraaten veilig te houden , en de Die-
1 'eryen , zo veel als het immers mogelijk is , te
'i tvecren.
Tot beveiliging der ftraatcn , en bewaaring vaa
ongelukken door water, heeft men ook over eenige
iveinige jaaren hier uitgevonden, en vervolgens tot
volmaaktheid gebracht , zekere Lamp-lantaarnen ,
welke, by düjdere Maan, de gantfche nacht over
lichtende , alle ftraatenen grachten in die naarc
donkerheid zo klaar befchijnen , dat men ze onbe-
chroomdelijk kan begaan, en de watercn,diehkr
fceer overvloedig door de Stad loopen , vermyden*
Deze Lantaarnen,vvelker getal zich tot 2400.ftrekt,
wordendoor daar toe gefielde lieden in alle de wy-
ken opeen zelve oogenblik onttkeken, en gaan
ook altemaal tegelijk uit zo haaft: als den dag aan-
breekt oi dcMaan zich begint te vertoonen,zy nde de
Oly volgens de lange of korte duifterheid afgepaft.
Mitsgaders een nieuwe foort van Brandfpuiten ,
met lange buigfaame Pypen of Slangen, door de
welken , langs d'allerkromfte wegen en wendel-
trappen , dediepfteenhoogftepfaatfen , jazelfsde
top der hoogde Toorns met een grootc macht van
water bereikt kan worden : invoegen dat door de
zeiven hier ter Stede alle Branden zo vaardig wer-
den uitgeblufcht , dat 'er nooit eencenig huis on-
der de voet komt te vallen vnxet wat brandende ma-
terie , als Pek , Teer , Traan , Tcrpentyn , Har-
puis, Ried, Rysboffèn, of diergelijke dingen, de
zelvcn ook gevuld of gedekt mogen weezen» En
word nevens de zelvcn, hier nier anders gebruikt
alsmaar een klein getal van Brandemmets; doch
gantfchelyk geen Brandlccren^Haaken^och'Zeileo,
welke eertydts plachten te dienen om de daken daar
mede te beklimmen,huizen en gevels om ver te haa-
ien, en andere voorde vliegende vonken te bedek-
ken;
io8 REIS-BOEKdoorAmfterdam;
ken: maar zulks nu door hetfpocdigbluffchen vat|
de Branden zelfs onnoodig weezendc , 2yn dege«j
melde dingen , gczamentlijk nevens alle d'oude o
eerde foort van Brandfpuiten , welke groote er
fwaarekopere gevaarten waren die met macht var
paarden voortgefleept moeften worden , verwor !
pen, verbroken, en de materialen verkogt, en in
der zciver pUats feflig van de nieuwe Slang-fpuiten,
na het getal der Burgcr-wyken, door de Stad ver-!
deeld j bchalven noch ecnige anderen die totj
bewaaring der Schepen in de wateren gcplaatftj
zyn.
Het groot gebruik en de byzondere nutheid de-
zer Slang-lpuiten heeft ook veroorzaakt , dat ze
reedts in meert alle de Steden hier omtrent , en ook
in vcele andere Geweften der Wereld aangeno-
men zyn.
Deze beide inventien, uitgevonden door eenen
Jan van der Heyden, een Man van een zeer door-
dringend vernuft , konnen hier openbaarlijk gezien
worden ; d'ecrfrc, negen maanden 'sjaars van fchc-
mer-avond tot aan den morgen , of tot het opgaan
van de Maan; en de laatfte, in de maand May,
dagelijks den gantfehen dag , op het plein van de
Beurs, alwaar dan alle de gcenen, welke door de
geheele Stad daar toe verordend zijn , in het vaar-
dig gebruik dezer Slang-fpuiten geoeffend wor-
den*
Wy befluitcn onze korte befchryving van deze
groote en overtreffelijke Stad, daar men niet ge-
noeg afkan zeggen , met het navolgende Vaers van
den grooten Poëet Conjlantyn Buigt ns<
REIS. BOEK door Amftcrdam, 109
AMSTERDAM.
limeenverw onder ing betaimt mynwond'ren niet ,
De Vreemdeling behoort te jtvymen die my %ietl
Swymt Vreemdeling , en ïegt , hoe komen al de machten,
Van al dat machtig is bejlooten in ww' grachten ?
Hoe kpmtgy gulde Veen aan 'j Hemels overdaad ?
Paklmis van Ooft en We ft , heel Water en heel Straat.
Twee maal Venetien > waar 't ende van uw* Wallen ?
T^egt meer , z,egt Vreemdeling , ^egt liever niet met allen.
'Roemt Karnen , frijft Parijs , kraait Kairos heerlijkheid*
Die V meejie van my fwijgt, heejt aldermeeji gebeid.
Logementen binnen Amfterdamt
'tOudeHeeren Logement.
h Nieuwe Heeren Logement*
De Dociens.
De Munt.
't Rondeel , in de Doeleftraat»
De Nieuwe Stadts Herberg.
d'Oude Stadts Herberg.
De eerde» twede» darde en !
vierde Liesvcldfche Bybel. )
e Beurs. Mn de Warmocsftr»
Dc Smak , of Koning van \
Sweden. ;
Het Huis van Jeremias , Garekeuken inde Servet-
fteeg.
Noch verfcheidenc Logementen aan het eind van
de Warmocsftraat, in d'Oude Teertuinen.
't Witte Hart, achter d'Oude Kerk*
Vrcdenburg, aan 't eind van d'Oude fcydts Voor*
burgwal»
U Gondc Hoofd , in de Nicfcl. De
i 10 REIS-BOEK door Amfterdam»
Degroote Koning van Vrankrijk.
Zijn Roomfch Keizerlijke Majefteir
De Brug van Londen , of d'Oude l Op de Zee
Prins van Oranje*
9t Schild van Vrankrijk.
De Jonge Bremer Hopman*
't Raadhuis van Hamburg* J
't Oud gekroond Koppen- V
hagen» C Op de Gelderfe Kaay,
Bergen in Noorwegen» \
De Stad Wefcl* 1
h Goude Vlies. j
9t Gekroonde Vlies.
De Kearvorft van Brandenburg. J
'£ Wapen van Holland , of Groot l
KeyxersHoï. /Op de Nieu-
De Zon. ("wen Dijk.
De Witte Swaan. ^
De drie Mooriaanen.
't Vergulde Kruis, j
't Schippers Huis. J
De Vergulde Draak* }
De HollandfcheTuin. v Op de TefTelfche Kaay,
DeBrandaris* j
De Vergulde Kop. 1
De Koning van Polen. > Op 't Water.
De drie Vriefche Koopluy. j
De Graauwe Valk , inèeValke Steeg, zijndede
cerfte Steeg van den Dam , tuflehen het Water
cn de Nieuwendijk.
De drie Vriezen.
't Wapen van Groeningen* / In de dubbelde Word
Hendrik Cazirnir , Graaf rftceg^jndedetwedc
vanVriefland. f
't Wapen van Embdcn , in de Zout Steeg
Het witte wambuys t achter de Nieuwe kerk.
'tBlok-
REIS-BOEK door Amftcrdam; gff ,
Blolaieider Schip* 1
)e Bonte Hond» V. In de Baafjcs Steeg*
'Omgekeerde Pot. 3
Wapen van Groeningen en d'Ommelanden, ia
de Vrouwe fteeg.
)e Jonge Koning van Spanjen. 1 f
: Veerfchip van Amersfoort, J oiraau
ïieuw Amesfoort. | *
: Kromhout , in de Dirk van Affen fteeg.
)e Staverfe Veerman, 1
)e BlaauwcKlok» SOpde Weefper Kolk.
)e Vriefche Schans* }
Wapen van Alkmaar, in de S. Jakob ftraat.
)e Vergulde Granaadappel , in de Kapel fteeg*
)e witte Roos, Soete naam Jefus fleegjen.
)cNoordtsvaarder. •
i Wapen van Hamburg, ^
t Witre Fortuin. vin de Haffdaar Steeg^
)e VorftvanHolftein. J
3c Reizende Man. j
\uPommed'Orange, de Nes
'Orangc Appel. C öciNcsV
tHofvan Aarnem,een Gaarkeuken» I'
TOude Gaarkeuken. X
3e Reizende Man,* / Op'tRok-
t Haagfche Veerhuis, rkin*
3e Maagt van Dort,een Gaarkeuken» \
t Vergulde Kalf. |
t Oude Vergulde Kalf, in de Kapel fteeg.
t Gekroond Wapen van Holland, j
tHofvan Holland» '1
3e Graaf van Holland' / In de Kalver-
de Goudc Leeuw* f firact*
3e Gekroonde Eendracht. ^
3e Jonge Karfieboom* | 9t Groot
jiï REiS-BOEK door Amfterdam.
} ^root Schild van Vrankrijk, of dc f
!aats RoyaaL I
De Keizers Kroon , of de Oude bc- ? In de Kal
faamdeBerg. S1|raaU
't Beleg van Woerden , of den \
Dolfijn.
} JacJ*Jan kuilenburg achter dc Beurs.
'f Wapen van Haarlem, 7 Op de Haarlemmer
Behalvcn deze Logementen ; zijn 'er noch om-
trent alle de Poorten bek waame Her bergen daar
de ParTagiers vooreen civile prijs huisveMngkon-
nen bekomen.
Vaarten van de Stad Amfterdam
op andere PJaatfen.
Met de Veerfchepen.
Van den i April tot den I. OQober vaart van dc
Paapenbrug dc eerftc Schuit met het opgaan van dc
Boom , cn dan ten 9. 1 1# en 1 uuren. Van den
1 Oöober tot den 1 April , 's morgens met het op-
gaan van dc Boom , cn dan voorders ten <?♦ ten half
11.cn ten u uuren*
De Lindeboom.
Van tAmJJerdam op Haarlem.
op
REIS-BOEK door Amfterdami ïi j
Op Leiden.
Alle dagerf twee Kaagcn , '$ morgens ten 9 ca
12 uuren van den Overtoom : 's Winters maar cea
ten 12 uuren* ,
Dc Vrachtfchuit met Stukgoederen 's avondts
ten 6 uuren ; #'s Winters ten 4 uuren#
Op ^Mhrnaat.
Alle dagen een Schip, 's morgens ten 9 uuren.1
's Maandags drie Schepen , ten 9. 12 en 3 uuren*
Ook by de Zomer Dingsdags , Donderdags, en
Saturdags, ten 9. en iZuuren»
Op Hoorn en Enkjmi^en.
's Morgens ten 9 uuren, en 's avondts met Boom*
fluiten.
Op Vitrecht de Vrachtfchuiu
Somers van Lichtmis tot Allerheiligen 's avondts
ten 4 uuren: 'sWintcrs van Alderheiligen tot Licht-
mis 's avondts ten half 4*
Op ^AmersjoQYt.
9s Maandags ten iz uuren: Dingsdags, Woens-
dags, Donderdags, en Saturdags, 's morgens ten
8 uuren.
Op Naafden.
Alle dagen een Schuit, tuffchen ii en it uuren^
Op Schiedam.
Alle Maandageneen Schuit, ten 12 uuren*
Op Medenhli^ Swol , Hajfelt , Kjimpeny Harder^
Stvart'fluis , Texel , F/Zc , Harlingen , «Sf<w-
r«i, Wtrkum, Sneel^ en andere Steden meer, alle
avonden na het luiden van de Boomklok een Schip.
Éj Mee
i 14 REIS-BOEK door Am flerdam.
Metdcjaagfehuiten.
Van Amfterdam op Haarlem*
Alle uuren ccn Schuit , beginnende met het op-
gaan van de Poort tot ' s avondts ten 8 uurcn.
Een Schuit extraordinaris af tehuurenkoft 3 gl. f
Opleiden*
Alle avonden een Schuit ten 8 uurcn van buiten. 1
Op Uitrecht*
Tot den 2f September alle dagen drie Schuiten*
's morgens ten 7* *s namiddags ten i en 8 uurcn,
Van den 2 f September tot den 2 ƒ Maart drie Schui-
ten, 's morgens ten 8. en 's namiddags ten t en
8 uuren.
Nota. Zo lang als 't beflooten water is, laatende
Schippers alle dagen , 's morgens ten 9 uuren pre-
tijs, tot gerij f der Paffagiers, een Wagenvan het
Veer op Uitrecht afrijden, en van Uitrecht ook
op Amjlerdam.
Op Gouda*
Van den 1 April tot den I O&ober 's morgens ten
7 uurcn : Oöob. Novcmb. en Maart , 's morgens
ten 8 uuren: Decemb. January, en February»
geen Dag-fchuit van beide de Steden 5 maerhet
neelc jaar door een 's avondts ten 8 uuren*
Op Botterdam*
Alle dagen 's middags ten 1 uur*
Op Delft en 'j Graavenhaage*
Alle dagen een Schuit 's namiddags ten J uurcn.
Op Weesp%
Van den I Maart tot den 3 1 O&ob. 's morgens tc
6«
REIS-BOEK door Amfterdam; f i y
6* 8. en 10 uuren, 's namiddags ten t. y en 6.
«uren: in de Maanden May , Juny , July, en
Auguftus , noch een Schuit 's Maandags avondts
ten 7 uuren: 's Winters van den iNovemb.tot
den laatftcn February 's morgens ten 7. en 10. en
's namiddags ten 1 en 4 uuren*
Van lAmfterdam door Muiden op Naarden*
Alle dagen zes Schuiten, te weeten des Zomers
van den 1 April tor den 30 September, 's mor-
gens ten 6* 8. en 10 uuren, en 's namiddags ten
2* 4 en 6 uuren : 's Winters van den 1 OQob. tot*
den jiMaart, 's morgens ten 7. 9* en 11 uuren ,
en 's namiddags tem* 3. en 5 uuren*
Fan ^Amfterdam op Hoorn*
Des Romers van den 1 April t»t den $0 Scptemhr.
Ten f uuren over Monnikendam,
Ten 6 uuren over Purmcrend.
Ten 7 uuren over Monnikendam*
Ten 8 uuren over Purmerend.
Ten 9 uuren over Monnikendam.
Ten 1 1 uuren over Purmerend,
Ten 1 uur over Monnikendam*
Ten 2 uuren over Purmerend.
Ten 3 uuren over Monnikendam*
Ten 4 uuren over Purmerend. /
Ten 5 uuren tot aan Edanru
Ten 6 uuren tot aan Purmerend*
Ten 7 uuren tot aan Monnikendam*'
DeNachtfchuit ten 6 uuren*
'x Winters van den 1 OSiob* totden 31 Maart*
Ten 7 uuren over Monnikendam.
Ten 8 uuren over Purmerend»
Ten 9 uuren over Purmerend.
Ten H x uuren over Monnikendam.
1 1 6 RËIS-BOkK door Amfterdahu
Ten i uur over Purmerend*
Ten 2 uuren over Monnikendam*
Ten 3 uuren over Purmercnd*
Ten 4 uurenover Monnikendam*
Ten 5 uuren over Monnikendam.
Ten 6 uuren tot Edam toe*
Met het fluiten van de Boom over Purmerend.
Beurtschepen die alle drie dagen van csimflerdarrt
af vaar en*
Op Leiden , Gorkum , Dort , Rotterdam , Gouda , Emb-
den , Deventer , Greeningen , Leeuwaarden , en ver-
fchcidenc Plaat fen in Vriesland , Hertogenbefch y
Breda, Antwerpen , Gent , Brufjdy Middelburgs
VUffingen, en meer andere Piaatfen»
Noch vaaren 'er verfcheidene andere Beurt-fche-
pen , als op Londen , Hamburg , T^ouaan , enz* wel- 1
ke lichtelijk bevraagd kunnen worden.
ORDONNANTIE.
Op \ Reizen der Koopmans Booden
Van de Stad Amfterdam*
A LleKoopmans Booden zullen gehouden zijn op
**-*harc gezette dagen te reizen zoo wel öcs Win-
ters als des Zomers , 'tzy daar een Boode van zijne
Refpeöive plaatfen gekomen is of niet , en haer ge-
zette tijdt niet laten pafleren , ten zymeteonferu
vandeOverluidcn.
Maandags*
Op tJntwerpen en Vrmkfijk^ favonts ten 8 uuren.
Dingsdags.
Hamburg cn Groeningen , namiddag ten 4 uuren
prCCijS- V*fe
REIS-BOEK. door AmfterdamJ ?i7
'sHertogtnbo[chr Somcrs ten 7, 's Winters ten 6
uuren.
Keulenen Kleef, voormiddag ten 9 uiïren,
Breda 's avonts ten 6 uuren.
Zjelant 's avonts ten 7 uuren»
JVeftV* avonds ten 8 uuren*
Woensdag*
1 \ Leeuwaarden 's avonts met het fluyten van de Boom,
Donderdags,
,% Embden cnGroeningenfs avonts met het fluiten van de
- Boom.
' j Ontwapen e n Vr&nk{ijJ{ , 's avonts ten 8 uuren*
Frydags.
i Keulen , Kleef zn ltalien , 's morgens ten ^ uufen^
j Deventer en Zutpbtn > 's avonds met het fluiten van
de Boom»
Zeelara 's avondts ten 7 uuren.
Niwwegen , ten 2 uurpp,
De Poi?-brievcn op Engeland^ avondsten 8 uuren»
Saturdags*
Hamhurgtcn 4 uuren.
De Poft op Groeningen , 's middags ten 4 uuren.
Breda ten 6 uuren.
V Hartogenbofcb , IFf/W , Wijk;te~Duurflede y Bih
ren, Tiel, Kuilenburg en Gorcmn , ten 7 uuren.
Dort om den vierden dag»
Een cnkeldeBriefTa) ïiiogen wegen een Loot, met
uuflag beneden een vierendeel Loots.
Twee Loot wegende zal betalen ander half Port ;
drie Loot wegende dubbele Portj en foo voor
elk Loot half enkel Port meer»
1 1 8 REIS- BOEK door Amfterdanj.
Ordrcs op de Poft- wagens
Tuflfchen
Amftcrdanj en *s Gravenhage, |
fs XX Orgens van den 26 February tot den 29 Scp-
^-•'(cmbcr incluis , alle dagen ten 6 uuren , be-
halven zondags en de tweede Paafch , Pincxtcr,
en Kersdag, wanneer noit een ordinaire Poft- wa-
gen 'sm orgens reid.
Van den 1. O£tob. tot den 6 Novem* incluis , ten 7
uuren.
Van den 8 November tot den 19 January incluis ,
ten half achten*
Van den 2i Ianuary tot den 24 February incluis,
wederom ten 7 uuren*
In degroote Vacantic voorden Hove van Holland,
namentlijck van den joluly tot den 1 September
incluis , zal als voor dezen -s morgens geen Wa-
gen reiden.
's Middags zoo wel des zondags • als op andere dag-
gen ten 1 uur , behalven d'eerfte Paafch , Pinxter
en Kersdag, wanneer noch 's middags , noch
's morgens gereden wort.
]En dit alles ten ware ymand een Poft-wagen wil-
de afhuuren, die dan op het uur, hem welge-
vallende, zal afreiden , zoo in de Vacantieals
anderfints.
Voor een afgehuurdePofl-wagcn, alffer 6 of minder
Perfoonen daar mede zullen reiden > moet betaalt
worden — - — 24- 1&
en zoo der meer als 6 Perfoonen zullen reiden,
ydcr Pcrfoon d'ordinaire Vracht,namentlijk yder
*~ Per-
REISBOEK door Amfterdam : ïi§
Per foop boven dc 24 en 1 8. — 4.3
In tot bj Leiden , of uit Gravenba^e tot Haarlem,
(waa* van mede Briefjes aan 't Poft- Comptoir
moge&gehaalt worden) y der Perfoon — 3 - j
Iemandt willende tot een Dorp ofHof-ftede,
onderwegen leggende, reiden, moet fichdaar
de Poft- wagen afrcid vervoegen, en tevreden fijn
mer de plaats dieder open blijfu
Mits betalende van
Amfterdam
'tHuy 'ster Hart,
- - ti
Haarlem - - 1-2
Berkenrode - 1-8
Hillegom - I-16
£ Lis ♦ - - 2-8
Zaflenheim - 2-14
Duivcvlucht - j-o
't Haagfche Schou ,
- - - 3-3
't HuisteDeil,
- , - yii
Uyt 's Graven-
hage
f'tHuys tcDeil,
( - - - 1*
1 Het Haagfche
I Schou - - 1-8
JDuivevlucht - 10
naJ Zaflenheim
Lis - - -
Hillegom -
Berkenrode
't Huis ier Hart ,
11-8
i-i<£
2- 8
3- 0
3- 1*
1
£00 ymand tot Haarlemof onderwegen gelieft me-
de te reiden, moet de Wagen waarnemen, cn
oockop de leeg zijnde plaats gaan fitten, zonder
dat de Wagen-knecht ymand aan zijnzydeop
't Voor krat fal mogen gedogen»
£nde zal in dat geval aan 't eerft onder weeg leggen-
de Poft- huis betaalt moeten worden d'onder-
ftaande Vracht , als ;
fl4
Na
REIS-BOEK door Amfterdam
NaAmfterdam
ft Huis te Deil,
3'
't Huis ter Hart ,
z-
8
Na *s Gravenhage
ft Huis ter Hart,
[I 't Haagfchc / Haarlem * - g 1
ij Schou yl I Berkenrode
j Duivevlucht $ o | Hillegom -
^Zaffenheim 214 i Lis
Lis - - 2-8na^Zaflerjheim
Hillegom - 1-16 - - - 1-11
Berkenrode 1-8 Duivevlucht 1-8
Haarlem - 1-2 I 'tHaagfche Schou t-|
't Huis te Dcil ,
II t - - . - 12
Van, of na de Hof-öeden, fal betaalt worden de ;
Vracht van 't Dorp, daar zy digft by gelegen zijn.
Maar als ymand van een goede Plaats willijn ver-
feekert , moet aan ïi AmflerdamfcheofHaagfche
Poft-Comptoir laten betalen , of per Miffivö
zenden de volle Vragt op 's Gravenhage, ofte
tot by Leidm^of anders tot Am fterdam of tot Haar-
lem, en zal van Haarlem tot Leiden betaalt wor-
den 2-2. Dit alles buiten en behalven het Paffagie
geld.
Het Poft-Comptoir tot Amfterdam , word gehou-
den ten Huifc van Iacob de Grijp, op de Nieuwe-
zijds- Achterburgwal , by de Brouwery van de
Hooyberg, in de HaagichePoft-wagen*
In 's Gravenhage ten huife van Chriftaan vanOf-
fenberg, naaft de Cafteleny van denHovcvan
Holland»
Ad-
REIS-BOEK door Amfterdam: i2ï
Advertiflfemcnt van dc Poft- Wagen van
Amfterdam op Muiden , Naarden, Amers-
foort, Barnevek, Lunreren tot Aarn-
hem, Van Aarnhem op dc voor-
noemde Plaatfen toe
Amfterdam.
WErd aan alle HeerenJPaffagicrs en Kooplieden
bekent gemaakt, als dat deacngeftelde Poft-
•wagen, reidende van de Stad Amfterdam door de
Steden Muiden» Naarden en ^Jmerffoort, op Aarn-
hem, van den eerften OSober tot den 20 April f
zal afreiden des morgens met het opengaan van dc
Poort , en aankomen van de Nacht-fchuiten , van
voor de Herberg de Vergulde Vdk^ , op de Botermarkt.
des Maandags, Woensdags cn Vrydags , gelijk
mede van Aarnhem van de Grooten Oorp des morgens
met het openen van de Poort, Dingsdags, Don-
derdags en Saturdags , op dat de PalTagiers die
des Maandags van ^Amfterdam reiden > desDings-
dags den tien uuren op de Poft wagen op KJecf,
Mcurs en Keulen , tot Nimwegcn kunnen 2ijn, gelijk
ook die des Woensdags afreiden des Donderdags
Op de Poftwagens van ^Jarnhem op Dufleldorp qi\
Kjuhn, alsook op 'Hefan-Kafftl kunnen lijn, ende
de PalTagiers van Aarnhem komende , des avonds op
de Nachtschuiten tot Amfterdam, By aldicn een
Wagen bezet is, en Perloonen overblyven, zal
een tweede Wagen aan gelegt werden, behaiven
voor die geefte die van Amfterdam en \m Aarnhem
op tuflehen gelagen Plaatfen begeeren te cejden , de
welke fich van de overblyvende plaatfen zullen
moeten bedienen , derhalven alleen Billenen zullen
mogen halen van cjimflerdam op Aarnhem , en van
H 5 Aam*
* 22 REIS-BOEK door Amfterdam;
'c^arnhem op *Amjlerdam reiden , en zullen dc w
Paffagiersvoorde ondcrgeftelde Vrachten gediem j
werden.
Van Amfterdam op
Muiden - - i - f
Naarden - - i - 10
Amersfoort - - 3 - 6
Barnevelc - - 3-10
Lunteren - - 4-6
Aarnhem - r 5-6
Van Aarnhem op
Lunteren - - 1 - 10
Barnevelt - - z
Amersfoort - - 3
Naarden - - 4
Muiden - - 4-10
Amfterdam - - y-6
Ymand op andere dagen een Wagen willende af-
buuren , zal daar van kunnen gerieft werden ,
en zullen voor Vracht betalen alflèr j* Perfoonen
of minder reiden , 16 gulden 10. ftuivers,cn meer-
der Perfoonen zijnde,de ordinaire Vracht. 't Corap-
toir word gehouden tot Amfterdam ten Huize van
zJart ï)ir\fcn Ooflaan , Boekvcrkooper op den
Dam, op de hoek van de Beursfteeg ; En tot -/l*r«-
hem by Arcnt van den Bofch, ten Huize van de
Weduwe van Jan van Hummel, jn de Wever-
ftraat, alwaar de Pafógiers Billenen kunnen beko^
men»
Tot gerief van de Paflagiers die van Am<?
fterdam met het Pakec Boot na Ea-
g elant willen , dient het
volgende.
Ordre van de Tre^fcbuhen van Delft op Afatf* fluts*
VAn den 1 April tot den 1 O&ober > 's morgens
tenhalf7- half 10. half jp,. Na demiddagtcn
2»cen4 en ten 6 uuren.
Van
REIS- BOEK dóór Amfterdami ti j
Ifan den i Oétober tot den i April , 's morgenstea
* half 8. half io» half iz. Na de middag tem, ten
3» enten half 6. uuren.
Van Maas-fluis •ƒ> Delft*
\ Van den i. April tot den i. October van Maas-fluis
ten 6* uurcn,al!ecn Donderdags ten half d« uuren,
ten 8. en ten half 12. Na de middag ten 2* ten 4.
enten 6« uuren»
Van den 1. Oéiobcr tot den ï. A pril toe, van Maas-
fluis ten 6. uurcn,ten half 9. en ten half 12. uuren
nade middag ten 1. ten 3»en ten£,uuren*
Van den Br iel*
Alle morgens ten 2. uuren eenWagen opHcllevoet
fluis, yderPerfoon7 ftu,ivers, en 200 wederom
op den Bricl.
Van den Br iel op Harwts in Engclant.
Alle Woensdagen en Saturdagen ten iz uuren
een Pakket Boot , 200 mede van Harwits op den
Bricl.
GOUDA.
Gouda i$ de laatftc vandezesgrootcHollandfche
Steden. Deze Stad is in het jaar ïzyi. onder Flans
de V. aan de kant van den YjfjWgefticht : want toen
den BJjn by Leiden geflopt was, zijn dc Rivieren
uitdenzelvcn l{jjn op een andere zydegevlooden,
loopende uit den YJfel en de Lel^ in de Maas. Als
dan de Schipvaart niet open, en d'uitgang zovry
niet en was als wel eertijdts , zo zijn de Rivieren om-
geleid door Skxxenen Grachten ; en wierd ook ter
plaat re
124 REIS-BOEK door Gouda;
plaatfedaar de Stad tegenwoordig is een zeer krom- $
me Grachtgcmaakt , loopende inden Rjjn by AU
ƒ<•», daar zemeteen Sluis geflooten werd, om dat
é'Yffeiproom de landen niet overloopen zoude* ntf
Thans nam de Haven der Schepen meer en meer toev he
en men begon 'er cenige Herbergen en Huiden rcU
bouwen, die in korten tijd zodanig aangroeiden,! ï
dat de gecnen , die daar omtrent woonden , de Ma* b
raiïen verlieten, en die verfpreid by den Yjjeïdijl{ ffl
woonden > te famcn kwamen , meenende dc Kerk j ï
te vervoeren of te veranderen, alzo de Plaats Veilen ü
fcheen te vcreiflehen. Hier na bemerkte de Graaf ju
VïjiBhiSy die dit Geweft toebehoorde, dat het ge-
tal der Inwoonderen dagelijks aan wies; weshalven i
deze Plaats op de manier van een Stad metVeften en 1
Grachten geflooten wierd , gelijk men zenuzieu
Zy geniet een geduurig gety , op en neer vlopyende, j
van den YJW, met zoet klaar water , zo bekwaam !
om Bier te brouwen, dat hetinonsgantfcheLand, j
noopendede koleuren fmaak , weinig gelijk heeft; j
't geen daar mee be weezen word , dat 'er in dc zei? I
ve Stad meer als drie honderd Brouweryen zijn ge- i
weeft , die hun Bier door Holland , Zeeland, en ,
vooroaamentlijk in Vlaanderen vertierden» De Stad
word vermaard by Vreemdelingen wegens haar be-
leefdheid , en heeft een zeer aangenaame getemper-
. de luchr , tot zo ver dat wel bevonden is , wanneer !
andere Steden met de Peft belrnct waren , dat deze
alsdan 'er afvry was.
De Stad Gouda is Volk- en Schatrijk , en heeft
fchöonean aanzienlijke Timmerazien* De treffe-
lijke Parochk-Kjrl^, die d'eenigftc der Stad is, en
certijd:s iwce-cn-fevcnrig Altaaren had , vertoont
7A>ch bynt in 'c midden , cn overtreft in grootte alle
Kei sen van ganfeh Nedcrlaud, ja zelfs den wydver-
mzdiden Dom totalen, volgens het getuigenis van
vcclc
REIS-BOEK door Gouda* ïi$
roft eelc geloofwaardige Schryvers* Wanneer men
1 & leze Kerk aangevangen heeft te bouwen , kan men
1 dal >iet te recht bevinden ; maar dit volgende weet
nen voor tvaarhcid ,l dat buiten de Kerk 7 achter
l% iet Koor, deze woorden op een Hartfteen in de
if{ nuur uitgehouwen (laan : Het Coer is ge-
^oundeert 1 48^ Wyders heeft men geen ze-
eerheid wegens de ftichting van dit groot en over-
<>{ reffelijk Gebouw , 't geen met zyn hooge Toorn
t iet ongeluk van veeic andere diergelijke Gfftich-
en niet heeft konnen ontgaan , zijnde door het He-
melsvuur jammerlijk verbrand geworden, 't welk
refchieddc op den Julanuary des jaars 15 5*2. Doch
kort hier nae verrees uit de vcrvallene Afch- en
Puinhoopen een veel heerlijker Kjrk.1 even als een
twede Phcnix: 'k zeg veel heerlijker , ter oorzaak
van haar konftige en kofieiijke Glazen , om de wel-
ken zy de geheele wereld door vermaard is. Deze
Glazen zyn gegéeven door veele uitmuntende Per»
fonazien , als Philips de 11. Koning van Spanjen;
Margriete van Ooftenrij^ , Hertogin van Parma ,
Gouvernante der Nederlanden y - Willem del. Prins
van Oranje; de Heeren Statten van 7xn\d- en Noord-
Holland ; de voornaamfle Steden van Holland , en de
vocrtrejfelijkjlc Collegien ; als mede van bj^ondere
%o Geejteli]/{e als Wereldlijke Heeren, En ZO aanzien'
ïijke en grootc Perfonazien als deze Geevcrs zyn
gewceftin mogendheid, zo uitfteekend en over-
vliegend in de konft zyngewecftdie.ze getekend en
gefchildcrd hebben* Voornamentlijk munten daar
in uit de twee Goudfchc Gebroeders Dirken Wouter
Tiet er fa. Craheth.
Eertijdfs waren 'er twee Parochie- Kerken , zes
Kapellen binnen en twee buiten, en elf Klooflers in
de Stad.
Nu zyn 'er noch vermaarde Godtsbuizen% als het
Gafi-
n6 REIS-B ÖËK door Gouda:
Gafthuis voor arme Zieken en Krankzinnigen ,ecn OftbLtt
Mannen en Vrouw en- Hui s , en een Wees- Leproos- 1\
cséalmoe penter s-Huis. Daar is ook over eenigc jaarcr
een Tuchthuis opgerecht»
Ten tyde van Vrouw Jaeoba was'er een fterk Kf9
fleel , daar de gemelde Jacoba op gewoond heefc.
De Stadts Markt is zeer groot en heerlijk , es!
heeft omtrent in haar midden een zeer cierlijfc.
Raadhuis , 'tgecn geloofd word eertydts door Vroum\
Jdcoi* aan de Stad gefebonken tezyn. Hierondei
is de Vleefchhal, zeer kondig op Pilaaren met een
aardig verwelffel gemaakt*
Gouda is byna rond 3 en heeft %es Poorten , en diepéj
en wydeGrackten. Haar Wapen )s%es Starren , wel-
ken Vrouw Jacoha, Graavin van Holland , toen zy ia
haar fwaarighcid aldaar woonde j met een Doorne- j
Kjoon omringd heeft.
Totbefluit van Gouda: fchoon die jammerlijke
Brand in den jaare 1438. byna de gantfche Stad ver- i
nielde, en dat 'er maar vyf Huizen omtrent deHa-
ven ovcrbleeven , is echter de Plaats door Godes
zegen weder opgebouwd * en welvaarendc gewor- j
den. Veele menfehen geneeren zich alhier met de
Vias-handel, en het zuiveren en opmaaken van het
zelve, mitsgaders met het maak en van Tabakspypen,
welke wyd en tyd vertierd worden.
Wat de Regeering, belangt, die is'er byna als
in andere Steden van Holland , beftaandc in een
Hoofdofficier of Schout , vier Burgemee fiers , *even
Schepenen, en een eeuwige Raad of Vroedfcbdp van
veertig Perfoonen*
r De Stad Gouda heefc om de negen jaaren haar om-
gaande beurt in de Staaten Generaal , om de een-en-
twintig in den Raad van Staaten, om dedartig in de
Generaliteit s Boekenkamer , om de vijftien in de Reken-
kflmr vm Hollanden geduurig haar beurt in deGecom-
miii
R EIS-BOEK door Gouda. 1 1 1
winterde Rjaden ter Admiraliteit $'Arnflerdam0
re tÖGEME NT E N.
^ 'tHeeren-Logemcnt»
De Doelen»
1 'tLand van Steyn.
't Schippers-Huis.
De Herbergen omtrent hét Amfterdamfché
Veer-
Vaarten op andere Plaatfen*
Van Gouda op Amflerdam.
Van den i Maart tot den i December 's morgens
ten li uuren , en 'savondts ten 8 uuren. Van
den i December tot den i Maart'savondts tent
Suuren.
Op *i Graivenhadge*
Zondags en Donderdags voor den middag een
Schuit*
Op Leiden*
! Van Woensdag af alle dagen een Jacht-fchuik
Op Rotterdam.
\ Met hoog water alle Zondag , Maandag, en Don-
derdag een Buiten-lchip: mitsgaders alle dagen
rwce Schuiten , ten 9 en 12 uuren.
Op Middelburg en yliffirtgen.
Alle Zondag en Vrydag een Beurtfchip.
Op Antwerpen.
Alle Woensdagen een Schip.
Op 's Hertogcnbofch.
AlleSaturdagcn een Schip»
128 RElS-BOEK door Gouda;
Op Delft en Geenruidenherg*
Alle Donderdagen een Schip.
Op Gerkum*
Alle Saturdagen een Schip.
Op Oudewater*
Allcdagen een Schuit.
Öp Schoonhoven0
Dingsdags, Donderdags, cnSaturdags een Schuit
Op Uitrecht.
Alle Donderdagen een Schuit.
Op Breda*
Alle i4dagen, Vrydags,een Schip.
Óp Bodegrave.
*$Morgens ten 9. 's middags ten I# en 's avondts ten
9 uuren. Van den 1 November rot den eerften
Maart , 's morgens ten 9* 's middags ten half
12. en 's avondts ten 9 uuren*
DezeSchuiten vaaren op dc Jaagfchuiten van Leiden
door Weerden op Uitrecht*
Van Bodegrave op Gouda*
't Elkens een Schuit zoals de Jaagfchuiten van Lei*
den cnXJitr echt aangekomen zijn»
Örd.idcp Wagens tuffchen Gouda en Rotterdam*
Van den 15 Maart . tot den I OSober ryden de
Wagens van beide de Stcden's morgens ten 6 .8,
10. en 12, uuren ;'s namiddags ten half 5.4. f.cn
6 uuren.
Van den 1 Oei ober tot den 1 { Maart, vaft Gouda,
ten 7* 9* en ^2 uuren; 's namiddagsten half $.4.
en y uuren*
pings-]
REIS-BOEK door *s Graavenhaagel p$
Dingsdag van Gouda, apart een Wagen , 's Morgens
ten4of 5 uuren*
Nu zullen wy , na dat wy alvoorens van 9s Graa*
venhaage gefproken zullen hebben, met de Holland^
fche Steden gelijk ze na de zcsGrootftcn ter
Vergadering bitten, voortgaan, en d'andercn,die
geen Stem hebben, laaten volgen*
'sGRAAVEN-HAAGE.
's Graaven-baage, alzo genaamd omdat hetge-
weeft fchynt te zijn de Lultnlaats, BofchofHaage
der oude Graavenvan Holland , is wel eigentlijk geen
bemuurdeSrad, maar echter met Stadts en Staate-
lijke vryheden van tyd tot tyd vereerd, en van oudts
by de Prinfen van den Lande zo in laften ah in voor-
deelen onder de beflootenc Steden gerekend ge-
weed» Zy is eok met vecle gerechtigheden , zo
wel als andere Steden , begiftigd ; zulks dat ,
wanneer na de beroerten de Regeering van den
Lande een weinig in beter ftaat wierd gebracht , en
dat, in plaats te vooren alleenlijk , nevensdeRid-
derfchap en Edelen , de zes groote Steden ter
dagvaart befchrecven geweeft waren , veele
andere Steden van Holland tot de Regeering mede
ingelaaten zijn geworden , ter zelve tyd die van
's Graavenhaage infgclijks verfcheidene reizen ne-
vens d'andere Steden ter dagvaart befchreeven zijn
geweeft. Doch hun Plaats door den overlaft en
verdrukking der Spanjaarden zeer verwoeft gelaa-
ten, en door het vertrek van de meeflen en rnach-
rigftcn haarer Inwoonde! sombloot zijnde , hebben
zy zich tot zulk een onvermogendheid gebracht ge-
vonden , dat ze zich in hun voorfchreevene gerech-
tigheid niet wel en konden handhaavcn , noch de
S koften
ïoö REïS.BOEKdoof'sGraaven.haagc: 1
koffen van de Vergaderingen , welke meeften tyd fc<
in andere Steden gehouden wierden , draagen ^
totdat ze in den jaarei f8 $ ♦ tot een beter flant ge-
komen, wederom begonnen zijn gekend te wor»
den , volgens d'exprcilc refolaticder Edele Groot* [
Mogende Hceren Staaten van Holland en We\\-Vrits- {
land. Waar op voorts van tyd tot tyd , 20 iti ver-
grooting en voorfpoed , als in zonderlinge vermeer-
dering van Burgers en Inwoonders , ver bovenhaar *
voorigenüaat opgeklommen zijnde, contribueert ^
deze Plaats althans in alle laüen en contributieo, tot -
verdediging van de gemeeue zaaken , nevens de ,
voornaamttc Leden der Regeering*
De gelegenheid van 's Graaven-haage, 't geen ook
veeltydts maar enkelijk ^wH^gcnoemd word,
is zo van natuure , alsdoorkonft, ende naarftig-.
heid der Overigheden , byna onvergelijkelijk ia
pronk cn vermaak, zijnde binnen zijn Grachten
vercierd meteen zeer groote menigte van Huizen , j
waar onder eenigen te recht voor Hoven en Palei-
zen gerekend mogen worden , te meor alzo de
grootfkn Adel van 't Land aldaar hun woonplaats
gevcfligd heeft,federtdat Graaf 'Willem-van Holland ,
de twede van dien naam , Roomfch Koning gewor-
den , en uit Duitfchland weer in HolUnd gekomen
2ijnde, in den jaare 1Z48. in den Haag zijn Hof
doen bouwen, cn dercfidentieder Prinfen > die tc
vooren tot V Gyaave*%ande , Vlaai dingen, Haarlem [
cn Leiden ge weeft was, hier ter plaanevaff gefield
had.
Deze zo vermaakelijke Plaats legt Weflwaartsï
by de Noord Zee , een groote myl van Delft , twee j
van Leiden ,eii drie van ?\Qiterdaw.
d'Oude Inwoonders van 'sGraaven-haage wilden,
uit enkele grootmoedigheid , dit heerlijk Vlek met
geen Muuren of Vcfien befluitcn i want het docht
hen
REIS BOEK door 3s Graaven-haage; 151
hen roemwaardiger , gelijk Julius C*far en andere
treffelijke Mannen ecrtydts zeiden , Heerenvan
het (choonfteen.machïigfte Dorp van Europa tcz\]n $
dan vaneen Stad>diejchoo>i met Wallen en Grach-
ten voorzien » ouder de minüen geteld mocht wor*
den» Maar deze groothartigheid is hen kwalijk
bekomen , en zy hebben ze ten duurftcn betaald ,
als Manen van Rojfem , Krygsoverftc des Hsrtogs
van Gelder, die wel wift hoe lichtelijk deze ocge-
veftigdc Plaats in tc neemeo was , cn door der In-*
vroondcren rijkdom bewüogcn, met weinig volk,
en groot gevaar , in het jaar ff £8, haar deerlijk
uitplondcrde en verwoefhe j 'tgeenhy, indien ze
bewald had gewceft ^ nooit zou hebben durven ba-
Haan : want zo men hem maar een weinig tijdts ge-
ftuthad, zou hem ai het volk van Holland op'tlyf
gevallen cn vernield hebben»
Zy is voor eenige jaaren vergroot, met een ge*
nocguam breede Gracht omringd , en met vfele
nieuwe en heerlyke Huizen aan alle zyden ver**
meerderd, inzonderheid aan de Weftzyde, daar
een fraaye Gracht , de Prinfe Gracht genaamd , ge-
maakt, en met vccle ijke Wooningen be-
timmerd is. Achter het Hof * aan d'andcre zyde
van de Vyver , is een nieuwe Doelen , daar Prini
Willem van Oranje , Zoon van Frederik,. Hendri^
den eerften fteen èfgelegt heeft , gelijk, het opfchrift
aan de gevel te kennen geeft. Ook is het Oude Hofi
gelijk men't gemeenlijk noemt, door degcmeldc
Vorder* veel fchoonder en heerlijker vernieuwd.
Men ziet hier verfcheidene fchoone Xjr£<:», en
onder anderen een, dc Groots K^erl^ geheeten , ia
het jaar 1 399. door Htrteg *Albrecht \an Beyeren
gebouwd , welke met ontelbaarc Wapenen H,n
Graaven, Ridders en Edelen vercierd is. Zijntwe-
de Gemalin , Margareta van jQeef } liet van den
l a grond
i 5 2 REIS- BOEK door 's Graaven-haage;
grond af het K^Jï^ende Kjrk* nu noch dc JQoo*
fter-Iierl^ gchecten , voor de Monniken die men
Predifyeercn of Dominicanen noemt, in't Voorhout
ftichten.
't Stadhuis is een fraay en zeer cierlijk gebouw ,
voorzien met een menigte van fchoone vertrekken,
en was eertijdts, gelijk fommigen fchrijven, het
Hof des HeerenvanBrederode.
Omtrent den nieuwen ingang van het Hof, en
aan 't eind van dcVy ver, heeft Graaf Maurits -van
Naffau, eertijdts Gouverneur in Bra^il, een heerlijk
Gebouwdoen (lichten , daar allederegelen van de
Boukonfl: zo wel in waargenomen zijn, dat 'er niets
aan fchijnt fontbrecken» Op de zydc nevens den
Vy ver , in 5t opperdeel van de gevel , is een gevecht
der wilde Indiaanen , op een verhevene wijs ge-
maakster gedachtenis van 't geen de Graaf in Bra-
zil gewonnen heeft» 't Inwendig dcei van dit aan-
zienlijk Paleis is mecffendeel van Ivoor, Cederen-
Brazilien-en Ebben-hout gemaakt*
Men moet hier niet vergenten het HaagfcheBofch,
gelijk het in 't gemeen genoemd word, daar een
ieder zich zo vrolijk in verluftigt. Het begint dicht
aan de laatfle huizen van den Haag , en is met fchoo-
ne Eiken, Beuken , ElTchen , Elzen , en andere
groote Boomen vercierd, waar van fommigen in
goede orde op een ry geplant, en desfomers alte-
maaf met zulk een menigte van allerley kleine Vo-
gelen belaadcn zijn, dat hun lieffelijk gezang niet
alleen de ooren, maar ook zelfs het herte raakt , en
de fwaarmoedigfte gceften kan verlichten. Hier
mag men geruft en zonder hinder in 't gras of op de
zitplaatfcn flaapen , daar men in andere Boflchen
nauwelijks wakker en zonder gezelfchap durft
weczen : want de wilde Beeftcn zijn hier onbekend;
en men vind 'er niet ais HartSD, Hinden, Umen,
en
REIS-BOEK door *s Gmven-haage. 1 3 3
en Konynen* De Grooten en Edellieden verlufti-
genzich hier met dejagt : ja alle menfehen trachten
'er zich van alle moeijclijkheden met een eerlijk
vermaak t'ontlaften en adem te fcheppen , om daar
na te bekwaamer hun beroep uit te voeren.
Niet minder vcrmaakelijk is het Foorhout , 20
heerlijk gepreezen door den Ridder Conftantijn Hui-
gens in zijn Batava Tempé , dat hei zelfs in de dorre
winter fchijnt te groenen cn te bloeyen : mitsgaders
de Fyvtrherg^ aan de Noord zyde van het Hof ge-
legen , die met eenige ryen Lindeboomen beplant,
is; \ geen des fomers, om de hettederZon te ver-
myden , een vermaakelijke wandelplaats geeft.
De fchoone en lange Malie-baan , bezet met hoo-
ge lommerrijke boomen , deelt aan deze luftige
plaats ook geen kleine aangenaamheid mede*
Maar een werk , 't geen zich den onvermoeiden
arbeid der Romeinen tot een zonderlinge eer gere-
kend zou hebben, is de Straatweg van den Haag
op Scbeveningen , midden door de Duinen heen ge-
graaven, en zo breed dat de Karoffen gemakkelijk
voorby malkander konnen rijden, cn zelfs ineen
daar toe gemaakte rondte wenden co keeren*
Alhier is geboren Willem van Najfau-Oranje 9
Zoon van den grooten Frederi^Hendrif(^ cn na zijn
Vaders dood , Prins van Oranje , Graaf van Najfau ,
&c. en in het jaar 1650. den zesden November»
overleeden. Op den veertienden der gemelde
maand , acht dagen na zijn affterven, is zijn eeni-
ge Zoon en Erfgenaam Willem Hendrik* tegenwoor-
dig Prins van Oranje , &c. hier ook ter wereld ge-
komen.
De Regeering van 's Graaven-haage beftaat uit een
Baljuw of Schout $ drie Burgemeejlers , *cven Schepe-
nen } een Penfionaris en Secretaris.
1?
H HOI'
ij4 RETS-BOEKdoor'sGraavenJmge;
pet
Cl
r/l
't HOF van HOLLAND,
n\
e
k
ï
'x Graaven-haage word met recht voor een der
fchoonflecn ycrmaakelijkfte Plaatfcn van Nederland ™{
gehouden, en heeft niet alleen de gedaante f maat
ook alle de cieraaden van eea Stad ; zijnde met
veelc aanzienlijke werken , gelijk wy zo even in
haar befchry ving gezegt hebben , verrijkt»
Maar ouder alle de heerlijke Gebouwen is 'et
niets uitfkekender als het Koninglijk Paleis, 'tgeen
men hedendaags 9t Hof van Holland nóemt 3 getticM öe
in het jaar 1249. door WtUem de IL van dien
mam, en achtiende Graaf van Holland en geland
welke om zijn ongemeene deugden en groote dap
perheid, door d'eendrachfige (temmen der Keur
vorffcn , tot Roomlch Koning verkoozcu , enden
eerften November des volgenden jaars gekroond!
wierd* Dit Hof, 't geenin der daad Koninglijk is,
legt, even als een Kafteel, rondom in \ water , en
heefe drie Poorten met optrekkende Bruggen voor
zien , daar geduurig eenigc Soidaaten by beunen de!
wachthouden.
Hertog ^Albrecht van Beyercn, de zes-en-twintig«
fte Graaf van Holland en Zeeland , heeft 'er een Ka-
pel aan gebouwd, daar hy een Deken en vqrgade-1
Ting van Kanonniken inftelde. De gemelde Albnchi
en zijn eerfte Gemalin Margareta , Dochter des
Hertogs van Lotharingen , en zijn Zoons Dochter
Vrouw Jacobavan Beyeren , zijn , benevens noch cc
nige andere Graaven , in de zelve begraaven.
Dit Paleis is federt ecnige eeuwen de woonplaats
der oude Graaven van Holland ge weeft, en daar na
van de drie laatfte Prinfen van Oranje , als Maurits.
ïredcriJi Hendrik en zijn Zoon W* ïllem7 welke al-
len
D,
REIS-BOEKdoor 's Graavcn-haage. 1 3 ?
tn in 't zelve overleden &ijn. *t Is ook nu, doch
iel < jii aanbouwing van verfcheideneVertrekken,
e woonplaats van den doorluchtigen Willem Hen*
rili* tegenwoordig Prins van Oranje, &c#
Ook is het de piaats die aan \ heilig Recht en de
'dienen geëigend is: want het Hof van Jufiitie of
221 hovinciaale Raad , die de proceflèn en gedingen on-
]d lerzoekt cn oordeelt , en in een Prefident en veertien
jl^aadsbeeren bdlaat, is van den Rpomfchen Koning
Willem hier verordend.
\ In het jaar ifSZt is hier noen een andere Verga-
] iering, welke men den Hoogen Raad noemt , in
jjde plaats van die van MecheUn opgerecht. Deze
Raad is als het Opperhof der Ju dit ie , van welkers
vonniflen men niet appelleeren kan ; doch men mag
Revifie verzoeken.
Hier is ook een Raad vanBraband gefield, voor
de zaaken die van de Steden of Dorpen van die Pro-
vincie, llaande onder het gebied der Staaten, kom-
men voor tc vallen. Deze Raad verricht zijn han-
delingen met byzonder bevel en order der Staaten
Generaal , op de zelve wijs als de Kancelaryen en
Leenhoven van Braband gewoon aijn te doen , opdat
een ieder zijn rechten en vry heden behoudei enuit
krachten na eifch der zei ven beftierd worde*
In het meer gemelde Hof vergaderen ook de Hee-
j ren Staaten Generaal der Vereenigde Nederlanden , de
Raad van Staaten , de Staaten van Holland en Wefi°
Vriefland en hun Gecommitteerde Raaden , de Raaden
van de Rcl^en-kamer , de Krijgsraad cn anderen , wel-
ke ieder een byzonder Vertrek, om alleen te ver-
gaderen , hebben*
De plaats van 't Binnenslof is ruim cn wijd , aan
d'cene zyde met Boomen vereierd ; en aan twee
anderezyden ziet men Galderyenof wandelplaatfen*
Van hier komt men langs ecnige trappen op de
I 4 groa
s}6 REIS BOEK door 's Graaven-haage.
groote fyaï, aan beide de zyden gemeenlijk met
Winkels van Boeken, Schilderyen, en Kraamers
bezet. Maar de grootfte cieraaden van deze plaats
fcijn de Wapen-rokken , Cornetten , Vaandels en
Standaarden, die in de Vcldflagen van Nieupoort en
Turnhout , en elders in den langduurigen Spaanfchen
Oorlog veroverd zijn $ hangende aldaar ten toon tot '
7egetekenen van de heerlijke daadenen dapperheid
der Najfaufcbe Helden
Op deze groote T^aal is in het jaar lófi. een aan-
zienlijkeVergadcring van de Bondgenooten der Va-
ecnigde Nederlanden gehouden, welke in hetzelve
jaar den 21 Auguftus met volkomen genoegen van
alle de Bondgenooten zeer gelukkiglijk haar eind
genomen heefu
LOGEMENTEN.
De Kafteleny , voor de goeden en k waaden.
De Doelen*
9t Keizers Hof.
Groot Gorkum.
De zeven Kerken van Romen* I
d'Oyevaar in de Kabel» i
De drie Snellen. (n^u Qnnv
De gezonde Broeder, alwaar £ Op tiet bpuy,
het befte Bottelbier gemaakt j
word. J
Vaarten op andere Plaatfen*
Van 9S Graavenbaage op Leiden*
's Morgens ten f.7.9» enten half 11. 's namiddags
ten half 1. half 5. half f» en half 7 uuren.
De Marktfchuit ten Z uuren.
9B
REIS BOEK door 's Gravenhaag^ 1 37,
Of Delft. Alle half uuren een Schuit.
Of Vitrecht. Donderdags middags ten 4 uuren een Veer-
schuit.
Of Amfierdam. Alle dagen ,*s namiddags ten 3 uuren»
Of Breda. Dingsdags en Vrydags.
Of Antwerfen. Vrydags een Beurtman.
V Ritmen der Booden van 's Graavenhaage.
Op Amfterdam, en alle binncnlandfche Steden in Zuid*
cn Noord-Holland , alle dagen , 's avonds ten 7 uuren.
Vtngsdags, op Kleef, Keulen , £>uitfchhnd , Weftpha-
len,en Guiikkerland, 's morgens ten 8 uuren.
Ooft- Vriesland , 't Land van Limburg * Brandenburg ,
Hamburg,Deenmavken, Sweden, Polen, Pruiflèn, en alle
de Steden in' Noorden, s morgens ten 10 uuren.
Braband , Vlaanderen , Vrankrijk , 's namiddagsten 5
uuren t
Spanjen, Portugaal, Deventer,Breda,Maaftricht,Aken,
Luik,Engeland>Schotland,YerlandJUitrecht,Vriefland, ea
Groeningen , 's avonds ten S uuren.
Dtnderdags» Vrankrijk, Italicn, Vlaanderen, 's morgens
ten 10 uuren.
Vrydags , Vrankrijk, Italien, Braband, Vlaanderen»
's avonds ten jo uuren.
Engeland,Ycrland,Schotland,Gelderland,Cleef,,t Land
vanderMark,Munfter, Ceulen, jDuitfchland »Switferland,
Wcftphalen , en Gulikkeriand morgens ten 8 uuren.
Gürkum.Heusden,BredarsHertogenbofci],Maaftricht,
Luik , en Aken, 's morgens ten 1 o uuren;
Saturdags% Ooft-Vriefland, Bremen, Hamburg, en aan
alle Coninglyke en Prinfelyke Hoven, Uitrecht, Överynel,
Vriefland. en Groeningen,''s morgens ten 8 uuren.
Zondags, Zeeland , Uitrecht , en op alle Zuid-#olland-
fche Steden, 's avonds ten 7 uuren.
ROTTERDAM.
t Rotterdam, gelegen aan de Maas , op den mond der Ri-
vier deRêtte , een myl van Schiedam , drie van der Goudc ,
2 van Delft , en drie van V Graavtnhaage , voert den naam
Tan de Wyier dt Rotte 9&k3zi doodloop;. De HgllanoTche
Jaar-
% ;8 REIS BOEK door Rotterdam.'
Jaarboeken meiden niet onder wien , noch wanneer deze
Stad haar oorfpronk nam; 't Is wel geloofelijk, dat om de
goede gelegenheid der Rivier de Schippers , Viflchers , en
/(ooplieden , tot haar begin èenige wooningen aldaar eerft
gemaakt hebben, maar zeker dat Rêtterdam in 'tjaar
1 270 • met Wallen omringd wierd , en Stads Privilegiën
verkreegen heeft.
In het jaar 1444. is hier een l(looflervan S.Dominicus
Order gedicht » en vyf jaaren daar na de Toorn vm degroo-
te I(crkj. In het jaar 1 48 2. is het I(loofter der Zufterin van
de Y^armeliter Order té Rotterdam ingefteld.
I>eze Stad pronkt tegenwoordig met een menigte van
treffelijke Gebouwen, welke voor die van d'andere Steden
niet behoeven te wyken.
De Hoofdkerk^, een fchoon en prachtig Gebouw , met
een dikke onvolmaakte Toorn vercierd , \$S. Laurens toe-
gewyd. Van d'andere gemeene Gebouwen munten uit
het Raadhuis , 't Admtr abt eits -huis , en de Beurs.
Daar is ook een groote ruime Markt , over; het water
verwulfd, wiens Weekmarkten veele Jaarmarkten van an-
dere Steden overtreffen; Op de zelve Markt (laat het
Beeld van den grooten Defiderhis Erafmus Rotcrodamus ,
die ter Coude ontfangen , en in *t jaar 1477. alhier geboren
is. Men ziet hier ook noch in de gevel van het Huis , daar
hy in ter wereld kwam,deze woorden in driederley taaien.
ODIEUS HIS ORTUS MUNDÜM DECORAVIT
ERASMÜS
ARTIBUS INGENUIS, RELLIGIONE , FIDE,
In dit Huys 'ts geboren Er (mus vermaart ,
Die Gods Wo9rt uytverkooren, Ons wel heeft verklaart
EN-ES TA. CASA. ES NASCIDO. ERASMO'
THEOLOGO, CELIBERADO
POR. DOCTR1NA, SENNALADO, PU RA. FEE*
NOS A. REVELATO.
De Stad is metter tyd zo vergroot en verbeterd ,
dat ze nu onder de befte Steden van HolUnd gere-
kend \tford , en behoeft in Koophandel en macht
voor geen Hollandtfche Stad uitgefcondert Am-
fierdam, te wyken. Zy heeft veele fchoone Havens
daar de Schepen laaden en.loffen , en zulk een ver-
RE1S-B0EK door Rotterdam. 1 3 9
ering cn vermaarden naam van 't Bier ?t geen 'er
.ebrouwen word , als geen andere Stad van geheel
Nederland.
Eer ze tot haar tegenwo-ördigen zegen gekomen
is , heeft ze fwaarc rampen en oorlogen gelceden ,
zijnde in den jaarc 1303. door de Vlamingen inge-
nomen, in het jaar 1417. door lift vuijohanvan
Beyeren $ cn in 't jaar 1488* onder h beleid van Frans
van Brederocfc.
In 't jaar 156%, omtftond'er door Kuipers on-
achtfaamheid een groote brand, die door het ge-
weld des windts zeer vermeerderde , en over
de negen honderd Huizen en eenige Schepen ver-
hielde.
Omtrent dien tyd hebben Uitrecht en Koimdam
geoorlogd, gelijk Reynerus in zijn negende Boek
met deze woorden verhaalr.In mynen tyd hebbe ik,
,i die vyf-cn-dartigjaren oud ben. gezien dat wy mee
jjd'Utrcchtlche oorloge verwerret waren , hoe lan*
,,gcr hoekoftelijker , en niet lange daar naar, dat
„ de Woerdenaars met de Rotterdammers geftree-
„ den hebben. In welke oorlogen hoe veele Bor-
?,gerlijk bloedts dat'er isgeftort en is niemand cjïe
met my niet en weet , en vcetebelchreyen 't ook
3) tegenwoordig.
Belangende de Bs^eering van Rotterdam , zybe-
ftaat in een Hoofdofficier , vierBurgemeejlers^ %even
Schepenen , en de Raad in een getal van v/>r f»-nv|i
^gPerfoonen.
LOGEMENTEN»
't Schild van Vrankrijk.
DcSleutcls«
HetSwijnshoofd,
Het Goudc Laken.
Su Lu^
Ï4* REIS-BOEK door Rot terdam:
Su Lucas.
De Doelen*
^Qrdinaris van de Weduwe H.Otten» h$
Vaarten op andere Plaatfen*
Van Fitter dam op Dordrecht;.
Pe RotterdamfcheMarktfchuit begint een dag vool
de Quartieren te vaaren, omtrent opdezelv<tj(
order als hier voor pag-47» wegens dc Markt-I
fchuit van Dordrecht op Rotterdam gezegt is*Döcfc|
als de Nieu we of Volle Maan een dag laater
komt , vaart de Rotterdammer zeven dagen.
Op Antwerpen.
Alle dagen een Schip.
Op Middelburg*
Van den i April tot den 30 September, alle dagen |
twee Schepen? en van den 1 O£tober tot den 3I
Maart, alle dagen een Schip»
Op Vtanen.
Alle Dingsdagen een Schip.
Op Gorkum
Zondags, Woensdags, en Vrydags.
Gp ^mjlerdam*
Alle vier dagen een Schip.
Opys Hertcgenbofch.
Zondags, Woensdags, en Vrydags.
Op Brtda*
^Woensdagsen Saturdags,
; REIS-BOEK door Rotterdam; 141
Op Uitrecht.
igsdags, Woensdags , Donderdags , en Satur-
dags-
Op Schoenhoven*
ngsdags, Donderdags , en Saturdags.
Op Bommel*
)nderdags*
31 i Op Nimtvegen.
I ie dagen een Schip , als de wind Wcft is*
Op Mecbelen.
Ile tien dagen een Schip.
Op den Br iel.
Zoensdags en Zondags.
eze bovenftaande Schepen ?aarcn altcmaalniet
waflend water-
Op Gouda.
tfle Dingsdagen met laag water drie Buitcn-
ichepen-
Order van de Binnen-Vaart.
Van Rotterdam op zJm(terdam.
Mie dagen een Schuit , 's middags ten tl uuren-
Op Haarlem,
*$ Woensdags en Saturdags , ten 9 uuren^
Op Leiden.
Alle dagen een Schuit, 's morgens ten 10 uuren,
over en weder , doch Zondags nicU
Op *i Graaven-haage,
Alle dagen een Schuit, 's middags ten 1 uur van
54* REIS-BOEK door Rotterdam:
buiten, en 's winters ten 2 uuren, maar Zon
dags niet*
Op Delft.
Van den i Maart tot den 3 1 September, de eerffc
Marktfchuit ten half U de twede ten 5uuren
Van den i Oótober tot den 28 February , dc
eerftc Marktfchuit ten f uuren, de twede tec
halfeen de darde ten 7 uuren»
Op Schiedam,
Van den 1 April tot den laatften September Dings-
dags ten i, 3» en 4 uuren een Schuit , envoörts
alle dagen ten 4 uuren.
Op Goudaè
Alle dagen twee Schuiten, *s morgens ten half 9. en
half 1 z uuren , doch Zondags niet.
Op Delft met de Jaagfcbm.
Van den x. Maart tot den 3 1 September, de eerde
Schuit ten 6* de twede ten 7 en voorts alle uuren
tot s'avondts ten half acht»
Van den 1 Ociobcr tot -den 28 February , deeerfle
Schuit ten 7. cn zo voorts alle uuren tot *s avond ts
ten 7 uuren»
Order der Wagens tujfchen Rotterdam en Gouda.
Van den 1 f Maart tot den 1 Oktober rijden de Wa
gertS van beide de Steden 's morgens ten 6* 8. lo*
cn iz uuren: 's namiddags ten halt 3, 4» 5» en
6 uuren.
Van den 1 October tot den ij' Maart, van Bitter*
dam> ten 6. 8.cn 1% uuren: *s namiddags ten half
3*4. en 5 uuren»
Order voor de Wagens die van Rotterdam op Bordrecht
rijden , over en weder.
Zo li 2» of 5 Periöoncn, met een Kofter by zich *
RËIS-BÖEK door Rotterdam: ï| J
| bcgeeren af tc rijden , zal de Voerman , wiens
beurt het is, zulks ter ftond moeten doen , zon-
der na iemand tc wachten , cn dat voor jo
duivers.
4, Perfoonen , met i of 2 Koffers , moeten alzo
wordengediend voor 3 guldens j en zonder Kof-
fer voor 2 guldens en 14 ftnivers.
5 a 6 Perfoonen voor 3 guldens en 10 ftuivers.
7 Perfoonen voor 4 guldens»
8 Perfoonen voor 4 guldens cn 10 ft jive rs.
9 Perfoonen voor y guldens*
De Kinderen op de fchoot sijn vry*
Indien de Voerman zijn Wagen met Vracht om-
werpt , verbeurt hy z s guldens , en mag 104 wee-
ken niet rijden*
G O R K U M.
GorlymofGorniehemls, gelijk Job an van Leiden
verhaalt, indenjaare 12 30. door Johtn den VUL
Heer van Arltcl , wiens eigen goed het was , ge-
fticht*
In het jaar J49S. is Ac Kerk gebouwd, en vier
j^aren daar na tot een Parochie gemaakt. Van de
Toorn , die vry iioog is , ziet men ia de twintig te*
nmurde Steden , en onteibaare Dorpen , Buurten ,
en Hceren-huizcn.
In deze Stad word grooten handel in Boter, Kaas,
Gevogelte , en andere Ectwaarcn gedreevcn ; daar
d'omleggcnde Rivieren, die ook veel Vifch lcye-
ren , zeer dienfxig toe zijn»
Omtrent het jaar 1503, heeft Johan, Üertogvan
Braband , de Stad Gorfym met geweld ingenomen.
In het jaar i}88t is byna de gehecle Stad ver-
brand*
In
x44 REIS-BOE K door Gorkum;
In het jaar 1403. ontflond 'er een fwaaren oc ,(
log tufFchen Johan van ArfyUn Albretbt vanBtsen l
ter oorzaak datden Heer van <Ar {el, OntfangervJ
Holland, hardnekkiglijk weigerde aan denGraa^
rekenfehap van zijn bediening te geevccu In d<
tijd der Hoekfche en Kabeljauwfche Faflienhec
men hier ook zeer droevige rollen zien fpeele 1
Kort om , de Stad Gorkum heeft zeer veel ramp* '
van oorlog geleeden , en zo vee! verfcheidenc Me<
fiers gehad, dat men 'er zich niet genoeg over ka
verwonderen.
Tot een noch grooter ramp had het laatfte licl
van het jaar i6f8. even uitgefcheenen , wannec
het Ys , met een geweldige kracht gefcheurd , knar
fendc langs den Rjtjn en Maas afkwam fchokken.e
op dammen en hóeken over en op malkander doe
meer als zes plaatfen in den Dijk by Gomichem hec
dringende, alleen onverwachte twedeDiluvieorr
trent de feftig duizend morgen landts onder wate
zette ; doch alzo 't zelve wat traag aankwam , berg
den d'ïngczetencn hun Goederen en Beeften op d«
Dijken»
LOGEMENTEN-
De Doelen.
De Vos met de Kraan.
S. Joris.
Van Gorhjtm op Am fier dam.
Alle Vrydagen een Schuit.
SCHIEDAM.
? Deze Stad , daar niet veel byzonders af te zeggen
valt, heeft haar naam van de Rivier de Sbie7 daar
ze
REIS-BOEK door Schiedam. 14 j
0fll,e aan gelegen is. Zy floreert hedendaags met de
fViflchery» d'Inwoonders geneeren zich veel mee
v Saren en Viflchers Netten tot den Haringvangü te
Hraaijen. Zy word gepreezen meer om haar fraai-
heid, als om haar grootte. De Sloten van Mate*
c' jeffe , Rjyierc , Spier inkhoe}^ , Hodenpijl , Spang , Steen*
huiden, en anderen, welker oude Muuren men te-
genwoordig noch altemaal ziet , (tonden eertijdts
G jnder de Stad Schiedam.
\ Men ziet in deze Stad een fchoonegroote Ks*k
met een fraay Orgel , mitsgaders welgeregelde
Godtshuizen , daar alles zeer ordentelijk in beftierd
word»
■
LOGEMENTEN»
De Doelen.
Den Oyevaar»
De Hollartdfche Tui n.
Vaarten op andere Plaatfen •
Van Schiedam op den Br iel.
's Maandags morgens met de Ebbe een Schip , en
komt 's avondts met dc Vloed weer te Schiedam.
Op Leiden.
Alle Vrydagen ten 10 uuren een Schuit»
Op Rotterdam.
Van den 1 April tor den 30 September, Dingsdags
een Schuit na 't luiden van dc Poort- klok , mits-
gaders ec;i ten 7. een ten 8» en voorts alle dagen
' een ten 8 uuren.
Van den 1 October tot den 31 Maart, Dingsdags
een Schuit na 't luiden van dc Poort-klok , mits-
K gaders
REISBOEK door Schoonhoven,
gaders ccn ten 7. tcn8*cntcnhalfiouurcn: en
voorts alle dagen ten 8. en ten half 10 uuren.
Op zs4mflerdam.
Alle Saturdagen een Schuit , 's morgens ten ra
uuren»
SCHOONHOVEN.
Schoonhoven , een heel oude Stad, legt aan de
Rivier deLel^, als een Hollandfche Grensplaats te- \
gens Uitrecht die men aan alle zyden in \ water kan i
zetten. Zy heeft haar naam gekreegen van de |
fchoonheid en lulligheid der Hoven , enwierdook
certjjdts Schoonhaven gehecten , rer oorzaak van de
goede gelegenheid des Havens, gelijk men ze alzo
in oude gefchreevcne en gedrukte Chronij ken ge-
noemd vind*
Schoonhoven heeft van de Graaven van Holland , en
anderen, verfcheidene vryhedengekreegen. Haar
groote Kfrk is S* Bartholomeus toegewijd* Daar is
mede een Ga ft- , Peft- , ^Jalmoeffenicrs- ,Wecs-> Oude
Mannen- , Oude Vrouwen-, en Leproos-huis , mitsga-
ders een Waag.
De Stad heeft vier Poorten, en verfchcidene Jaar-
markten, als van magere en vette Beeflcn, Paarden
en Kaas , en twee Weekmarkt-dagen.
Daar is overvloedig Steur-cn ^almvangft , die
varfch en gerookt in groote menigte verzonden
word.
In het jaar 1375* isdegantfche Stad Schoonhoven,
met het Karmelitcn Kloofier, \ geen in het jaar 1 3 jo.
gedicht was, door een groot en fnel vuur tot den
grond toe verbrand ; 't welk door dit Latijnfche
Vaers, in dien tijdgefchteeven, getuigd word.
SChoon-
RÊIS-BOEK door Schoonhoven. 147
SCboonboyin Inflgnls QVM CLaVpro deVorat Ignls.
De Stad Scbo9nboven heeft ook haar beurt van
d'oorlogsgcvallcn wel gehad , gelijk de meefte Nc-
derlandfche Steden daarby verfcheidenegelcgent-
heden niet weinig door geplaagd zijn geweeft»
LOGEMENTEN.
't Wapen van Amfterdam.
'c Wapen van Dort.
't Wapen van der Goude*
De Doelen.
De Keurvorft van Brandenburg*
BRIEL.
Deze Stad word ind*oude Plakkaaten Br Mis ge-
noemd , en wierd eertijdts onder geland gerekend.
Dit is openbaar , vermits de Hecreo des Landts van
Voorn , daar den Br iel de Hoofdftad af is, meeften-
dcel Burggraavcn van %eeland geweeft zijn.
In het jaar 1350. heeft Machtelt van Voorn ver-
fchcidene Privilegiën aan die van den Briel gegee**
ven, en niet lang daar na in de telve Stad een fchoon
Collegic van acht Kanonnikcn gefondeerd*
Omtrent het jaar 1417. heeft Johan van Beyeren
den Brul ingenomen , en 'er Bezetting in geiegt
hebbende , geheel Holland lcclijk doorloopen en
geplondcrd»
In het jaar If72« 5;ijn binnen den Briel de eerftc
grondveften der Hollandlche Vryheid gelegt , door
dctchielijke overrompeling van deze Plaats onder
het beleid van Wilhelm van Lumeyflte met een Wloot
K % van
i48 REIS-BOEK door den Briel.
van eenigc Schepen, in de Haven van Douvrcs ia
Engeland toegeruft, na En^hui^enzullcndt vaaren,
en onder wege door ftormbeloopen, en door het
geweld der winden na ^«5r/V/gedrceven zijnde,'
uit de voorvallende zaak raad nam ♦ en de Stad met
een manlijke dapperheid vermeefterde.
Z^wflnV/ is gelegen aan hetgatvandeifcfadx, en ;
gelijk wy hier voor gezegt hebben , dcHoofdftad
van het Land van Voorn* Zy floreert aldermeeft in
Koophandel en Scheepvaarten , en is volkrijk. De
lucht valt 'er wat hard* 't Omleggende Land is
zeer vruchtbaar f en brengt veel goede Tarw
voort.
L O G E M E NTE N-
De Doelen.
Amltcrdam.
Dort.
't Witte Hart.
Van den Briel ryd alle morgens ten 8 uureneetï
Wagen op Hellevoet[liiis,kdcr Perfoon voor 7 dui-
vers , en van Hellevoetjluis weer op den BrieU
Van Hellevoetjluis vaart alle Dingsdagsen Vrydags
morgens een Pakket-boot op Hartvits in Engeland.
ALKMAAR.
zJlkmaar is gelegen in 't Graaffchap Holland en
Weftvriejland , in'tGeweft van Kjnnemerland , ruim
een uur gaans van de Noerd-%ee, eenzeeraangenaa-
me Plaats, omringd met vruchtbaare Landcryen,
Plantazicn, Boomgaarden, en Tuinen.
't Is een der oudfte Steden van Holland , en word
by fommigen gehouden in het jaar jyo. van Akker-
lied
REIS-BOEK door Alkmaar. 149
lieden, ofViffchers, die zich daar omtrent onthiel-
den , gedicht te zijn , op een ftuk landts de Geeft ge*
poemd, alwaar in hetjaar Iioo» de eerfteKcik ter
ecrederHeidenfche Afgoden gebouwd wierd. An-
deren meencn , dat *Jgildus , Zoon van Bjidboid
Koning der Vriezen , in het jaar 1 360, als het Chri-
flen Geloof cerft in dat Geweftdoor de Predikatiën
van S. WtlUbord begon te fchijnen , de eerfte Chri-
; ftcne Kerk gebouwd , en S. Laurens toegewijd heeft*
Haar naam word voor \ zekerfte gehouden alder-
eerft ge weeft te zijn Al-meer, om dat 'ercertijdts
zeer veel Meiren om de Stad lagen , wélke nu be-
dijkt z:jn.
't Blijkt altijd kïaariijk, uit de dappere oorlogen
die Aïkrnaat eertijdts regens de Vriezen gevoerd
heeft , dat de Stad zeer oud is* De Chronijken
fchrijven, dat ^Alkmaar , naeen ftreng gevecht, ten
tijde van Dideril^de II. door de Vriezen verbrand
is; Ook dat in het jaar IZ70. als Godevaart met den
Bult geheel Weflvriejltnd met de wapenen onder
zijn gebied gebracht had, hy zijn rijken buitinde
Stad voerde, waar op de Vriezen met eengroote
Hcirskracht zJlkjn&ar twee maanden belegerden;
maar Godevaan nam daar nadie van Uitrecht te hulp,
leverde den Vriezen flag , en floeg achtduizend Van
hen ter neder.
Naderhand hebben de Vriezen onder 't beleid van
Ilorenünus Niger , of den Smarten , Zoon van Diderik
deyi. de Stad met grooten hoogmoed door vuur
cn fwaard tot de grond toe bedurvcn.
Kort daar na hebben de Vriezen Alkmaar we-
derom belegerd ; doch zy moeften met verlies van
tweeduizend man afwijken»
Diergelijke aanflagen zijn ?ef noch naderhand
verrcheidece maaien door de Vriezen gefchied;
maar hun geweld vyicrd'vty wat bedwongen door
li 3 dien
7 jo REIS- BOEK door Alkmaar:
dien Wilhelm , Koning der Romeinen , een fterk Slot 1
by de Stad deed oprechten , Thorenburg geheetenr !K
'tgeen hen in dwang hield* ^
FlorusdeV. deed tot meerder verzekerdheid der 1
Burgers met groote koften een Dijk van Alkmaar j ^
tot aan d'uiterfte paaien van Wejlvricfland ma aken , j G
en (lichte der op 't Kjtjïcel yanNieuburgen Middel-
ing , om den inbreuk der Vriezen in Holland te ; tó
wederflaan,
In 't jaar 1492» hebben de Kaasenbroodeetns
binnen Alkmaar groote beroerten verwekt.
In 't jaar 1 f17* hebben de Gelderfchen met de \ .
Vriezen famengefpannen, en de Stad overvallen, !
ploqderende der Burgeren goederen acht dagen
lang. ^ ,
In 9t jaar 1575* hebben de Spanjaarden , na 'tin-
neemen van Haarlem , ^Alkmaar fterk belegerd ; j
maar Frederi/^van Toledo , ziende de vroomheid,
flandvafligheid , tegenweer , en -t geweld van die
van binnen , brak de Belegering op , en toog voort,
niet zonder groot verlies der zijnen*
Boven deze gemelde oorlogen , clenden , en
andere fwaarigheden , heeft de Stad evenwel toe-
genomen, en is na haar eerftc begrip tot vier maa^
len uitgelegr.
Onder haar voornaamftc Gebouwen vertoont
zich de zeer nette enkonflig-gemaakte die
weinig weergaa in Nederland heefu In het Koor
vande5;elve ziet men de Tombe van Graaf Florus f
die door Gerrit van Velden vermoord wierd*
Van oudts was hier een Kapel ^ de Heilige Ma-
get toegewijd , die nu vernieuwd , en met een Or-
gel vercierd is, tot gebruik der geener van de Gere-
formeerde Religie»
Noch een Kapel ^ den Heiligen Geeft toegewijd,
4ie tot sen Waag herbouwd isi
REIS-BOEK door Alkmaarl x 5 i
\ Oude Bagijnhof is nu gefchikt tot een iArm-<&
ruchthuis j 't Nieum Bagijnhof tor fret Weeshuis ,
ilwaar in de Kapel de Latijnfchc School is.
Noch was hier voor dezen een Vrouwe- KJooft et
san de Witte %ufters , 't geen vervallen zijnde ; door
i'Overigheid verkocht is, en nu bewoond word.
't Stadhuis is vercierd met ongemeen- fraaye Zaa-
ien en Kamers , die , behalven dat ze tot het gebruik
van de Magiftraaten en andere buiten- Col Icgiea
verordend zijn, ook menigmaal dienen om 'er de
Grootften des Landts in t'onthaalen*
Ook heett de Stad een Mannegen Vrowwen-Gaft-
kuis, twee Schutters-Doelens9treÏÏdyke Poorten, en
diepe ruime Grachten.
Buiten de zelve heeft men een fchoonen Hoi/*, of
| Boflchazie , zo iuftig en regelmaatig beplant, , dat'er
in gantfeh Nederland geen zo nette te vinden is.
De peering beftaat in 't getal van vier-eti-rwhitig,
d\C Raadsheer en of Vroedfchappen genoemd WOrdcn,
vier Bur^emeeflers , en Toeven Schepenen.
De Stad alkmaar heeft mede-haar extraordmaris
Gedeputeerde, als inde Vergadering van de Genera-
Uiten , Raad van Staaten of Generaliteit* Bjk.etikamer »
en in de Vergadering der Heeren Staaten van Holland
en Weftvriejland. Zy heeft ook in de Vergadering der
Heeren Gecommitteerde Kwaden van jVeflvnefland en
! *t goorder Quartier de cerfte plaats, als> wezende
: de Hoofdflad van het zelve, mitsgaders in de Re-
kenkamer en ter e Admiraliteit in 't zelve Quartier re-
; Aderende. De Stad heeft ook haar Ordinaris Ge-
deputeerde in de Kamers van. d;Ooft-enWeft-lndifche
Compagnie , welke door de Vroedfchap voor den
gebruikelijkcn tyd gekoozen worden»
K 4 kQ«
% REIS BOEK door Alkmaar,
LOGEMENTEN.
Dc Waag fan Amfterdarrj.
't Mor iaans Hoofd.
De Toelaft.
De twee Doelens»
'tPaardtshoofd.
't Huis van Gemak.
\ Schippers Huis.
Vaarten op andere Plaatfen.
fVan *Alkp*aar op zsdm'fierdam.
Alle Zondagen drie Schuiten , een'smorgcns ten
9. eri'savondts twee ten 8, uuren.
Maandags, Woensdags, cn Vrydagseen , 's mor
gcnsVep9, uuren.
Saturdags twee, ten 9; en ten 3 of4# uuren, na de
dagenlang zyn*
Donderdags, des Zomers als vooren; en's Win
ters een , 's morgens ten 9. uuren ..
> v Off Hoorn.
Des Zomers , 's morgens ten 5 en 8 uuren : 's na-
: middagsten 1 cn 4uuicn*
's Winters, 'smorg^n^ten 8 en 11 uuren: 's na-
middagsten $ uuren.
Dc Goed-fchuit altyd op Dingsdag , Donderdag $ en
Saturdag, 's morgens ren 10 juurcn>
Ophledenblik.
's Woensdags en Saturdags > 5s morgens ten half 10
van buiten.
Poft-wagens tujfcben lAllynaar en Haarlem.
Van Alkmaar op Haarlem , en van Haarlem op *JlI{m
maar , alle dagen een > 's morgens ten 9 uuren.
Een
REI S-BOEK door Hoorn [ ï 5*3
Een uur of anderhalf van de Stad *Al\m<iAr legt
een Dorp, HEILIGE LÖO> of door verkorting
HEIL O O geheeten, 't geen zeer verma- i is
door de Bedevaarten welken de Roornsgczinden
derwaarts gaan doen, ter oorzaak cLt'cr , nader
zeiver verhaal., hier ter Plaatfe zeervecie Mirake-
len gefchied zouden wezen, waar; van zyookge-
looven dat de kracht noch niet ophoud.
H O O R N.
Hoorn heeft, na de mecning vmBoxhomius . den
naam gekreegen van de Haven» die heteerfte be-
giniel der Stad ge weeft is, hebbende met zyn kee-
ring de gedaante van een Hoorn ; of om dat de
Stad gelegen is aan een hoek dien d'oude Neder-
landers den Hom der %uider-/{ee noemden» Daar
Zyn'erdie andere- redenen van de benaaminggee-
ven, doch wy zullen die laaten vaaren , om tot de
befchrij ving van de Stad te komen»
Omtrent het jaar 1523. isdeeerftc Parochie-K^erk.
van Hout getimmerd binnen Hoorn 9 en aan S. Cy-
riacus toege wyd , maar zes jaaren daar na door den
Mikfern geheel verbrand,
In het jaar 1369. is de Nieuwe Kerk, tereerevan
denH* ]obanden Dooper en S. Cyriacus zeer heerlijk
getimmerd f met groote koften der Inwoonders*
In het jaar 1385. zijn 'er twee KJooflers gefticht,
't een van de Broeders van S» Hieronymus Order 3 en
het ander S. uigneet geheeten.
Inhctjaar ij88* is het Kjoofterder Regulieren ge-
bouwd, dicht by de Stad, 't geen daar na zo zeer
vermeerderd is, dat het onder de fchoonften en rijk*
ften van geheel Nederland geacht wierd»
Omtrent het jaar 1389. heeft d'OjJemark} , die
K s uit
Ï 54 REIS-BOEK. door Hoorn:
Uit Deenmaiken en d'omleggende Landfchappe
grootc toevoer kreeg, tot Hoorn beginnen te bloeijen
In het jaar 1400. en de twee navolgenden, zij
binnen Hoorn drie Kjoofters getimmerd, van de
H* Catbarina, Cecilia, en Gcertruid; en achejaa-
ren daar na is opgerecht het KJoofier van de H*
Maria*
In het jaar 1426. hebben de Hoornaars, als 'er
oorlog tegens Vrouw ]acola vanBeyeren verkondigd
was , hun Stad met Verten verfierkt ; en alzo
Hoorn onder de Steden van Weflvriefland de eerfte
geweeftna ^Al^maar die met een Bolwerk omcin
geld is geworden. Kort daar na wierd de Stad door
die van K^nnemerland , welke de party van Vrouw
Jacoba volgden , belegerd ; doch dit beleg had geen
goeden uitQag , en de Kennemers wierden op de
vlucht gedreeven*
Omtrent den zeiven tijd is de Kjrkyan de Heilig
Maria begonnen opgerecht te worden.
In het jaar 1441. hebben de Hoornaarsen Enkhui
zers een groote Vloot Schepen van d'Oofierlingcn
bekomen, en op deze manier geëindigd den fwaa
ren oorlog die 'er tuiïchcn de Hollanders en Oofter-
lingen ontftaan was.
In het jaar 1464, is het KJoofier, S. Maria Mag*
dalena geheeten, gefticht ; en ia het jaar 1468.dat
van S> Clara.
In het jaar 1481. is de Stad Hoorn door een groo-
ten brand byna geheel vernield geworden , doch
wel haalt daar na met een grooter luitfer uit haar
puinhoopen weer opgereezen.
Inhetjaar 1 f73. ishct Ccllegie van de Gedeputeer-
den der Staaten van Weflvriefland, met bewilliging
der andere Steden > om de bekwaame gelegenheid
tot Hoorn gefchiku
Iu het jaar 1 j86.is de mjlvriefcbcMmt binnen
Hoorn
REIS-BOEK door Hoorn: i #
totfoorr, gefteld, met getoeftemming van alïen# Deze
^Munt gaat om de zeven jaaren mEnkbui^en, en
'Q keert daar na wederom hier.
c De gedaante van de Stad is langwerpig rond , en.
•Iftrekt zich dezelve by de Zee langs bykans Ooft en
Weft. Haar fterkte is redelijk. Aan de landzyde *
zijn %es Bolwerken , van de welken twee op de
kant van de Zee leggen : maar de meefte fterkte be-
ftaat in het Zeewater , waar mede zy in tyd van
nood het gantfche rondom leggende land kan he-
j dekken , en doen ondervloeijetu Zy hectt vyf
Poorten , den ingang v<w het Hoofd voor een ge->
reKend.
De Stad is van binnen zeer waterrijk • wantbe-
halven vier groote Havens > daar een menigte van
kloeke Schepen gebergd kan worden , heeft zy
noch verfcheidenekleinder Grachten en Waterin-
gen , daar de Schuiten en Binnen -lchepen in leg-
gen. En hoewel 'er het Zeewater met een ring
midden door loopt, zo komt niettemin hetvarfche
water op drie plaatfen in de Stad, tot gcryf der
Landlieden , om hun Waaren daar door te ge-
voeg* lijker na de markt tekonnen brengen*
Door deze goede gelegenheid is de Stad welbe*
woond, en meeft altcmaal dicht betimmerd» De
gemeenc Gebouwen zijn ecnigencicrlijk genoeg,
tlsde Waag, drie van de gemelde vyf Poorten, maar
voornaamcntlijk de Hoofdkerken baar Toom , welke
Kerk zeer ruim en groot is» Behalven deze zijn 'er
noch twee andere fraaye Kerken, zeer cierlijk van
boukonft, en wel waardig bezien te worden. Eer- x
tijdts waren 'er ach KJoofiers , een van Mans-en
zeven van Vrouwsperföonen , welke nu meert tot
andere gebruiken verordend zijn, als een tot een
Weeshuis , een ander tot een Oude- Vrouwen-hu is ,
een darde tot de Schooien, en een vieide tot bet
Tucht*
ï$6 REI S-B OEK door Hoorn:
Tuchthuis. Noch waren 'er, boven deze acht , ttvti
KJoojhrs buiten , ongevaar een half uur van de Stad
de Reguliers en Bethkhem.
Behalven alle deze genoemde Kerken en Geeftc»
lijke Gebouwen, heeft men ook noch het Prooflen*
huis ,daar eertijdts , als in de Hoofdftad van 't Land
deProoflen van Wejlvriefland huis plachten te hou-
den» Naderhand heeft het Collegie der Gtcommit
teerde Bladen van Weflvriejland haar refedentie
daar in gehouden , gelijk dat noch heden duurt.
Wat d'uiteriijke gelegenheid van de Stad aan
gaat5 die is zeer bekwaam engenoegelijk , drek
gende zich dc zelve met haar grootfte darde part
htngs de Zui ^er-Zet heen , en met dc tweekleinfte
darde dcelen langs een goed en vruchtbaar Wey
land, waar van een goed gedeelte in Tuinen en Lull
hoven veranderd is , tot cieraad van de Stad en ver
maak der Burgers.
LOGEMENTEN-
*t Hecren Logement.
d'Oude en Nieuwe Doelen»
Dc Goude Leeuw.
'tMooriaans-Hoofd*
Vaarten op andere Plaatfen*
Tan Hoorn op Amjlerdam.
Des Zcmers van den i April tot den $o September
Ten 4 uuren over Purmerend*
Ten y uuren over Edam.
Ten 6 uuren over Purmerend.
Ten 7 uuren over Edam.
Ten 9 uuren over Purmerend»
Ten io uuren over Edam»
RElS-ROEK door Hoorn: TS7
fen 12 uuren over Purmerend*
Ten i uur over Edam*
Ten z uuren over Purmerend*
Ten i uuren over Edam.
Tenhalf4overPurmcrend.
Ten f uuren tot aan Monnikendam*
DeNachtfchuit ten 6 uuren*
Des Winters van den I Oiïober tot den 3 1 Maart.
Ten 4 uurenover Edam*
Ten f uuren over Purmerend.
Ten 8 uuren over Edam*
Ten 9 uuren over Purmerend.
Ten 11 uuren over Purmerend.
Ten iz uuren over Edam*
Ten z uuren over Purmerend.
Ten 3 uuren over Edam.
Ten 4 uuren over Purmerend»
Ten ? uuren tot Monnikendam toe.
De Nachtfchuit ten 6 uuren , voor het openen vaa
de Boom over Purmerend.
Op ^Jlkmaar*
Des Zomers, 's morgens ten fen 8 uuren: 'sna,
middags ten 1. en 4 uuren*
's Sinters, 's morgens ten 8 en n uuren: sna-
middaestcn 3 uuren. ,
De Gocd-fchuit altijd opDingsdag, Donderdags
en Saturdag , 's morgens ten 10 uuren*
Op Amjlerdam met het Veétftbip.
Alle dagen twee , 's ochtens en 's avondts*
Wagens van Hoorn op Enhlpui^en.
Des Zomers vinden 1 April tot den jl September,
's morgens ten 6 en 10 uuren : 's namiddags ten z
en óuuren. ^ , : \M„«r*
's Winters van den I Oaobertotden3i
4$% REIS-BOEKdoorEnkhuizen.
's morgens ten 8 en IO uuren : 's namiddagste
i en 4 uuren. °
ENKHUIZEN.
Enk},ui^m heeft , na 't zeggen van fommigen , de
naam van de Enkele buiyn der Vifichers, die 'e
certydts aan den Dijk ftonden, welke metter tv.
zo roenamen, dat het eindelijk een Stad ge-'
worden is. Anderen meenen, datzehaarbenaa
mmg genomen heeft van Harenkbuiien , rnei
verkorting der eerfte lettergreep , ter oorzaak
van de groote Hariugvangft die 'er placht te zijn.
Daar word van deze Stadinde Chroniiken ee-
fchreeven, dat ze in den jaare I279.door Johan
■»m Arkelen Niklaas van Putten, gezonden om de
wederfpannigc Vriezen tot gehoorzaamheid te
brengen, verbrand is.
Enkjjuiun was toenmaals niet zeer flerk maar
mm naderhand, omde bekwaame Haven , zoda-
nig toe dat 'er m 't jaar 1 394. drie duizend Sche-
pen m de Haven lagen, daar Hertog ^Jlbrecbt
vinBeyeren Graaf van Holland, zijn Leger mee te-
gons d Ooft- Vriezen overbracht.
In het jaar i4z6. is de Stad in de macht der Ken-
ncmerlanders gekomen. In 't zelve jaar hebben
deS')ldaaten vznFroumJac»bahec\ fchielijk omtrent
den middag Enkjiui^en overvallen, en honderd der
voornaamüc Burgers, die over tafel zaten, dood
gcflagen.
In het jaar 159 1. is Enkhui^en zeer vergroot
h Veertien jaaren daar na wierdd'O/ji-w^der
Deenfche magere Oflèn, welke tot dkntyd toe te
Kw» gewee!t had , tot groot voordeel der Stad
t £»^«/^»verplaatft.
Enk.-
REïS-BOEK door Ênkhmzeu. i $9
I EMuittn heek twtt P*rocbie.)Qrk<n, waar af
JWS.P^»»'> cn d'andere S.G«ww tocge-
WyMitaders een StadUis van een zonderde
fehoonheid, zijnde allemaal van wu-ardurn ifteen
éebouwd/en vercierd met een treffel.jke Toorn;
zulks dat het, uitgezondert het Stad huis; van <Jm.
, voor geen der Hollandlche Gedichten
van dien aart behoeft te wyken.
Z 'Munt van ïW/hf /*/lW,ot alvoorens .tot Hoorn
geween te zijn, komt om de zeven jaar hier, en
keert vervolgens weer derwaarts.
Dc Stad is door de natuur, konft, en goede ge.
lcgenhcid zeer fterk , zijnde gelegen aan de Zee, te-
gens wiens geweld zy met flerke en vafle D yken be-
VC Zv^rzeet welvaarende door Haringvangft,eo
toerufiing van Oorlogs-en Koopvaardylchepen.
Deze Stad was de eerftc die het jok der Spanjaar-
den in Noord-Holland affmeet, en depaity des Pri»-
finVtn Oranje nam , kort na dat de Waia^n den
Brid veroverd hadden.
LOGEMENTEN.
d'Ooftindiiche Toorn»
De Doelen.
Het Stadhuis van Arolterdam.
Vaarten op andere Plaatfen*
Vm Enkhui^n op Worhtim en Harhngcn.
\ Morgens ten o uuren een Schip.
U^d weer op Stavnen, van waar men melde
B>Wapeu , voor een gezette prijs, na mrkW.
voerdword.
O/) Amjhrdam.
Alle dagen , 's morgensten 9 uuren , cn *s avond»
met het fluiten van de Boom.
i 6q [REISBOEK door Enkhuizen:
Des Zomers van den I April tot den $i Septembc
s morgens tcnóen iouuren: 's namiddags t<
i e i 6 uuren.
's Winters van den i Oöobcr tot den ?i Maar
's morgens ten 8. en 9. en u uuren ; 's namidda
ten 4 uuren*
gelegt is,
In het jaar 1426. isEdam vandcKennemerlat
(Jfcrsingenofuéo*
lahctjaar i4jo.,wierd 'er een Zeevrouw omtren
Edam gevangen , daar Snojus aldus van fchrijft „ N
;. dat 'er een groot onweer geweeft had , en eenig
ft Dijken doorgebroken waren, en de%tiidcr-%ee ove
'c Imd vloeide , heeft zich een Watervroww , mos
„achtig, en vuil wezende, in een ondiepte aan ee
55 nige Meisjes van Edam, die meteen Schuitje ove
,,de Purmer voeren om Koeyen te melken, ver
„ toond f welke door dit gezicht in 't cerlï zeer ver
„ baafd waren , doch daar na weder moed neemen
>, de, de Vrouw, die door het afloopcn van hc
„water halfin het flykflak, in hun Schuitje trok
„ken, bn t'Edam brachten, alwaar zegezuiven
en gekleed zijnde, onze fpijs leerde gebruiken
„ co fpinnen. Zy gaf een onbekend geluid, en koi
geen Nederduitfch verllaan : ook hectf men haai
,) nooit konnen leeren fpreeken , hoewei ze > n j
„Haarlem overgebracht zij ode, noch eenige jaarer
„ aldaar leefde» ,j
Binnen Edam heeft men , behalven d'anden }
Gee
REIS-BOEKdoorMonnikc»dam/ 161
Gecftelijke Gebouwen, twee Kerken % waar af de
ic cene zeergroot en (choon ,en meteen treffelijk Or-
te gel vercierdis.
Deze Stad legt aan de fyider-fye , drie mylen
rt van iJmftcrdam, en twee van Hoorn. Zy is ver-
ia maard door de goede Kaas, die 'er gemaakt, en in
alle d'omlèggendePlaatfen getrokken word; mits-
gaders door het bouwen vau vecle groote Schepen*
LOGEMENTEN.
*t Heeren Logement*
Pc Roskam.
MONNIKENDAM.
Monnikendam heeft den naam van de Waterloop
die midden door de Stad vloeit , de Monil^ ge-
heeten; gelijk zy ook een JWow*/^ in haar Wapen
voeru
De Chronyken melden, dat de Vriezen in het
jaar 1297. hier aengekomen zij n , om den Bijfchop
; van Uitrecht byftand van wapenen te doen •
In het jaar I4i6» is de Stad Monnikendam door de
Kennemerlanders, die de party van Vrouw Jacoba
volgden, ingenomen,
In het jaar * 499. wierd Monnikendam door een
óngclukkigenbrandzodanig vernield, dat 'er naau*
wclijks tachtig huizen overbleeven.
In het jaar f 51 f . hecftdeStad de zelve ramp ge-
leeden , behoudende alleenlijk de Kerk enderKar-
melyten Kloofter.
Deze Stad is zo net en zindelijk, dat'erfchier
geenige by vergelceken kan worden. Zy legt niet
ver van E4aw> en is omringd met fchoon Wey-
land, Ic kO
i6z REIS-BOEKdoorMedenWik;
LOGEMENTEN.
De Doelen,
Den Eenhoorn.
MEDENBLIK.
Mcdemlek, of Medenbli^ is een zeer oude Stad ,
alwaar, na de meening van veelen, Radbod f de
vermaarde Voift der Vriezen, zijn woonplaats ge-
houden heeft , daar Doufa brceder af fchrijfc. Meeft
alle de Hiftorien melden , dat MedenbUI^ d'eerftc
Stad van PVeftvriefland is gewceft, Zy heeft haar
naam van de Rivier Medemelacha , daar hedendaags
geen tekenen meer af te vinden zijn»
Me denhlij^ word gemeld in den Brief van Godelal-
dus, Biffchop van Vitrecht , in de welke de Kerk
van Medenbltk, aan de Kanonniken van $• Martin tot
Uitrecht gegeeven word
In het jaar 14x6* is Medmblil^ van de Kennemer-
landers ingenomen.
In het jaar 1 f 17, hebben de Gclderfchen, toen-
maals de Stvarte Bende genaamd , Medenblil^ ingeno-
men en verbrand, zulksdat 'er niet een huis over-
bleef ; maar het Kafteel > daar Juflus vm Buuren
over gebood , keerde de vyandlijkc ftormen en
het vuur af*
Een-en-twintig jaar daar na heefteen fchrikke-
lijke brand een groot deel der Stad vernield.
Naderhand is Medenbli^ zijn geleedene fchade
te boven gekomen , en een vermaarde Stad gev/or-
den, die zo (waareen hooge Dijken tegensdc Zee
heeft , dat men fchrikt om 'er van na beneden te
zien. Aan de zyde van de Haven legt het Kameel
Inwendig heeft de Stad een fraaije i(>r£, Stadhuis f
Waag^ Weeshuis Provenhuis , Qekhuis, en G afthuis
; AanhctKaftcelis dc nieuwe vergrooting > met
" nieu-
REIS-BOEK door Purmerend. i dj
nieuwe treffelijke Havens eh ^cheepstinKner*
werven»
De Stad heeft drie Poorten , en vanoudtsgroote
Jurisdi&ie gehad*
LOGEMENT.
De Roode Leeuw*
Vaart.
Van Mederilik. op Alkmaar*
Dingsdags en Vrydags., 's morgens ten 4 uuren*
PURMEREND.
Purmerend , .d'achtiende en laatfte ftemmeode
Stad van Holland, heeft haar naam omdat ze aan
\ einde van dc Purmer legt, 't geen eerrydis eea
binnenwater was, doch naderhand tor lat d is ge-
maakt Men oordeelt , datze door Willem Eggard,
een ryk Koopman van idmfterdam , gedicht is. De-
ze heeft aan Willem van Beyeren » die om zijns Y a-
ders toorn gevlucht wassen zich by deDeenen ont-
hield, geld verftrekr ,* waar over hy Threlorier des
Landts gemaakt 7.131 dc , de Heerlijkheid van Pur*
merend, met de Dorpen Ncl^ en Ilpendam, vanWil-
Urn , die na zijn VVders dood Gtaaf van Holland
wierd, tot een gift vau dankbaarheid ontfing. De-
zen Heer van Purmerend liet aldaar in den jaare
1410. een fterk «Slot bouwen , 't geen noch in we-
zen is. Zijn Zoon JanEggard, Ichuwendedln-
landfche Beroerten , verkocht Purmerend aan Gerard
van fyl , en vertrok na Vlaanderen* Van Zijl ver*
kocht het weder aan Johan* Burggraaf van Montfoon,
L 2t *
164 &EIS-BOEK door turmerètid.
en als zijn Neef befchuldigd wierd van muitery,
wierd Vurmerend door Maxtmiliaan van 0#/knry£ge-
confifquecrd , en in denjaare 1486* aan den Veld-
overfte Balthafar van ^/^w/ïe/«gegecven, die hét
weder verkocht aan den eerftèn Graaf van Egmond 9
zulks dat deze Plaats totdenjaarei f90. aan 't Ge-
flacht van Egmbnd bleef» Maar toen hebben haar
Ed: Gr: Mog. de Haren Staaten van Holland en Wejl-
vriefland de Heerlijkheid gekocht , en aan hun Pro-
vinciegehegt.
Vurmerend is omtrent het jaar 157?* toen de Hol-
landfche Steden zich tegens den Hertog van ^Aïba
fielden, met Grachten en Bolwerken verfterkt.
De Stad is niet groot , maar redelijk net betim-
merd , en voorzien van alles 't geen tot gemak det
Inwoonders kan dienen.
LOGEMENTEN»
°t Raadhuis van Antwerpen»
Dc Goude Hoorn»
DedrieMooriaanen,
Omtrent een uur van de Stad Vurmerend legt het
Dorp ] I SP, vermaard wegens de gelukkige cuuren
welke, door de zonderlinge ervarenheid v^ii ze-
kere goede Meefters, aldaar gedaan zijn, en noch
dagelijks worden* Men kan 'er gaan logeeren in
de Herbergen de Fuifde Wynrank^de Groene Bogaardf
de Prinsy en Malegys. .
Y S SELSTEIN.
Yjfelftein , gelegen aan den Yjlel , heeft haar naam
van de zelve Rivier. De Chronyken melden van
'tSlotYJJeljleinm'tjazT tz fo. Daar isaltyd twifï
tuffchen de Hollanders en die van Uitrecht over de
bezitting van deze Stad geweeft , waar uit ver-
ftheidene maaien oorlogen gefprooten zijn i daar
REIS-BOEK door Y lclft ein. 1 65
de HollandfcheHiftorien wydlufcig af fchryven.
In het jaar 139Q. is de?e Plaats onder xArnold ,
Heer vanYjfd flemen £gwow*/,metMuuren enPoorten
verrterkt. De zelve Heer Amoïd liet omtrent dien
lyd op zijn koften aldaar een KJyofler der Regulieren
van S. tAujruftyn oprechten.
Als ]ohan van Egmond in denjaare 1417. befchul-
digd wasvan verraad tegens den Graaf van Holland ,
zo is hy te Yj^/^/w by zijn Broeder Willem gevlucht»
Graaf Willem zulks verllaande > kwam de Stad be-
legeren ; maar door tüflchenfpraak van Egmonds
Vrienden wierden zy vereenigd ? mits dat Yjjelflcin
aan den Graaf geleverd zou worden , en dathy jaar-
lijks aan Willem van Yfelftein zoo. Schilden , en
aan zijn Vrouw Moeder 600. Franfche Krooneq
moeft uitkeeren. De Graaf ovcrleeden zijnde,
hebben zy alle vlyt aangewend om. de Stad weder
te krygen , 't geen ook gefchiedde ; maar zy wier-
den 'er terftonddoor die van Uitrecht weder uitge-
dreeven. Thans wierden de Muuren, Sloten
Toorns ter nedergeworpen , en de Stad verbrandj
behalven de Kerk en 't Kloofter.
In het jaar i466«hebben de Gelderfcheny^/Ff/w
verbrand , zulks dat de Stad verwoeft gelegen heeft
tot ten tyde van Frederil^vcw Yfiejjteiny die van K^rel
van Bourgond.ien verkreeg , daf hy de Stad weder ?ou
mogen opbouwen en bemuuren.
Naderhand is Yjfdfleinaan het Doorluchtig Huis
van Oranje gekomen , en erkent nu voor haar Heer
Zijn Koninglijke Hoogheid den Prins van Oranje %
wiens Voorzaaten het zeer verfterkt en vercierd
hebben»
LOGEMENTEN»
De Vergulde Wagen*
De Ridder Sc* ]orifc
De Zalm*
lii R E I S-B O EK door Woerden;
WOERDEN.
Woerden is van Godefridus , acht-en-twimigfte
Itifjchop van Uitrecht, in het jaar i i6o, tot een Stad
gemaakt, om zijn Qndeizaaten in gehoorzaamheid
te houden*
Deze Stad heeft dikmaals oorzaak tot fwaare
oorlogen tuflehen de Hollanders en Uitreehtfchen
gegeeven. Maar in 't jaar 1216. als Harmen van
Woerdert , met Gerard van Velfen en Gysbrecht van
iJmftel, tegens Graaf Fiorus ^V. opgedaan wa-
ren, is Woerden aan de Graaven van Holland geko-
men,
In 't jaar 1 374. hebben die van Uitreeht de Stad
belegerd ; en de zelve niet konnende vermeefleren ,
ftaken ze de Voorftad mer verfcheidene Schanfen in
brand.
In 't jaar 1480. heeft Joban y Burggraaf van Mont-
fcort, het Slotende Stad van Woerden met laagc
en byftand vaneenigen der Stadts Burgers ingeno-
men : maar de zaak kort daar na tuflehen de Hollan-
den en cteni3tfrggrdrf/verdraagen zijnde, wierd de
Stad weder overgeleverd.
Omtrent het jaar 1 f8 1. is Woerden door Philips ,
JKjning vanSpanjen, aan EYtliy Hertog van Brunswy^
te pand gegeeven.
De Stad bloeit redelijker wijze in menigte van
Burgers , en heeft noch een Kafteel , daar eer-
tydtsdeKaflelynen Gouverneurs af plachten te zijn,
Wanneer de Franfchen in denjaare 1672. met
een ontfaglijk Leger op de Nederlanden kwamen af-
bakken, en deze Stad, nevens veelc anderen, in
der zelvcr macht was gevallen , hebben dlnwoon-
ders geweldig veel van de baldaadigheid en wreed-
heid
REIS-BOEK door OucJewatcr; i67
hcid der Soldaatcn moeten lydcn : doch na een
wijl tydtswicrd de zelve verlaaten , op zodanig een
wijs als meri elders in deHifiorienkanleezen , en
kwam alzo weder onder het gebied der Heeren
Siaatm Generaal
LOGEMENT,
'i Proveniers-Huis.
OU DE WATER.
Oudewaier, indien men op haar cerftebeginfelen
aiet , behoorde Oude-waarder te hceten , ter oor-
zaak dat 'er verfcheidene J^44r^« omtrent leggen,
welken men hedendaags NieuwrWaardcn noemt*
In 't jaar 1 345*, heeft Joban tan Afhel, Biflchop
van Uitrecht t Oudewajer met geweld ingenomen,
en het meelte deel der Stad verbrand , ncemenöe
veele Burgers gevangen , en beroovende hch van
hun goederen; doch door dien de Burgers zich zo
mannelijk weerden, bleeven 'er meer XJitrechtjcben
als Oude-waterfchen dood.
In jaar 1575. hebben de Spanjaarden Oudetvater
belegerd ^ en zo vrecfelijkbeichooten,dat dc Muu-
renten deele tot puin geraakten. .Eindelijk wierden
de Beleggers , na 't hevig ftormen , fchoon van bin-
nen groote wederftand gedaan wierd , meefter van
de Stad ; vermoordden de mesftc Burgers ; en
verbrandden en verwoefiten de gantfche Plaats;.
Naderhand wierden de Wallen weder.' opge-
bouwd, en de Stad van de Staatcn roet veele vry-
heden begiftigd.
Oudtyfwr legt aan den Yffd , cn is rondom om-
L 4 rio|&
i68 REIS-BOEK door Heusden,
ringd met fchooncKenneplanden^n andere vrucht-
baare Landtsdouwen*
Deze Stad is in hetsclve jaar mede onder het ge-
bied der Franfchen gevallen , doch na een wijl tijdts
weder verlaaten.
LOGEMENTEN,
De Doelen*
Dc Toelafh
't Varken.
H E U S D E N.
Heusdcn is een zeer oude Stad , wiens oorfpronfc
en beginfèl men al over ettelijke honderden van jaa~
ren ftelt, en langen tijd in eigendom bezeten ge-
weeft door de voortreffelijke Stamvan Heusdcn.
Omtrent het jaar 1*03 heeft Johan, Hertogvan
Braband, de Stad Heusden ingenomen.
In het jaar 1338* wierd hier door Macbtetd , We-
duwe van Herkarnus RJedius > een Collegie van vijf
Kanonniken gedicht.
Johan, Hertog van Braland , heeft in het jaar
1340 het Slotvan Heusden, meteen ff aaijen en fter-
ken Toorn vercierd , doen bouwen.
Deze Stad legt aan een Water, 't geen uit de
Maas rondom de Hemcrtjehe Waart , en weder in
de zelve Rivier loopt* Zy word tegenwoordig voor
een van de fterkfte Plaat fen der Vereenigde Nederlan-
den vermaard,zijnde met dubbelde Grachten, vee-
Ie Bolwerken , Halvemaancn en Hoornwerken om-
ringd en verzorgd. Het Slot of Kafteel legt dicht
aan de Wallen, en is een tamelijk fraay en fterk
gebouwd
LOG E M ENT.
S. Joris*
Vaart op ^Amflerdam.
Alle Zondagen een Schip» S»
REIS-BOEK door S. Geèrtruidenberg. i%
S. GEÈRTRUIDENBERG.
Geèrtruidenberg is een zeer oude Stad , die den
naam verkreegen heeft van Geertruid, Dochter van
Pepijn van Landen, Hofnpeefter des K^gnings van Vran\~
T9k* geftorven in het jaar 664» Zy leefde^ en was
zeer vermaard in dit Geweft, ter oorzaak van haar
godvruchtigen handel en wandel.
In het jaar Ij2f. is het Slot van Geèrtruidenberg
opgerecht , 't geen altijd by de Kafteleinen gere-
geerd is*
In het jaar ia)zo* ten tijde des oorlogs van ]ohan
tan Beyeren en Vrouw ]acoba , is de gantfche Stad met
de Kerk verbrand , waar af de Chronijken aldus
fchrijven. Dideril^ van Merwede , Baljuw van Zyid-
Holland, voerde het gebied in 't f^ajleel van Geertrui*,
dmbergy en vermaande zijn Burgers , dat ze zich
voor die van Dordrecht , welke de zyde van \ohan
van Beyeren hielden , zouden wachten, alzo ze van
meening waren de Stad tovervallen* Hier op volg-
de , dat de Dordrechtcnaars met hun Leger aan
kwamen trekken , en de Stad opeifchten , daar
d'onvoorzichrigheid der Burgers in bewilligde» Di-
deril^ van Merwede verweerde nochtans zijn Kafteel
met groote dapperheid , en fchoot zo geweldig met
vuurpijlen in de Stad, dat de Plaats tenlaatftenin
brand raakte , en hy eindelijk gedwongen wierd
't Kafleel behoudens lijf en goed over te geeven.
In het jaar 1489. beftormde en veroverde Johan
van Naaldwij^dc Stad, door dien hy geen tegen-
weer vond j doch hy toog 'er kort daar na we-
der uit*
In het jaar. 1573* wrerd Geèrtruidenberg doörlaft
des Prinfen van Oranje by Poyei ingenomen , en de
Bezetting nedergehouwen*
L s Ih
tyo REIS-BOEK door S.Gecrtruidenbcrg;
Iü het jaar 1588. heeft het Garniloen 'van Geer-
tYiüdenberg de Stad tegens dank des Prinfen van O-
ranje , die met Krijgsvolk tot ontzet aan kwam trek-
ken 7 aan Parma overgegeeven.
" 't Verlies was den Vereenigden Nederlanden zeer
fchadelijk, welke terftond met Öorlogfchepcn de
Stroomen derden bezetten , om de VifTcheryen en
Paflazicn tcbevryden»
Vijf jaaren daar nakwam Prins Maurits met een
groote macht Geertruidenber^ belegeren, en over-
weldigde.de Stad op S, Jans dag in !c gezicht der
Vyanden^ na welken tijd zy aan de St aaien geblee-
ven is.
Geertrüidenlerg is gelegen op de Mtrwe % of 't Vlak
't geen de \\jn en Maas van verdronkene landen
maaken , tegen over Dordrecht. Deze Stad hoort
aan den Prins van Oranje , "en is zeer rijk van Sreur-
Zalm-en Elft-viffchery , waar van 'er opeen dag
wel 18000. gevangen worden.
De Stad legt op't vafte land van Braband, en word
onder de HolUndfcbe Grensplaat fen gerekend» *
De Brabanders hadden eertijdts voor een gebruik,
dat, als &y hun Hertogen aannamen, zy hen met
eede deeden beiooven, alle middelen aan te wen-
den om de Stad onder hun geweld te brengen. Van
gelijken deeden de Hollanders, op dat de Graaven
de zelve zouden behouden*
LOG %H ENTEN.
De Star*
De Goude Wagen»
De Roos.
De Paauw*
Vaarten op andere Plaatfen,
Van Geertruidenberg op Dordrecht*
Alle dagen, methetgety, pp
REIS-BOEK door Workumi 171
Op Rotterdam.
Alle dagen*
Op Bergen-op-%corn*
Twee of driemaal ter week.
W O R K U M.
Wor\um is de Hoofd ftad van 't Land tJltena. Dit
Land heeft zijn naam ontleend van een zeer oud
Kartcel , welkers oude cn vervalleneMuuren noch
hedendaags te zien zijn* 't Wierd eertijdts Holtena
en Outena genoemd, miffchien om de menigte van
't hout cn boomen*
Inhetjaar iJ9f. zijn de Edelen , wdkc^leida
van Poelgeeft , een vermaarde Vrouw , die van ^Al-
brecht van Beyeren vierig bemind wierd , door dc
beftiering van Willem van Ooflervant , öudfteZoon
van zJlbrecht , gelijk veele fchrijvcn , gedood had-'
den , in dit Slot gevlucht. Om dit fchelmftuks wille
heeft Albrecht het Slot flerk belegerd , met verdrag
ingenomen , en tot teken van zijn overwinning
twee Toorns van het zelve doen af breeken.
Deze Stad en 't Land van tJltena heeft federt het
jaar ii$o\ den Haren van Hoorn, die namaalstot
Graaven zijn gemaakt , toebehoord, 't Was niette-
min een Leen der Graaven vanKjeef: maar Willem
de Goede y Graaf van Holland, heeft de fouveraini-
tcit van deze Plaatsin hètjaar 32. van Dideril^
Graaf van KJ€'f t gekocht j en van dien tijd af is het
een Leen der Graaven van Holland geworden. Zy
is tot een eigendom der Graaven van Hoorn geblee-
ven tot aan het jaar 1600. want alstoen heeft WaU
lurg (eerft Weduwe van Philips van Montmorencyy
Graaf 'van Hm» , die in het jaar 1 f68* door laftdes
172 REIS-BOEK door Workum.
Hertog van jilba onthoofd is , endaar na van Graaf
jidolfvanNyenaaren Meurs) dc Heerlijkheid van Al"
tena , en deze Stad, een weinig voor haar overlij-
den, voor 90000* guldens aan de Heeren Staats
van Holland verkocht ; zulks dat ze nu den gemel»
den Staaten volkomentlijk toebehoort»
In het jaar 1 460. is JVorktém mot Wallen en Poor- j
ten omringd.
Omtrent het jaar ifii. hebben de Geldcrfchen
Worhpm , bynachtde Verten met ladders beklimT
mende . door d'onachtfaame Wacht der Burgers, ,
ingenomen , krygendeden Graaf Hoorn aldaar
gevangen, dien een groote fomme gelde$ tot zijn
én zijner Onderzaaten verloffing afgedwongen
wierd»
De Stad Workun* is zeer bekwaamelijk gelegen
aan de Rivier de Waal , (welke dc flinker arm de$
JUjjns is , die zich by Schenkenschans in tweën deelt)
in een vruchtbaare landtsdouwe , fchuin over Gorr
tym, en word hedendaags voor zeer fierk ge-
houden.
In het jaar x f74. iszy van de Spanjaarden padrie
aangevoerde ftormen, met tamelijk verlies haarcr
volkeren ingenomen , doch daar na weder onder
het gebied der Heeren Staaten gebracht»
Dicht by deze Stad, op 't eind van de Bsmmeler»
waart, aan de Weftzyde, daar de Maas en Waat
in malkander vloeijen, en zich vercenigen , legt
het Huis te Loeizjlein , een der oudfte Sloten van
jNederland , en vermaard door de gevangenis van
verfcheidene aanzienlijke Perfonazien»
LOGEMENTEN.
't Vergulde Hoofd.
JJet Paradijs*
yaar-
I
REIS-BOEK door Naarden: ij$
Vaarten op andere Plaatfen.
V*n Workttm op Bolswacrt.
's Morgens ten 6. en io uuren : 's namiddagsten 1.
en ƒ uuren.
Op Amfterdam.
P$ Morgens ten 9» en 1 1 uuren.
NAARDEN.
Naarden k de Öoofditad van Goyland of Goeyland^
welk Baljuwfchap zijn naam heeft van Goedela,
Abdiffe van 't Kloofter te Altena , gelijk Boxhormui
en anderen gevoelen. Deze Stad heeft men in het
jaar 1360; beginnen te bouwen, gelijk zulks ge-
noegfaam blijkt uit de Brieven van Willem de Goede+
daar men uitdrukkelijk in ziet , dat men fpreekc
van een nieuw Naarden te maaken , na dat het eer-
fte , 't geen men nu het oude noemt , verbrand en
vcrwoertwas» Dit oud Naarden is gelegen geweeft
aan de %uider%je , door welkers geweld en inbreuk
alle de fondamenten nu weg gefpoeld zijn, zulks
dat 'er het water over heen vloeit : maar als het zel-
ve afloopt, 't geen dikwils gebeurt, ziet mende
Jekenen en verfcheidene oude overblijffelen der
Siiaatcn, en inzonderheid der Kerk. Doch wan-
neer, ofvanwien de Stad verwoeft is , daar heeft
men geen zekerheid af. Sommigen meenen, dat
het Joban van Ar kei , Biffchop vanXJitrecht, die in
denjaare 1348. een feilen en fwaaren oorlog tegens
Wiüem vanBeyeren voerde , omtrent dien tijd gedaan
zou hebben. Dit is welwaarfchijnïïjk, maar onze-
ker* De ondt Naardets hebben een grooten lof ver-
kree-
Ï74- REIS-BOEK door Naarden.
kreegen , toen zy zich in het jaar 1296. tot byftand
en vcrloffing van Graaf Florus de V. ,die op hun aan- .
kom ft van Gerard van Velfen doorftceken wierd,
dapper en kloekmoedig toonden. >
In het jaar 1380. heeft men de J^^begonnenl
te' bouwen; en in het jaar 140 j. gat Albreeht van
Beycrcn aan die van r.huw Naarden verlof om een 1
nieuwe Haven te maaken*
In het jaar 1486. is bynadegantfchc Stad door I
een fchielijken brai;d in d'aflche gelegt.
In het jaar 1 5*72. heeft deze Stad een fchrikkelij- 1
ken flag ontfangen door Fredert\vanTokdo : want i
als zy zich onlangs te vooren onder het gebied van \
Prins Willem van Oranje begecipn had , heeft hy l
zijn Leger na de Stad gevoerd j en alzo de Over-
heden hem niet tegemoet gingen, en om vergiffe-
nis verzochten , is hy fchrikkelijk verbitterd gewor-
den. Doch als het Heir nu vaft naderde, zonden
zy hun Gezanten , die hen zouden verfchoonen we-
gens dat zy, by gebrek van Bezetting, met den
Prins vereenigd waren. Zy gaven zich over, en
onthaalden de Spanjaarden met alle beleefdheid in
de Stad : maar d'Oerfie belafte al de Burgers in de I
Kerk te komen , alwaar zy altemaal jammerlijk ver-
moord wierden, zonder elendige Vrouw7en en on-
nozele Kinderen te fpaaren ; want de Moeders \
wrerden, gelijk de Hiftoricn verhaalen , met de
Zuigelingen aan de borft doorftceken.
Honderd jaaren daar na, te weeten toen de Fran-
fche Wapenen als een Zundvloed ons Land , om
zo te zeggen , overftroomden , geraakte deze
£tad op den 20 van de maand Juny in de macht des
Kjnings van Vrankrijl^, doch wierd in het volgende
jaar 1673. den 13. September, na een belegering
van maar vijf of zes dagen, door Zijn Hoogheid
den Prins van Oranje glorieuzeUjk weder veroverd.
RËIS-BOEK door Naarden.' 17 $
Ecnige jaaren daar na hebben de Hecren Staatent
om de Provincie van Holland tedekkefrv, de Stad
Naarden met een zeer groot en omvang van Vcfiing-
werkcn tegens alle vyandlijke aanvallen doen ver-
zorgen ; zulks dat 2e tegenwoordig voor een der
fterkflcPlaatiènvan Nederland gerekend mag wor-
den*
LOGEMENTEN-
Het vliegend Hart.
De dubbelden Arend.
Vaart*
Van Naarden door Muiden op ^Am fterdam. v
Van den 1 April tot den $0 September, 'smor:
gens ten f ♦ 7. en 9 uuren : 's namiddags ten 2. 4.
eu 6 uuren.
Van den 1 O&ober tot dan 31 Maart, 's morgens
'ten 6.8. en 10. uuren: 's namiddags tenz.j.cn
5" uuren.
Met de Marktjizhuttop ^mjlerdam*
Zondags >Dingsdags , en Donderdags.
WEE S P.
Men weet niet,wanneer deze Stad gebouwdis?
maar dit is zeker , daue byzondere Hceren gehad
heeft, gelijk blijkt uit een Brief van Gysbrecht van
^Amjlel , gefchreeven aan d'^iidis des KJooflers te
flensburg , waar in gewag gemaakt word van eenen
Heer Menfo van We fep e.
In het jaar IJ5 6 hebben d'Uitrcchtfchen Weeff
verbrand en uitgeplonderd ;
Als
f 76 REISBOEK door Wedp.
Als in het jaar 15*05. de Gclderfchen UitrcA
belegerden, bezochten zy Weefp door krygslifti;
te neemen , doch tevergeefs: maar in het volger!
de jaar heeft K<trcl, Hertog van Gelderland , dez
Plaats onder zijn geweld gebracht , doch is koij
daar na op zekere voorwaarden weer vertrokken!
Naderhand is zy met een Muur v^aterkt ge|
worden»
Weejp is tegenwoordig zeer vermaard door d(
Brouweryen, waar af het Bier, 't geen heel goe<
en fmaakelijk' is , op veele plaatfen verzondec
word»
't Is een aangenaam Stedetje» gelegen in een ver-
maakelijke Landtsdouwe, aan de Rivier deVccH
t^ïens water de muur befpoelu
LOGEMENTEN.
De Doelen»
's Landts Welvaren»
Vaart
Van JVeefp op csfrnjlerdam*
Van den i Ma3rt tot den $ 1 O&ober * 's morgens
ten f. 7. en 9 uuren : 's namiddags ten 1. }. cn 6
uuren.
Van den 1 November tot den laatften February,
's morgens ten 6 en 9 uuren :'s namiddags ten i
cn 4 uuren.
M U I DEN.
Muiden legt een m>yl van Naarden , cn ook aan
de Vècht,<Hk9er midden door, en niet wyd van daar
voor by het Slot in de Zuider~Zèe vloeit*
d'Uit-
R E IS-BOEK door Muiden; i yy
d'Uitrechtfchen hebben deze Plaats in het jaar
ï}56. vernield , en met vuur verbrand ; enallengs-
kens een weinig weer opgerecht zijnde , heeft ze
omtrent achtien jaaren daar na de zelve fwaarigheid
geleeden : en in het jaar i f05* ontfing ze van de
Geldersen een evengelijk lot als die van Wee/p.
Zy heci t een zeer oud Slot of K^afleel , in het welk
in het jaar 1196. Ftoyis de V. na dat hy van Gerard
i>an yd/en gevangen was, gebracht is ; maaralsde
Naarders tot zijn ontzet kwamen , voerden zy hem
af om hen tegen te trekken ; doch Vtljen bemerken-
de, dat hy met de zynen te fwak tegen hen was,
vloog toe , en doodde den Graaf met twee-en-twin-
tig wonden*
Op dit Slot , 't geen men ook het Huis te Muiden
noemt , woont gemeenlijk de Droft van Muideny
die ook Baljuw van geheel Gooilanden Hoofdofficier der
Stad Weefp is»
'c Is een zeer aanzienlijk Ampt > en voor eenige
jaaren bekleed ge weeft door den vermaarden Hifto-
riefchryver en Pöeet Pieter Comelifo. Hooft , den
Phenix van alle de gcenen die ooit inhetNeder-
duitfeh pen op papier gezet hebben»
Men heeft hier vecle Zoutketen , daar zeer goed
Zout gemaakt word y mitsgaders een grooteen fter-
kc Sluis, welke het water der Zyiier X^e van dat
der Rivier de Vecht affchut.
Dit Stedctje, hoe klein en gering het zelve ook*
mag zijn , is voorde Franfche Wapenen de nood-
fchikkelijke Paalftecn geweeft: want Prius Man-
rits van Naftau zich 'er met een redelijke Bezetting
ingeworpen hebbende , wierden de zelvcn geftut 9
cn belet verder voortgangen te doen*
ML
10-
17$ REIS-BOEKdoorVianeni
LOGE M E N T E N.
De Bruinvis.
De Prins van Oranje.
V I A N E N.
Vianen, of Vianden, als anderen fchryven , iseen
zeer oude Stad , waar af de eerfte fondamenten be*
gonnen zijn geleid te wordcu omtrent het jaar 1290*
door Zwederust Broeder van JohandtW L van dien
naam, Heer van KjiiUnburg, aan wien dit Gewed,
ais vaderlijk erfgoed, toekwam. Men zegt, dat
hetKaftecl, behalven andere Gebouwen , indien
tyd gemaakt is. Naderhand fcijn de Heerlijkheden
*»an Vinnen en Ameide door huwelijk aan het Huis yan
Brederode, gekomen*
De Stad Vianen legt aan de flinker zyde van de
twee mylen van Schoonhoven^ in een aange-
naame landftreck , vercierd met zeer fchoun ge-
boomte.
LOGEMENT.
De Roosv
LEERDAM.
Leerdam heeft den naam van de Rivier de Linge ,
wordende alzo genoemd door verkorting voor
Lingerdam. Deze Stad was eertydts een Leen der
Heeren van ^Arkel y is naderhand tot een Graaf-
schap opgerecht, cn erkent federt het jaar 15 y I* het
door-
REIS-BOEK door Leerdam ,Afperetf 179
doorluchtig Huis van Oranje, daar ze door huwelijk
van Prins Willem de L met tAnna vanEgmont aan ge»
komen is.
Leerdam is een zoet en vermaakelijk Stedetje, aan
de Rivier deLinge^tn half myl van ^fperencn Hen-
kelum, en met de zeiven als op een driefprong gele-
gen. Het heeft voor dezen een zeer fchoonKa*
Seel gehad , \ geen nu t'eenemaal verwoeft is*
LOGEMENTEN.
De Wildeman»
'tPrinfen Wapen*
ASPEREN.
iAfperen heeft ook eertydts een Leen der Heeren
van Arktl geweeft , doch is naderhand door huwe*
lijk aan het Geflacbt van Boetfelaar gekomen»
Deze Stad legt een half mylvanHa<^/tfw,aan
de Rivier de Linge , welke zachtjes voor by haar
heen loopt , en haar geen kleine aangenaamheid
mededeelt.
Chïappin Vhelli heeft haar omtrent het jaar 1579.
m Leerdam, voor den Koning van Spanjen ingenomen^
doch zy is daar na weder onder de Staatm en haar
byzondere Hcercn gekomen.
LOGEMENTEN»
Op de Markt , en omtrent de Poorten* )
U * HEÜ-
180 REIS-BOEKdoorHeukelum
HEUKELUM.
Deze Stad heeft ook haar begin uit het Huis van
Arkfl genomen* Haar oudheid kan men befpeu-
ren in 't Kafteel , 'tgeen, als fommigen zeggen, in
het jaar 1200. gebouwd, en tegen woordig t'ccnc*
maal verwoeden neergeworpen is,
I^eginut, een goed en geloofwaardig Schry ver,
noemt deze Stad Hercules ,cn zegt, dat ze gebouwd
is omtrent het jaar 1284*
Heukflum legt , gelijk Leerdam en ^Afteren , aan
de Linge , een half my i van Leerdam , en drie en een
half van Schoonhoven,
LOGEMENT.
De Swaan*
GRAVESANDE.
Gravefande is gelegen in 't Wefi-land , tweemy-
kn van Delf ten den Haag. Deze Plaats is over vier
honderd jaaren een bewalde Stad ge weeft , en had
een Haven die in de Maas liep > en federt door den
aanwas van flijk en modder geflopt is, zo dat ze nu
wel drie duizend fchreden van de Maas legt, lijnde
tegenwoordig een (ehoon Vlek, daar meed land-
neering gedreeven word , en vermaard door de
Kaazendie men 'er maakt , welke in fmaakby de
Farmezaanfchcn vergeleeken werden.
Men ziet hier noch een zeer hoogen Toorn , die
eertydts een Baak ge weeft is om den ingang van de
Haven aan te wyzen*
Voor
REIS-BOEK door Gravefande: iS %
Voor het jaar i2fo# eer het Paleis in den Haag
gebouwd was , hadden de oude Graaven van Holland
hier een Slot , daar zy zich des zomers vermaakten ;
gelijk zy ook fomtydts deeden op het JMr V*f*U-
Karig* 9t geen eertydts buiten Haarlem gettaan
heeft.
Niet verre van hier is d'oude Heerlijkheid van
Naaldwyl^en Honjelaardyk* hebbende een zeer groot,
oud en fterk Slot , daar eertydts d'oude Heeren \aa
Naaldmyk» welke van langen tyde Erfmaarfchalken
der Graaven van Holland waren , en als Opperjie
Stalmeefters gezag over de Paarden hadden3op placht
ten tewoonen.
LOGEMENTEN.
Tromp , twee tpaah
VLA AR. DIN GEN.
Vlaardingcn word voor een der oudfte Steden of
Vryheden van Ha//Wgehouden , en is, volgens het
gevoelen eeniger Schryvers,eertydtsde fterkfte Stad
van geheel Holland ge wedft» Lambrechtvan Schaf -
nahurg fpreckt 'er in het jaar 1047. aldusaf: De
Kelder Hendri\ heeft een K^rygsheir te water geleid door
den ]{jn in Vriejland tegens Godefridus en %ijn huiper
Dideril^, en heeft daar twee ^ecr Jlerl^e Steden ingenorheny
RJnesburg ende Flcerdin^en* Wat wil men klaarder?'
Eu Godefridus , Monnikvan St Pantaleon , die in dea
zeiven tyd geleefd heeft als Graaf Willem de I. van'
dien naam in het jaar 12 17. uit de haven van Flaar-
dingen met een groote Vloot en fterk Leger na het
Heilig Land gevaarenis, zegt 'er dit af: \temWil-
kim, Graave van Holland , ende Joris y Graave ^an
U 3 W*t*
1 8 % REIS-BOEK door Vlaardingen.
Wicde , met andere Kruisvaarders van DuitJchUnd , he*»
geerende te fcheep te reiden naar 'f Heiltg l -nd * ^ n ver?
gaderd tot Flerdinge op een van d'edeljle R^vitren des
JLandts , de Maas.
tfaardingen is federt zo zeer veranderd , dar het
nu maar een gering en flecht D^p is , wezende
alleenlijk maar een zeer klein gedeelte van hei i-
de, daar wy nu afgefproken hebben bendezet *r
droevigen ondergang heeft zy van < n i
yan haar fchadelijkengcbuur,d'infwelgende Ma$sy
otjtfangen»
LOGEMENTEN.
i De Goude Leeuw.
De Oude Zalm.
Vaart-
en Vlaardingen op Delft.
Alle dagen een Schuit, 's morgens tenéquren,
Zomeren Winter : Donderdags, 's morgens ten
, 4uuren.
DELFS.HAVEN.
Delf schaven is eigentlijk zoveel te "zeggen als Ha-
ven der Burgers van Delft, Albrechi van Beyeren heeft
omtrent het jaar 1404. aan die van Delft , omdat
ze hem vroomelijk bygeftaan en geholpen hadden,
'tvtermogengegceven vaneen Haven van Overfchie
tot in de Maas te leiden : en dit is d'eerfte oorfpronk
en begin dezer Plaats*
Deze Vryheid is vercierd met veele huizen , en
bloeit
REIS-BOEK door Delfs-havcn: i S 5
bloeit meeft door de Scheepvaart. Zy heeft eea
zeer gemakkelijke en bekwaame Haven toiinde
Maas, en is verfterkt met drie fwaare Dijken aan
de landzyde* Veele Haringbuizen vaaren hier van
daan jaarlijks in zee , welke een byzondere Haven
hebben , 't Bui$e-gat genaamd» Wyders ziet men
'er een fchoon Stadhuis en K^rkt niet ver van mal-
kander gebouwd.
LOGEMENTEN»
De Swaan*
De Waakende L»ee w-
't Melkmeisje*
G O E R E E.
Goeree, opeen Eiland gelegen , is alzo genaamd
om dat de Schepen, die de Maas ingeloopen wa^
ren , hier een Goede R^ede , tuflehen Voorn en dit
Eiland, hadden*
Deze Stad heeft eertijdtszozeer in Scheepvaart
en Koophandel gebloeid , dat ze van andere Steden
benijd wierdj doch tegenwoordig veel van haar
ouden welftand verlooren : want haar Haven is ge-
flopt, en daarenboven moet zytcgens het geweld
der Zee worftelen.
Zy is gelegen in *t Zuid- Wefter deel van Holland,
voor aan in de Noord-^ee, by de grenzen van fye-
land, ten Zuid-Wetten van 'c Eiland Voorn*
LOGEMENTEN»
Op de Markt, en omtrent de Poorten.
M4 , SCHA^
f*4 REIS-BOEïCdoorSdiagen;
S C H A G E N.
Schagen is een edele en vermaarde Hoüandfchc
Vryheid of Vlek , gelegen in 't uiterfte Noorder ge-
wed van Holland , drie mylen van Alkmaar , en
ook zo vee! van Medenblil{. .
De Heeren van Schagcn zijn gefprooten van ^Al-
Irecht van Beyeren, Graaf van Henegouwen , Holland
en Zeeland , die zijn natuurlijken Zoon Willem , door
Ptfwx Nicolaus wettig verklaard , tot Heer van Scha-
gen maakte, met by voeging van vier naaftgelegene
Dorpen, als Verninghorn, Harni /{huiden, Kolhorwn
en Burchoren, tegenwoordig Nieuland genoemd.
Schagen heeft in het jaar 1415* van Willem van
Henegouwen Stadts rechten en vrybeden verkreegen.
Haar Heeren gebruiken en genieten hoogeHecrlijk-
heid in hun gebied , en worden nu noch, gelijk
eertijdts, tot de Vergadering der Heeren Staaten van
Holhnd en Weftvriejland onder de Edelen cnRid-
derfchap geroepen.
Deze Plaats word voor een der fchoonften en ver-
maakelijkften van Holland gehouden-, en heeft vecle
gemeene en byzondere huiden. De Kjr^, waar
in het Graf der Heeren van Schagen gezien wotd, is
een cierlijken fchoqn gebouw. Men heeft hier ook
een groote Marhj , en nevens de zelve een redelijk
fraay Stadhuis. Ook is 'er een Weeshuis, daard'ar-
me ouderlooze Kinderen in opgevoed worden.
't Slot of Huis , 't geen der Heeren van Schagen
woonplaats is, is zeer flerk , hier dicht by, en in
een aangenaame plaats gelegen, 'c Omleggende
land is het vruchtbaarfte, niet alleen van Holland,
maar bykans van geheel Europa; waar af tot getui-
genis kan dienen , dat 'er in deae plaats een Boom
REIS-BOEK door Beverwijk 1%
gewceft is, daar den Eigenaar op een jaar zo veel
vruchten af kïeeg , dat hy ze voor honderd guldens
kon verkoopen*. Ook is hier een Schaap geteeld en
opgevoed, wiens waardy byna tot den gemsldea
prijs'gereezen is.
LOGEMENTEN,
De Roodc Leeuw.
Het Slot.
De Wildeman.
BEVERWYK.
Beverwijk heeft eertijdts den naam van S. ^Aga*
thn-Kerl{ gevoerd , en den tcgenwoordigen gc-
kreegen van de menigte der Pelgrimazien , of rei-
zen van devotie, die daar eerüjdtsgedaan wierden,
en in onze Taal gemeenlijk beevaarten geheeten
worden*
Dit Vlek is gelegen twee mylen van Haarlem,
cn heeft een bek waame Haven aan de Wijker-meir ,
doch die nu zeer ondiep is. 't Is een fchoone en ver-
inaakclijke Plaats, daar vcele aanzienlijke(Lieden,
zdvan Amprdam als van andere Steden en Plaats
fen, hun Hoffteden hebben , om zich indezomer-
fche dagen te verluftigen , en den dageïijkfehen laft
der zorgen en moeijelijkheden door deze uitfpan-
ningte verlichten.
LOGEMENTEN.
'tHeeren Logement,
't Hof van Holland*
De Swaan*
De Prins.
De Goude Leeuw.
De Plaats Royaal.
M 5 Vaart
/
a*ó REIS-BOEK doorKlundert,
Vaart op syimflerdam*
AHe dagen een Schuit*
KLUNDERT.
Is een Stede tje, of, 'twelk fommigeneigentlij-i
ger dunkt, een Vryheid in 't Eiland van den B^ui*]
genhil gelegen. 't Heeft eertijdts den
Nicwer-vaart gevoerd , en welvaarende in Scheep-j
vaart geweeft: maar haar welvaart heeft beginnen,
af te neemen , en is byna tot niet gegaan door het
overvloeijen van den Routen-waart , 't welk gefchied
isinhetjaar 1411* Want hier door op een andere
plaats een ingang gemaakt zijnde, zo hebben de
Schepen niet meer van nooden gehad door Nieuwer-
vaart te zeilen. Omtrent dezen tijd raakten 'er een
grootebrand, waar door de Stad byna tot afch ver*
nield wierd: maar den Prins van Oranje de Heer-
lijkheid dezer Plaats toegevallen zijnde, heeft hy
haar in het jaar if8$* met een Wal doen befluiten,
daar men namaals vafte Bolwerken en andere ver-
fterkmgen bygevoegd heeft. Zy is nu met een
fchoone Kerl^ en Toorn ? ercierd.
LOGEMENTEN.
Op de Markt , en omtrent de Poorten.
WILLEMSTAD.
Gebouwd door Prins Willem van Oranje , om
7t uitlocpcn der vyanden te beletten, en met zijn
jiaatn vercierd, is in 't zelve Eiland daar de
dm
REISBOEK door W illemftad. 1 8 y
•rt lewtt aan de B^ovaart , omtrent het Hollandfch
iep gelegen» De gemelde Prins heeft ook het ge-
ied over deze Stad gehad , tot erkentenis der groo-
• dienften welken hy aan den Staat der Vereende
UderUnden had bewcezen ; en dit gebied ïsertfe-
,k op zijn Navolgers overgegaan , sulks dat de te-
enwoordige Prins van Oranje Willem de III. in
iintytelen Heer van jVUlemflad genoemd word.
Zyisgefterktmet %even Bol-werken , «» K*vel9»>
n 'een Km, alle met getchut voorzien. Ook is hier
en Kerk, K**dhuis , Markf, Wagenhuis , een Huis
,oe>r den V rins, eneen bekwaame Hwen. De lucht
5 'er wegens de nabyheid der Zee , fwaar , en niet
oergezond. Voordersis Willtmjlad in eentame-f
ijk goeden ftaat.
LOGEMENTEN,
Op de Markt, en omtrent de Poorten.
't LANDSCHAP
ZEELAND.
*t Landfchap geland , gelijk fommigen fchrij-
ven , begrijpt de Eilanden die binnen de Stroomen
der 'schelde gelegen zijn, en heeft zijn tegen woor-
digen naam, na het befte gevoelen , van Zee en Land%
om dat het Land is rondom met de Zee becingeld*
Het is fchier onmogelijk alle de Zeeutvfche Eilan-
den, zo grooten als kleinen, eigentlijk en volko-
mentlijk te beichryven ; want eenigen der zeiver
zijn dikvvils door onweder en overvloed der Zee
J ver-
i*8 REIS BOEK door Zeeland,
veranderd, en nu kleinder en dan wcdergrooti
geworden, nu vergaan en dan weder opgekomer
weshalven wy alleenlijk de gecnen zullen bcfchr
ven , diobedijktzijn , naamcntlijk Scbauve^Du
xdand ' John en Orefant (welke ten aanzien va
fe Schelde Oofiwaart gelegen zijnde , daarom Ze
land hoofter Scheld genoemd worden) mitsgadc.
gehete» Zuid- Beveland, Noord-Beveland , e
iFolfertd^ die onder den naam van Zeeland invfft
itheld gerekend en begreepen worden.
Zeeland js jn 't Weften en Zuid- Wetten , maa
inzonderheid in 't Noord-Wellen en Noorden ge
legen , en word befpoeld door de wilde Zee; doei
her is tegens de zelve wel voorzien en bewaard me
bergjes en heuveltjes van wit zand , door de Natuu
of de Zee opgeworpen , en gemeenlijk Duinen ge
hceten , welke alleen in Wakheren en Schoutven , al*
wezendc de twee uiterfte Eilanden , zijn. Ir
t Ooften en Noord Ooften fcheiden het zekere
btroomen ( Is het Goererfche Gat^lal^ee cn FiUtrat'
van het Graaffchap Holland. Zuidwaart heeft hei
den fl.nker, en Zuid Oofl waart den rechterarm
der Schelde , d.e het van Vlaardingen en Braband
icfteid , en voorts in twee voornaame declen af-
deelt.
Van daar de Duinen ophouden 2yn Walcheren cn
Schouwen en d'anderc Eilanden rondom , met
vafle cn fterke Dyken bezet, van zodanig een hoog-
te m er de Zee niet over kan vloeijeu , en boven
gemeenlijk zo breed dat 'er twee wagens nevens
malkander kom en ryden, en beneden meer als vijf-
en-twintig dien. Deze Dyken worden gemaakt
van goede kley of pot-aarde; loopen van buiten al-
lengskens vlakker af, en zijn boven op, zo ver als
"er het water gemeenlijk tegen aan fpoelt , meer als
twee vingeren dik metftrooofgluy wel dicht door-'
wrocht,
REIS-BOEK door Zeeland. 189
tocht 'cgeen ze wonderlijk ftcrk en geduurzaam
laakt/ Dc koften, die dagelijks aan de vermaa-
ng onderhouding en verzekering dezer Dyken
:daan worden, zijn zeer groot, en den arbeid cii
loeite niet minder. m
♦ Emanuel van Meteren verhaalt in het 16. boelc
\mctConmtntaricn, uit het getuigenis der Zceufthe
lfkgr*aven> dat den omvang der landen van Zet.
inrffzo ver als ze met Dyken bezet en befchermd is,
lel gemeeten wezende, veertig mylcn wegs be-
i-aagt , ieder myl van 1400. roeden , en dat elke
i)cde dyks door malkander wel tien pond vlaara»
ekoft heeft; zulks dat alle buiten-Dyken, volgens
eze rekening, te famen komen teftaanbydevter*
rdartig tonnen goudts.De gewoonlijke kotten tot
-'onderhouding der zeiver konnen ten deelehier
it afgenomen worden , dat in't Land van Schouwen
der'Gemeet, of halve-morgen Hollandts, alle
aren zo aan fchot-als dykgeldtuffchendedneen
aer guldens te betaalen heeft , welke penningen
eniglijk tot de reparatie der Dyken bedeed
porden*
Maar alle deze overgroote kotten worden over-
loediglijk vergoed door d'uitneemende vrucht-
barheid des Landts , 't geen (om andere Graanen
ilsGerft, Haver, enz. voor by te gaan) inzonder-
leid een groote menigte van zeer fchoone en uitge-
cezene Tarw heeft, welke in d'omleggende Lan-
len wel bekend f engrooteiijksbegeerd is. Daar
onevens waft 'er veel Kool-zaad, daar Olie af ge-
lagen word , welke men bezigt om in de lamp te
branden, Zeepaf te zieden, en tot andere dingen
fleer. Mede of Krap , die de Verwcrs gebruiken ,
/alt 'er uitneemend veel en goed. Daar waffen
X)k , met mzmeinhet Land vanSchouwen , eenige
>urierboomen met hun rypeen volkomene beffen,
of
t go REi S-B OE K door Zeeland.
of Bakelaar5 een zaak, zegt Guieciardyn, die ind
dere Nederlanden nieten gebeurt: gelijk mede \
fcheidene foorten van Medicinaale Kruiden ,dic
aers niet te vinden zijn* De Zceuwfche Wei
zijn wonderlijk goed en vet voor het Vee en z
op de buitendykfche fchorren , of voorlanden
nochtans alle getyden met de zoute Zee bal
overloopen worden , weiden ontelbaarc kud<
bchaapen, de vetften en fmaakelijkften vanalk
Nederlanden. De Duinen zijn 'er, gelijk int
land vol Konynen • en op de Koornakkers c
houden zich?ecn groote menigte Haazen en Ve
hoenderen*
Wat aangaat de Lucht van fyeland, die is op fo
mige plaarfen wat ftrafachtig , en ongezond
dan in de naaftgclegene Landen : doch het Eik
van Schouwen heeft een tamelijken en wel gerei
perden Hemel, en gaat in dien deele alle d'andc
^eeuwfche Eilanden te boven*
In %eeland zijn maar zes bemuurde Steden , c
hun Gedeputeerden en Hemmen ter Vergadering v
de Staaten des zeiven Landts hebben , en zijn Mi
delburg, %j*rH$êé> Goes , Tolen, Vlifjingen , en*
Veer. Daar benevens heeft men 'er noch S.Md
tensdijk, .Armuiden, en Brouwershaven , welke wj
mede goede beflootene Vlekken zijn , en Stad
vryheden hebben , maar eigentJijk onder de Stede
niet gerekend worden. Roemers-of I{eimers"\va\
legt nu meeflendee! ontmanteld , hoewel her mee
Zijn Burgcmeefters heef u Dorpen of opene Vlek;
ken telt men in Zeeland over de honderd , waar, or!
der eenigen uitnecmend groot zijn, ais Bomfarg
eertydtseen Stad, en als noch Stadts Privilegie*
hebbende; I^aamftede , een oude Barony ; Scherpe
niUei Kj[uningeny Baarland, en meer anderen.
, De Staaten des Landts en Graafelijkheidts van Zee-
land
REISBOEKdoorZceiand. 191
tnibeftaan uit den ecrften Edelen , die dengant-
•hcn Adel reprefenteert, naamentlijk ie Mar fit»
■an tfiffinp» tn ter K«r,Plaatfen den Prins van Or*n±
• toebehoorende , en uit de zes voorgenoemde
teden. Dus verre van Zeeland in 't gemeen : nu
uilen wy overtreeden tot de byzondere befchry-
ingzyner Eilanden en Steden»
't EILAND
WALCHEREN.
1 Walcheren is het voornaamfte Eiland, en als het
ioofd van geheel Zeeland, niet zo zeer om zijn
rootheid ( want Z,<Me*ela»i is v^grooter om.
ane) als wegens zijn bckwaame gelegenheid , ry k-
lommen, menigte van Inwoonders , fchponheid
Jetal van Steden, en meer andere hoedanigheden,
èet begrijpt in 't rond tienmylen, fntelt v.erbe-
Oootene Steden, naamentlijk Middelburg, Vlfn-
Z'nr Veer en Arnemuiden j behalven noch dV»-
tde Steden Domburg, Souteland , en Wejt'Kjtppel»
welke, hoewel ze nu opene Vlekken zijn noch-
tans hun voorige Privilegiën en ! Stadtsrechten ge-
nieten. De naam van Walcheren brengen fommigen
af van de malen , anderen van de WalMen,^
ker meening bevefligd fchynt te worden met het
Wapen dei Eilandts.'t geen een rValvtJeb is.
MIDDELBURG.
Middelburg is de Hoofdlïad, niet alleen van by
yefïer Scheld, maar ook van gantfeh %<Una^
REIS-BOEK door Middelburg:
word aldus genoemd om dat ze midden tuflchen d
oevers der Zee, daar yiiffmgen en ter Verleggen
gebouwd is, gelijk of men zei Midden-of Middel
ftad, want Burg betekent een Slot f Kafteel7offtcr
ke Stad.
Haar eerfte bëginfelen zijnotibekend; dochz<
*t op vafte gronden geoorlofd is iets te giffen, zoi
men durven ftellen, dat ze of in 't jaar 8 3 6, aIsEg«
gard G raaf van Walcheren was , tegens de Norman
nen gebouwd is, of ten jongfteninhet jaar 1000
tegens de Vlamingen , die alstoen Walcheren be-
gonden te beftryden.Altijdditiszekeren önweder-'
fpreekelijk, dat in 'tjaar 1106* te Middelburg een
KJoojhr ftond, 't geen daar na in een Aidy veran-
derd is; en dat haar Inwoonders voor het jaar 122$*
Burgeren genoemd zijn , en Stadts rechten van hua
Printen verkreegen hadden.
Deze Stad bekleed de eerfte plaats onder de Ste-
den , als ze Staats wyze vergaderen. Zy is gelegen
een myivan VUffingenzn ter Veer , en een halve my 1
van lArncmuiden , uitfteekend bekwaam tot den
Koophandel 1 hebbende een fehoone en breede Ha-
ven van de Dampoort af tot aande %ee , die zo diep is 9
dat 'er met höog water Schepen van vyf en zes hon-
derd laft bckwaamciijk konnen leggen, Haar fterk-
te is redelijk , zijnde de Wallen voorzien met
verfcheidene Bolwerken , en de Grachten ron-
dom de zeiven zeer diep cn breed, en vol van Ri-
vier-vifchu
Men ziet in de Stad Middelburg verfcheidéne
heerlijke Gebouwen , onder de welken inzonder-
heid uitmunt d'^ibdy van on*e Vrouw , als noch dc
Zetel der hoogJle Machten van dit Landfchap :
want behal ven de Staaten van Zeeland , vergaderen
ook de Gecommitteerde B^aaden van Staat der Graaf e-
lij {beid van geland ; fa Gecommtteerde Rgadenter
REIS-BOEK door Middelburg- i j|
tniraltteit ; de B^el^nmeefiers van de Graaf elij \heidts
B^kcnkfimeri dc Staann van 't Eiland Walcheren, met
At Gecommitteerden van de breede Geërfden des zei ven
EilandtS en de Provinciaale Haad van Vlaanderen.
Ook is hier in het jaar i f 8o# de Graaf elijkheidts Munt
verordend.
9t Stadhuis is een zeer aanzienlijk Gebouw i waar
af de fondamenten in het jaar 1468, geleid zijné
De voorgevel is met eenigenderoudeGraavenen
Graavinnen gehoudene Beelden vercierd , en het
binnenwerk zodanig gefchikt, dat het alle de ver-
eifchte gemakkelijkheden heeft. Nevens dit Stad-
huis heeft men een zo fchoon Marktplein , dat dier*
gelijke in Nederland weinig te vinden is, •
Noch zijn hier verlcheidene gemeene Gebou-
wen , als de Huiden van de Ooft-en Wefl-Indijcbe Gom-
pagnien, de Latijnfche School , drie Schutters -hoven
of Doelens, het Weeshuis , Ghftbuis , Oudermannen-
hyis, Tuchthuis met het Spinhuis, en anderen*
Hiar hebben eertijdts drie Parochie-of Hoofdkerken
geweefl: nu word de Godtsdienft in 't Nederduitfch
in vijfKjrken gedaan* Ook hebben de Franfchen en
Engelfchen ieder hun byzondere Ksrk*
De Kfgeering dezer Stad beftaat uit wee Burge-
meeflers , elf Schepenen, en twaalf R^aaden ; welke
vijt-en-twintig Perfoonen te famen 'c Ligchaam
van de gantfche Magiftraat uirmaaken*
LOGEMENTEN.
De Doelen.
De Florentijnfche Lely.
Het Huis van Dombuig,
Dehooge Deur.
Het Wijnhuis,
't Hof van Bourgondiër
- Vaar?;
i 54 REIS-BOEK door Middelburg:
Vaarten op andere Plaatfen.
Van Middelburg-op Rotterdam.
Van den i April tot den laatftcn September , alle
dagen twee Schepen*
Van den i Oóiober totdcnlaatften Maart, alle da*
gen een Schip, metgcedgety.
Op Breda , ter Goes , Ecusden , en alle Zeeuwfe
en Brabavdfe Plaatzcn.
Alle Dingsdagcn , met het gety,
VLISS INGE R
Fiiffingcn is de twede Stad van Walcheren , en
heeft ip de Vergadering der Staaten van Zeeland de
vijfde plaats ondcj de (temmende Steden^
War het beginfcl dezer Stad belangt, daartieeft
men dit af; dat de plaats van de zelve, uitermaa-
tep wel aan de Zee gelegen , eerfï, gelijk meeft alle
gcoote dingen kleine beginfelen hebben , ecnigc
arme Viffchers aangelokt heeft; cn dat 'er nader-
hand , om de bckwaame Scheepvaart welke van
daarop Vlaanderen , Engeland. Vranl{rij\, enz. ge-
daan kon worden , veelc andere en rijker lieden ,
die zich rrvei den Koophandel op de genoemde Lan-
den geneerden , zijn komen woonen*
Tegenwoordig bloeit deze Siaa door haar Koop-
handel, zo op VrankrijJ^ , Engeland. Spanjen,z]s
andere Gewcflen ; cn wrord Vlaanderen vanallede
uit en inlandfühe Koopmanfchappen van haar voor-
zien. Voor weinig jaaren heeft men hier ook dc
Grocnlandfche Vaart, en het maaken van Traan,
aangevangen 5 zulks dat ze wel onder de necring-
• rijk-
REIS-ROEKdocrVliffingen. i95
rijkften van Zeeland gerekend mag worden.
tfliflingen is nu een der fterkfte Steden, en heeft
een der aldcrbekwaamfte en geretdlh: Havens van
Zeilmd* Zy legt een goede uur gaans van Middel-
burg, en twee van ter Veer , aan de Zuid<- Weit zy-
devan Walcheren, en gelijk als in dei» mund van de
Zee, Voor de Haven (leekt uit een hng en gewel-
dig fwaar Hoofd, 't geen met groote koften tegert
d'aanftootcn der holle en verflindtndc Zee bewaard
moet worden.
Onder de gemeene Gedichten , anderen voorby-
gaande , mtmt inzonderheid uit het nieuwe Stad*
huis, in at jaar If94. begonnen, en nadegedaan-
te van 't Aotwerpfche, doch kleinder , gebouwd
by de groote Markt , ter plaatfedaar eertijdts twee
Kiooftersgcttaan hebben»
d'Oude Parochie- J^erfas , na de gelegentheid van
de Stad, een groot en fchoon Gebouw, meteen
tamelijk hoogen Tftorn en goed Uurwerk vercierd.
In het begin ftond de-ze Stad onder de Heerlijk-
heid der Graaven Van Zeeland , maar is namaak,
?t zy by koop, gefchenk, ofahdersaan den Hui^e
van Borffehn gekomen , 't geen ze , gezamemliji<
met ter Veer , ettelijke jaaren onder den naafh van
Urnen van Vlijïingen en ter Veer bezeten heeft ; tot
dat eindelijk Prins Willem de I. de zelve tWee Steden
en het Markgraaffchap van dien, (want van den
Hui^evan Borffelcn aan het Huis vdn Bourgondiër, ge-
komen zijnde , waren ie tot ecu Markgraaffchap
opgerecht) met bewilliging der Staaten vanZenand^
voor een groote fomme geldts gekocht heeft .* v ii ft-
dert hebben de Prinfen van Oranje hen bezeten on-
der den ty tel van Marquis van ter Veer en Viiftjngen.
De Regeering der Sra.d beftaatby eenB iïjum\ mee
ÉUrgemeefters } negen Schepenen , endartien i^aaden.
N 2 LÖ«
t96 R EI S-BOEK door Verei
LOGEMENTEN.
De eerde Peer»
De Bykorf.
Den Engel.
De Granaadappel.
Vaarten op andere Plaatfen,
Van Vüffingen op '* Sas van Gent»
Alle dagen, methetgety.
Noch vaart men van hier opBuband, Vlaanderen^
Holland, enz* met het gety. Eu alle uuren over
na Bresjens in Vlaanderen, om foo fpoedig na Bra-
band te konnen koomen»
Met Wagens.
Van VU} fingen op Middelburg.
Alle uuren»
V E R E.
Vere , ter Veer, of van der Vere , is de darde be-
muurde Stad van 't Eiland Walcheren, en bekleed
de zesde plaats onder de flemmende Steden in de
Vergadering der Staat en van Zeeland. Zy is gele-
gen in 't Noord-Ooften , op den oever der Zee , een
uur gaans van Middelburg, en twee van VUffmgen*
d'In woonders dezer drie Steden konnen malkander
langs een goede beftraate weg, (trekkende van d'ee-
ne Stad totd'andere, bekwaamelijk bezoeken»
't Schijnt dat deze Plaats eertijdts van eenige ar-
me Veerliedenen ViflTchers, tot gerijfder reizende
lieden, bewoond is geweeft , waar door zc eerfte-
lijk
REIS-BOEK door Vere. 197
lijk een Buurt of Gehugt, daar na een fchoon Dorp
wierd ; cn vervolgens Stadts rechten bekomen heb-
bende, is ze in het jaar 1368» bemuurd » en ten
laatften tot den naam en eer van een Marquiqiat~
fchap verheven.
Deze Stad legt aan d'eene zyde vlak aan de Zee,
waar door zy , federt haar begin , altijd een bek waa-
me diepte , om met Schepen aan te komen , gehad
heeft. Naderhand is de Haven, tot bevoordering
van den Koophandel , allengskens dieper en wijder
gemaakt; 2ulks dat ze nu een der beften van Zee-
land is , daar groote Schepen konncn uit en in-
komen.
De Heeren uit den Huiqe van Eorjfekn hebben al-
hier een groote en fehoone Ke*k van witte harde
Arduinfteen doen bouwen , van binnen met konfti-
ge galderyen , fteene overwelffelen , pilaaren , trap-
pen , en buiten met twccToornsvercierd ; zulks
dat het wegens zijn voortreffelijkheid een aanmer*-
kenswaardig werk is.
Doch deze Kerk heeft het noodlot van veele an*
dere diergelijke Gebouwen niet konnen ontgaan ;
want indenjaare 1684. opeen Saterdag , 'savondts
omtrent 6 uuren, door den brand aangetaft zijnde >
wierd ze voor een groot gedeelte vernield , cn de
Toorn tot op de hoogte der Kerk weggebrand t
maar men heeft ze federt weder doen opbouwen ,
doch met houte gewelffelen , gelijk men in andere
Kerken ziet 5 en ftaat ook de Toorn , dewyl ze altyd
voor een Baak vei flrekt heeft, weder met een fpits
opgetrokken te worden.
Aan de Weft zyde van de Markt, die ruim eii
luchtig is , tfaat een fchoon cn heertijk Stadhuis ,
begonnen in het jaar 1470* uit harde witte Ar-
duinfteen gebouwd. Hier ziet men de Heeren van
deze Plaats {de Heeren van Borffden) met hun Gc=
N 3 ma-
j9% REISBOEK door Vere:
irialinnen kondig in fleen afgebeeld» In het jaar
1599. is by dit Raadhuis een uitnecmendfehoone
Toorn gebouwd»
In 't jaar 1^94. is hier ook een treffelijk Huis met
een Toorn voor arme Wee%en, oude Mannen en Vrou-
wen, kjanl^innige en andere onmachtige Men fchen ge-
bouwd; en twee jaaren daar na een nieuwe ylcefch*
hal, boven met fchoone Kamers, daar fommige
Gilden vergaderen. Hier zijn ook drie Schutters-
hoven. Voorders is deze Stad,zo aan de zee-als land-
27de, geweldig flerk , en voorzien van alle nood-
wendigheden tot afkeering van vyanden. Men
heeft hier ook twee bekwaameS/w^w, om het Zee-
water, na nood en gclegentheid , uit en in te laa-
ten. Landewaart zijn drie Pooften, en aan de Zee-
kant een, daar alle Schepen van Dort, Xierih^ee^
cn meer andere Piaatfen , aankomen.
d'Oude Hecren van deze Stad plachten hun
woonplaats buiten de Stad te hebben , op een zeer
fenoonen welgebouwd Huis, 't Hof van Zanden-
lurg genaamd, 't geen door den oorlog t'eencmaal
vernield isa \
Belangende de Regeer ingA'xc beftaat by een Baljuw,
twee Burgemeeflers , negen Schepenen , en vier "en-twintig
R*aden.
LOGEMENTEN*
De Trouw*
De goudc Harp.
S.Joris.
Den Toorn.
d'Oranjeboom.
Vaart
REIS-BOEK door Amemuiden. 199
Vaart.
Van Ter Vere op Dordrecht*
Met de Nieuwe of Volle Maan vaart het Schip van
Ter Vere 's morgens ten 6 uuren : op Zondag
ten 9 uuren. Een dag daar na's morgens ten 7 uu-
ren. • Twee dagen daar na ten 7 uuren. Drie da-
gen daar na ten 8 uuren,. Vier dagen daar na ten
9 uuren. Vijf dagen daar na ten 10 uuren. Zes
dagen daar na ten half ii* Daags öa't Quartier
ten 1 2 uuren. Twee dagen na 't Quartier 's mor-
gens ten 6 uuren; en 20 die dag op een Zondag
komt , ten 1 1 uuren. Drie dagen na 't Quartier
's morgens ten half 7. Vierdagen na't Quartier
icn 7 uuren. Vijf dagen na't Quartier ten halt 8.
Daags voor deNreuwe of VolleMaan ten 8 uuren.
Alle uuren een Wagen op 'Middelburg.
ARNE MUIDEN.
Het tegenwoordig of nieuw Arnemul'ien (want
van het oude, 'tgeen in hetjaar 1438. ten tijde van
Gillis van Amemuiden, 7,ijn iaatften waaren nn na-
tuinwijken Heer , door het geweld der watérttroo-
men t'eenemaal ondergeworpen is,, willen wyna
niet fpreeken) is een Plaats, die noch voor weinig
jaareneen Haven gehad heeft, welke door gantfeh
Europa vermaard was, wegens het oneindig getal
der Schepen van alle Natiën die daar dagelijks aan-
kwamen en afvoeren, zo dat men 'er dlkwils vier
of vijf honderd groote Schepen txffens gag leggen :
maar het diep allengskens verloopen xyadc , is ze
tegenwoordig in zo foberen (laat geraakt , dat 'er
de huizen vervallen, en dat ze naauwclijks dc waar-
N 4 è\%*
2oo REIS BOEK door Zeeburg.
digheid van een Dorp meer kan bekleeden.
De Kerk iseenfraay Gebouw , gemaakt ten tij-
de toen dc Stad met Walleu beflooten wierd , te
weeten onder Prins Willem den I. omtrent het jaar
I ƒ74» Ook is *er een aanzienlijk Stadhuis.
't Aanmerkens waardigfte alhier is een zekere
Kloot , aan den Toorn , welke den loop der
Maan aanwyft, zonder ook ftil te (laan, bocwej
•er nimmermeer hand aan geraakt word.
LOGEMENT.
De Stad Antwerpen
De Pool.
Zeeburg of Rammckcns.
Als Amemuiden onder het gebied van Middel-
iurg ftond, en ook te vooren , was tuflehen die
Steden en VUffingen hier een goede en bekwaarne
Reede, 'Bsammektns genaamd, zeer vermaard om
dat men 'er alle groote Schepen in zekerheid kon
brengen»
Gm deze Haven en Schepen te beter te befcher-
xnen , heeft Maria , Koningin van Hongaryen , en
Gouvernante der Nederlanden, uit den naam van haar
Broeder Keiler Karei de V. aan de (trand van Wal-
cheren, tuflehen Middelburg en VUffingen , een Ster k-
te of Kafteel , Zeeburg of Blanj^eyshoel^ genaamd ,
doen bouwen- Dit Kaftecl heeft aan d'eenezydc
de Zee, en aan d'andere defchooncLandcryen van
9t gemelde Walcheren • zulks dat het op een ver-
maakelijke plaats gelegen is* In de grootfte flor-
men leggen hier dc Schepen dicht onder de muu-
ren,*daar ze voor 't woedende onweer bevrijd zij n.
REIS-BOEK doorZeeiand. 2Q j
In het jaar 1573» is Hammekjms door Kjird van
i $oifot vQor den Prins van Oranje met fchieten tot een
goed verdrag gedwongen en ingenomen. Twaalf
jaaren daar na, te weeten jr. bet jaar 158^ wierd
het , nevens Viiffmgen en den Briel , aan Elijabetb ,
Koningin van Engeland, verpand, die'er ook haar
Bezetting in lei , welke daar zo lang bleef tot dat de
Heeren Vereenigde Staaten deze Plaats en de gemelde
Steden in het jaar ióió.ten tyde vzrsKj>n!nl(jacobusy
weder loden of bevryden ; en aldus wierd dit Ka«?
(teel weder in de macht der Staaten gefteld*
LOGEMENTEN.
De Prins*
't EILAND
SCHOUWEN.
Schouwen is hetgrootfte Eiland van Beoo (Ier Scheld*
De Latiniffen noemen \ Scaldia , na de Schelde t
die het zelve met d'andere Oofterfchc Eilanden van
Bewefter Scheld onderfcheid* 't Iseertydts grooter
ge weeft, en placht Noord- Beveland zo na te leggen ,
dat dlnwoonders van 't een en 't ander Eiland te
famen (praak konden houden , daar ze nu met een
wyd water van malkander afgefcheiden zijn.d'Oor-
zaak van deze affcheiding is geweeft het geweld der
Zee, en d'onachttaamhcid , of liever onervaren^
heid derlnwoondcrs , dieniet gewoon waren hun
Dyken zo hoog en fterk te maaken , als men na-
derhand uit hoogdringende nood heeft moeten
doen*
Nj Nu
jloi REIS-B OE K door Zierikzee.
Na bcgrypt het in zijn omvang , behalven'de
aangchegte Polders van DreiJJcher , Sonnemaar ,
Noordgouwen, en meer anderen , tulfchen de zeven
cnacht Zeeuwfche mylen; maar die de Zeeftrand1
wilde volgen, en den ring der aangehoorige Pol- 1
ders, moert al wel ter been wezen als hy 't ineen I
zomerlchen dag zou omgaan»
ZIERIK ZEE.
TjUrik^ee , de Hoofdftad, niet alleen van \ Eiland
Schouwen , maar ook van Beoojhr Schelde , en de
twede Stad van Zeeland, is van een zo onzekere
flichting , dat wy 'er niets gewis af konnen vinden,
Zy placht wel eer vermaard te wezen door den
grooten hand'pl, die 'er gefchiedde $ maaF het diep
naderhand vérloopcn zijnde, is zy de Zeevaart al-
lengskens kwyt geworden , en beftaai numeeftby
de Viffchery en Landbouw. Doch daar word noch
taamelvken handel van Zout gedrèeven, 'tgcen
'men hier uitnecmend wit en fijn maakt; mitsga-
ders van Meede, die in dk Eiland overvloedig c:i
zeer goed is*
Deze Stad legt vy f mylen en een half van cjrne-
muiden, en zesvan Middelburg, en is rondom met
ileenc Muurenbeflooten , uitgenomen in't aanko-
men van de nieuwe Haven een heerlijk werk,
*r geen de Mag iftraat voor eenige iaaren met groote
köften heeft doen graaven, op hoop van den han-
del weder te lokken, dan tot noch' toe met kleine
vrucht. Deze Haven is omtrent een half ip'yf
lang , cn valt op 't einde in dien arm van de
Schelde , welke Zeeland , gelijk gezegt is , m
t\\\ ën deelt* 4 v
Zy is vercierd met een bekwaam Stadhuis, re-
delijk
REIS-BOEKdoörZierikzee. 20$
delijk fraay uit blaauween wirtc Arduinneen op-
gemaakt , nevens het welk men een Toorn ziet, die
met een doorluchtige |pir$- opwaarts ryft, eneen
Neptunus op zijn top heeft Haan.
Men heef t hier ook eeu Oude-mannenhuis, Wees~
huis, Gafihuis , Leproosbuis y S* Jakobs en $• <^An-
t bonts of Oude-mannen en Vrouwen- bui^n^S. I{ochus*
huis , en '* Oude~\rouwen~v'tffchers*huis.
Doch onder andere openbaare Gebouwen munt
inzonderheid uit de Hoojdl^erl{, genaamd* S. Lieven*
Monfter, ter oorzaak aat ze ecrftmaaüer eere van
den zeiven Apóftd gewyd is. Deze Ks^k. heeft
in gantfeh Zee and haars gelijk niet; en men meent ,
dat ic noch vet 1 fchoonderis geweeft, eer ze jam-
merlijk door den {31ikfemaangefteeken en verbrand
wierd» Aan het Wefteinde van de zelve ziet men
een uitfteekend fchoone Toorn , van zonderlinge
dikte, maar niet hoog na proportie, dewyl ze maar
een darde deel opgemaakt is:dog indien ze voltooid
was volgens het model, 't geen 'er noch af te zich
s,zou ze buiten twyfel alleNederlandfche Toorns
overtreffen.
De K§geering beftaat uit twee Burgemeeflers^ twaalf
Schepenen , en vier- en-twintig Bladen.
LOGEMENTEN.
De Zoutkeeten*
De Faam»
DeSwaan* l j
De Kolf.
BROUWERSHAVEN,
Is in 't zelve Mand van Schouwen gelegen.
't Placht
204 REIS-BOEK door Brouwershaven.
9t Placht eertydts een open Vlek te zijn ; maar ge
duurende den oorlog is het met aarde Wallen be
fchanft. Hier geneeren zich de Burgers, behalven
de Landbouw ) veel met den Haringvaart, enrce<
den jaarlijks ettelijke Buizen ter Zee» Denaam
dezer Plaats fchynthier van daan zijn oorfpronk ge-
nomen te hebben, dat 'er de Bierfchepcn uit Hol-\
land acnk wamen,van waar dan het Bier met Schuif
£cngehaald,cn na andere Zceuwfcheóeweften ver*
voerd placht tc worden.
LOGEMENTEN,
Verfcheide Herbergen byhet inkoomenvau I
de Haven, en op de Markt*
*t EI LAND.
ZUID-BEVELAND.
Is het mafte 3e-\vefter-Scbeldfcbe Eiland Walche-
ren , hebbende ten Zuiden het Graaffehap Vlaanderen
daar het van afgefcheiden is door den tuflehen bei-
den loopenden flinker arm der Schelde , gemeenlijk
de Hond geheetcn* Sommigen brengenden naam
des Eilandts af van de woorden %uid en beeven y om
dat het , eer het ingedykt was , beefde , gelijk
of het niet vaft gegrond of onderzet had gewceft»
Dit Eiland is het gtootfle van alle de Zeeufche Ei-
landen, en heeft eertydts twintig myien in't rond
gehad t maar nu, mits de groote tempceftender
Zee,als ook de geduurige woed endc ebbe der Schel-
de , die tuflehen Rgmer's-Wfile en Bergen op-Zoom ge-
weldiglijk en doorgaans loopt , is het byna de helft
geminderd. Het
REIS-BOEK door Romers- Wak lof
Het heeft eertydts drie Steden gehad, waaraf
evoornaatafte, Borfelcn geheeten , in het jaar
<i%. met alle de omleggende Landen, de Heer-
Ikheid van Borfelcn genaamd , verdronken is ,
onder dat dc zeiven"- ooit naderhand weder be-
yktzijru
ROMERS-WALE.
Deze Stad is door den zeiven Vloed des jaars
<z2. van het ander land afgefpocld, en gelijk een
iiland op zich zelve geworden. Niettemin heeft
-e tot Guicchrdyns tyden toe , en noch (önlmige
aarendaarna, d'eerfte plaats onder de Zuid-Beu-
andtche Steden gehouden 5 maar geduurende de
Stedcrlandfche Beroerten, te weeten in denjaare
i < 74. door die van X^eUnd , om de Spanjaarden te
jeletten aldaar te néftelen , in brand gefteeken zijn-
de , is het een zeer clendige delolaate Plaats gewor-
den , daar nieten woonen als fommige arme Mol-,
Telhaalders. . _ . , , •
't Placht voor de oudfte Stad van Zeeland gehou-
den te worden; en heeft over zulks ieK.mngvm
Spanien Philips de II. als Graaf des zeiven Landts , al-
daar den eed gedaan, en wedetom van de Staaten
des Landts ontfangen.
LOGEMENTEN.
By het Stadthuis een feer bequame Herberg,
als ook op het Veer.
GOES.
* oS RÉIS-BOEK door ter Goes.
G O E S.
/Of,' gelijk men gemeenlijk zegt, ter Goes
of van der Goes, is alleen van de fyid-Bevelandfcl
Steden ucheclgeblceven , zijnde de darde in de Ver
gadering der Staaten van Zeeland.
Op de plaats dezer Stad ftond certydts een Slot
na Zïjn gelegenheid Ojlende genaamd,waar van nocl
terGoes de fteê en eenige overblyffelen getoond wor
den. Rondom dit Slot hebben zich eenige Land
heden, die zich met den Akktrbouw geneerden
nedergeflagen ; en uit deze verzameling is alle ogs
kens een aanzienlijk Dorp voortgekomen , 'tgcer!
men hu Dorp ter Goes noemde, endaar het Sloi
midden in üond.
Na dat dit Dorp in volk en huizen toegenomen
had., hetft ftotw Jacoba van Beyexen, Gravin vod
Holland en Zeeland , in het jaar 1417. aan die van ter
Goes de vryheid gegeeven van deze Plaats fterk en
tot een vafte Stad te mogen maaken , en met Poor-j
ten en Grachten te bezorgen, om alle gevaar cn,
iwaangheden, welken d'opcne Vlekken onder-5
wor penjzij n,daar door t'ongaan.
Deze Stad heeft %es Poorten , cn veelc fchoone
Gebouwen , waar onder drie vermaakelijkc Schut-
ten-Doelens een Latynfche School, ecb Weeshuis, en
cm Ondermannen en Vrouwen-huis. Daar zijn ook
drie Marktvelden , cn de Koovn-markj; is de voor-
naarjifte- /
Zy heeft een groote gehad , die in hef jaar
16 1 8, afgebrand , maar drie laaren daar na veel
grooteren heul yker weer opgebouwd is*
Veele der Inwoonders geneeren zich met de
Undbouw, Meede-enZout-nvering, en den han-
del
REI S B Ö E K door Tcr-Tholea 207
M van Graancn , welke hier , dóór de grootte en
Achtbaarheid desEilandts, met menigte gebracht
i verhandeld worden*
De \egeering beftaat in een Baljuw , twee Burgemee*
ers , en negen Schepenen.
LOGEMENTEN*
De Goüde Leeuw/
De Zoutkeet.
*t EILAND
1 HOLE N.
Dit Eiland is zo groot niet als %tid-Beveland,
locwcl het nochtans vermeerderd is met dat vaa
^Martens-Dij^, daar het wel eer met een tuflehen
)ciden looperid water van afgefcheiden placht te
;vé2en. Noch zijn aan het zelve metter tijd oolC
tangedijkt geworden dc Polders van Poortvliet , „
'ernaar, mStaveniJfe , ieder met een Dorp van ge-
ijken naam bezet. Op dit Eiland Tbokn legt
TER-THOL'ER
Een der grootc Steden van geland , hebbende
de vierde Plaats in de Vergadering dezer Provinn ♦
Aan haar oudheid is niet te twyfelen , fchoon haar
oortpronk nu niet tc vinden zy. Haar naam , zo
*t fcbijht, heeft ze van den Tol , dien men aldaar
aan de Graaven van geland placht te beualen.
isKclceen twee mylco van Bergen- optorn , en voor
»'P a ■ , eenigc
So8 REIS-BOEK door S. Martensdijk.
ecnige jaaren zeer ftcrk gemaakt zulks datzew
onderdo vcnsckerdfte grenzen van Zeeland tegen
alle vyandlijke aandien gerekend mag wordei
d Ingezetenen geneeren zich meelt met den Lanc
bouw.
Deze Stad word geregeerd van een Baljuw , **j
Burgemeefters, ca acht Schepenen : de negende is d'«i
ne Burgemeefter.
Hier is bok een Kentmeeflet van de Domeinen ovcl
Thoknen Voff ernaar, en daar omtrent, 't geen gei
mecnlijk aan 't Baljuwfchap dependcert , dochi
een byzonder Officie. Ook woont hier de Suberm
tendent van de Landwachten over het geheele Eiland
die twee Onder-Majoors, een tot S. Martens-diik
en een tot Powvliet heeft*
LOGEMENTEN.
Op de Markt , en omtrent de Poorten.
S. MARTENS-DYK.
Is de twede bemuurde Stad van dit Eiland , doch
klemdcrals ttrTbolen. 't Is een klein, maar'ver-J
maakehjkStedetje, in een fchoonc landtsdouwej
en midden in 't geboomte gelegen , toebchoorende, i
met de bygelegene Heet Ikheid van Scherpeniffe , aan
den Prins van Oranje, als Erfgenaam van den Huize
van Buuren, die derhalven aldaar zijn Drofl en an-
dere Officieren heeft , om de Stad te bezorgen , en !
m zijnnaamte bellieren.
LOGEMENTEN.
In Tromp, •
H EI-
REIS-BOEK door Zeeland. 20$
't E I X AND
DUIVÈLAND.
Alzo gehecten na de groote menigte der Duiven,
die zich aldaar onthouden > is het darde Eiland van
de Beoojler-Scbeldfche p groot vier mylenin't rcad ,
maar zonder eenige Stad of beflootene Plaats. De
Dorpen , daar op gelegen , zijn zeven in 't getal ,
waar van de vier, als Nituwer-ksrk , Owwer-I^er^
Vyanen zwKjipelle , welken men gemeenlijk de vier
Bannen noemt, de Stad %ierik$et in eigendom toe-
behooren, die de zelvcn by koop gekrecgen heeft
van het fterf huis des laatften Heers vm Bezeren , ge-
fprooten uit den Doorluchtigen Hm\e van Bottrgon»
dien, en zonder wettelijk Oir geftorvem De ge-
melde Stad heeft over eenige jaaren dit Eiland met
een Middeldijk aan het land van Schouwen vaft
gemaakt»
*t EILAND
O R E Z A N D.
Of More^and , gelijk anderen fchryven , is bet
vierde en laatite van de Beoofter Scheld fche Eilanden ,
en gelegen tuflehen Schouwen en Noord-Beveland.
Deze gorfing (want te vooren had het nooit land
geweclt, maar altyd met de zee gemeen gelegen)
is voor weinige jaaren tenmeeflcndeeibedylctge-r
Worden door de B urgers van Zicrikzce* 9t Was in
O Jtccrft
ïxö REIS BOEK doorZeeland.
*t eerft over de 700* gemeten, of 3 f o* morgen groot,1
maar neemt door/1 geweld derftroomen ailengs-
kens weder af, cn fchynt tot zyn voorigen fiaat te
•willen keeren. Ondertuffchen is de ^rood uitftee-
kend vruchtbaar, en heeft haarBedykcfs hun uit*
geleide penningen overlang vergoed.
't eiland
N OORD-B E VEL AND,
Is het darde van de Bewefier Scheldfcbe Eilanden ,
en eertydts zo vruchtbaar en luftig gewesft, dat
men 't voor den Lufthof van Zeeland placht te hou-
den : maar de hooge Vloed van het jaar 1 5 j 2. heeft
het gantfchelijk verdurven , waar na hei welfeftig
jaaren met de zee gemeen heeft gelegen ; doch
metter tyd weder aangewaflen wezende , zijn 'er
voor eenige jaaren omtrent 4000. gemeten af be-
dykt , en twee nieuwe Dorpen op gebouwd ,
't voornaamfte gehceten Colyns»f)laat , en het ander
Gats-boek.
't EILAND
WO LFERSDYK.
Het vierde cn laatftc Eiland van Bewefler Scheld f
ïsjook het kleinfte van allen , en begrypt niet meer
dan drie mylen in 'trond, bezet zijnde met twee
Dorpen. Het placht aandeWeftzydena^/cfe-
rm , legen over Amemmden , noch wel zo veel
vtoorlandtste hebben , als het 'nu groot is; en daar
%»nd een Scedetje op met twtfe Dorpen> welke over
lang weg geipoeld zijn.
\ STICHT
REISBOEK door 't Sticht Uitrecht, ai i
'c STICHT
UITRECHT.
Oud Batavia eertydts onder zijn byzcndere en ei-
gene Hcercn macht-ggeweeft hebbende, ismetter
tyd in Vijele declen géfcheidetf , cu onder dV/fotf-
ivoonders van den YJJel, de Bijjchoppen van Uitrecht ,
de Graavm van Holland, qü de Hertogen van Gelder*-
land verdeeld* Het deel, den Biffcbop van Uitrecht
toegevallen , is getfeeféri geworden bet Sticht of
Bisdom van Uitrecht, en heefc tot zijn eerften Bif-
fchop gehad Willchord , een Engelsman > die te
J{omen poer Paus 6ergius zeiven gewyd , en Clemens
genoemd, en in het jaar 746. geftorven i$: doch
frederil{ van Tautenburg, laatlie Biffchop , in den
jaare i f8o* pverlecdeo «zijnde, hebben ézStaaten
des Landts van Uitrecht de gantlchc regeering en
het gebitd van die;, aan zich getrokken , erkennen-
de geen Oerheer meer boveo zich, enftaantiein
verbond met d'anderc Vereenigde 'Nederlanden.
\ Sticht Uitrecht is in *t Zuiden , Noorden en
Weften rondom becirgcld met het Graaffchap van
Holland • in 't Ooften met het Vo'rftendom van Gelder-
land- De landtsdouwe is zeer goed en vruchtbaar,
en meer bebouwd en bezaaid , ook hooger en dfoo-
ger dan die vanHo//awrf. Bchalven de Hoofdftad
Uitrecht , telt men in dit Landfchap noch vier be-
muurde Steden , naamentlijk Amersfoort %Wyk.te
Pturftede ,Rj?eneneï) Montfoort.
Deze gantfehc Provincie geraakre in den jaare
l6"2. ouder de Heerfchappy des K^nings van
Vrtnkryl^ doch is na eqn wyl tydts van zijn Gouver-
neurs en Krijgsbenden weer verlaatengcworden*
O 2, Vj T-
ïi2 REIS-BOEKdoor Uitrecht.
UITRECHT.
He Stad Uitrecht is gelegen aan een ouden arm
van den ityn , die , eer hy zijn loop in de Lek,
nam, alhier pafleerde, en voorts na de Zee liep j
zulks dat noch de wateren , welke den zelvcn weg f
dien de Hyn placht te houden > heen vlieten , den
naam van den JRjwdraagen*
De Muuren der Stad worden van de Rivier de
Vè^ht belpocld , van de welke d'Overigheid een
Gracht, die men gemeenlijk deVam noemt, tot-
in de Xfj^ heeft doen graaven7 welke door de Staa-
ten van dit Landfchap in den jaare i6o4# dieper
gemaakt is, om door het bekwaamelijk vervoeren
van allerhande Waaren den Koophandel te bevoor-
deren*
De Stad word van twee Wateren doorfneeden ,
die 'er dwars doorheen loopep, waar vand'eeoe
ook de Vant, end'atidcre, welke de Gecftelijkheid
en Adel op hun kotten hebben doen maaken, de
Nieuwe Gracht genoemd word.
Maar 't geen de gelegenheid van deze Stad bo-
ven al recommandeert en verwonderens waar-
dig maakt , is dat men van daar in eenen dag
kan reizen tot welke men wil van vyftig be-
flootene Steden, rondom even ver van hier leg-
gende.
Vitrecht is een groote , fchoone cn machtige
Stad , hebbende heerlijke Kerken , Huizen en
Straaten* Voor de troublen heeft zy ook een
fterkKaftecl gehad, jWewiarggeheeten , gefticht
door Keiler Karei de V* doch het is naderhand afge-
broken*
Onder dc Kerken , die veele in getal fcijn , mun-
ten
REIS-BOEK door Uitrecht. 1 1 j
ten inzonderheid uit de vyf Caphtel-kerfyn, die ook
Canonizyen bennen>welkerCanonniken't eerfteLid
dei Staaten van dit Landfchap maaken,te wecten die
van S. Mar ten , S* Salvator eertydts S*Bonifacius ge-
naamd, S. Pieter, S< Joannes, en der H. Maa?et
Maria* Deze laatfteiseen uitneemend welgebou w-
de Kerk, door Kji^er Fredertl^Barbaroffa gedicht ,
tot een boete en betering , hem van den Paus op-
gelegt , om dat hy de heerlijke Stad Mtlamn met
alle haar Kerken en heilige Plaatfen verwoeft had.
In het fondeeren der zelve vernam men in degrond
een zeker open gat ofwel , daar men niet op bou-
wen , noch het zelve met fteenen of iets anders
floppen kon , zo dat men \ werk zou hebben moe-
ten (haken, indien niet een zeker Werkmanden
raad had gegeeven , dat men het met Offenhuiden
2ou beleggen, 7t welk gedaan zijnde wierd de grond
vaft , en het begonnen gebouw allengskens vol-
tooid, waar op de volgende Vaersjes gemaakt zyn.
Accipepofleritas, quod pofttua faculanarres,
Taurmis cutibus jundo folidata columna efl* ;
Dat is :
Nakomer, neem het *wondei aan ,
De plaats , daar de^e py laars ftaan,
( Vertel het vry aan jong en oud)
Op OJfenhuiden is gebouwd*
Maar van alle de gemelde Kerken is den Dom, of
Bifichoplyfy Stoel van S. Marten, de koftelijkrte cn
uitmuntendfte, alwaar Kji^erKard de V.ïn het jaar
i f56. het Feeft der Order van V Gulde Vlies gehou-
den heeft. Doch deze zo heer ly ke en groote Kei k,
die vercierd is met een fchoonen hoogen Toorn ,
welken men ook den Dom of Doms~toom noemt ,
O $ heeft
*i4 REIS-BOEK door Uitrecht.
heeft een groote fchade geleedcndoor het fchrikkc*
lijk onweer van den jaare 1674. zulks dat ze u gen-
woordig veel kleinder van begrip is, alsze ccrtydts
gew^eft heeft.
Hier zijn ook twee aanzienlyke Conventen , 't een
van de Malthe^ers , en ?t ander der Duitjcbe l\iddcrs}
metfraaye Kerken en uitfteekend fchooèe Woonin-
gen voorzien* ledeï dezer Conventen heeft zijn
Overftc , den een de Baljuw van S. Catarine, en den
ander de Commandeur des Landts gehe ten ; wa^i zy
hebben veelc Cammanderyen c andere goedeien
in verfcheideneptaatfen au het omleggende land.
In het Jaar is in deze Stad een ^Academie
of Hooge School opgerecht , en de zelve met ver-
scheidene treffelykc Profelioren in alle Facalreiten
en Wcetenfchappsn voorzien. Ook ïs'er, tot ver-
maak van den jongen Adel en Studenten, een fra-ye
en lange PaÜemaitje haan gemaakt, aan ieder zyde
met vier of vyf f^eo Lindeböomen zecrplaizierig
beplant..
Dc Stad UHrecbt is redelyk fterk , hebbende hoo-
ge muuren met aarde wallen van binnen gefier kt,
breede en diepe grachten , vie- groote Belwerken
met fleene muuren , en vyf anderen afliet aanaar-
de. Zy heeft vier Poorten , en zo vee! Voo? |7< den,
waarafd'eene , deWaartgtnacmd , meteei muur
omringd en beflooten is* doch iet zeer ftet
In deze Stad is het Hof of Raad der Provincie , daar
alle d'andere Plaatfen , als aan d'opperfte Recht-
bank , zich op konnen beroepen. Zy beftaat uit
een Prefident , negen B^aadsbeeren , een B^entmeejïer 7
een Grijper, en andere mindere Amptenaaren.
* Wat de J^egeeringdot Stad Uitrecht belang , die
word tegenwoordig beflierd door een Hoofdofficier of
Schout, twee Burgemeeflers , t wadf Schepenen , en yUfc
en-twintig ^dsbeeretj.
De
REIS-BOEK door Uitrecht: iiS
De Staaten van de\e Provincie , gelijk ten deden
aangeroerd is, bcftaan in drie Leden , waar af de
Geeftelijkheid. of de vyf Canonizyen het eerfie
Lid is , den Adel het twede , en de Steden het
darde.
Deze Stad beeft ook geweldig veel van de Fran-
fchcn geleeden; want in de maand Janydcsjaars
1672. door de zeiven in bezetting genomen zijnde ,
heeft ze al te deerlijk moeten beproeven wat de
geldzucht van een Gouverneur en debaldaadig-
heid van den Soldaat een overheerde Plaats konnen
doen lyden* Geftadig fteldemen* onder deze of
geene voorwendingen , nieuwe geldafperffingen in
'twerk; zulks dat veele der aanzienlijkften daar
door t'eenemaal verarmd wierden. Doch einde-
lijk,de zaaken van gedaante zijnde veranderd,wierd
ty , na dat ze haar verwoefting voor een zeer groote
fomme geldts afgekocht had , in de maand Novem-
ber des volgenden jaars i673» door dezewreede
Bloedzuigers verhaten , en vervolgens weder aar*
het Ligchaam der Gemeerd? Provinden vereenigd*
LOGEMENTEN.
*t Veerfchuitje, buiten de Waert Poort,
't Wapen van Amersfoort , buiten de Witte- Vroa-
we-poort.
Den Arend , buiten de Catharyne-Poort*
Den Hulk, buiten de Tollefteeg-Pooru
Binnen de Stad.
'tKafteel van Antwerpen, by de Bakker-brugge*
De Toelaft , over de Bezem-brug.
't Witte Paard, op Vreeburg
I>e Plaats Royaal . in de Minnebroers-firaat,
O <t / De 1
2 1 6 REIS-B OEK door Uitrecht,
De Weduwe van Stamme, op de hoek van de No-
bel- ftraat, tegen over S. Jans Kerkhof.
De Doms-toorn,op \ Oude Kerkhof. '
Vaarten op andere Plaatfen*
VanUitrecht op Amfterdam , met de Vrachtfchuité
Des Zomers van Lichtmis tot Alderheiligen,'s na*
middags ten 4 uuren.
's Winters van Alderheiligen tot Lichtmis, *s ar
vondts ten half 4.
Metdcjaagfchuit,
Tot den 25 September, alle dagen drie Schuiten ,
's morgens ten 7. en 's namiddags ten 1 en 8
uuren. •
Van den 25 September tot den tf Maart , drie
Schuiten , 's morgens ten 8. en 's namiddags ten
1 en 9 uuren*
Van Uitrecht door Woerden op Leiden*
s Morgens ten 8 en il uurent 's avondts ten 8
uuren* Des 's Winters , te weeten , van den
22February, d es 's morgens ten 8 uuren endes
's avodtsten 8 uuren*
Op ys Graavcnhaage*
&HeSaturdagen een Schuit, 's namiddags tgfl 4
uuren,
MetWagens.
Alle dagen , 's morgens met het aankomen van de
Schuit van ^mfterdam op Nieumegen , cAamem^ en
voort al wie na boven Reizen wil»
AMERSFOORT.
Is de twede Hoofdftad van ü Stitht, enfchynt
haar naam ontleend te hebben van de Eem-
flroom , dewyl men eertydt Emersfoon placht te
zeg-
REIS-BOEK door Amersfoort. 217
zeggen. 'Üpwattyd, endoor welke Stichters de-
ze Stad gebouwd zy , gedenken de Chronyken
niet: doch dit is zeker, dat ze zeer oud is, vermits
'er in de Jaarboeken gewag afgemaakt word om-
trent het jaar 1006.
De landtsdouwe rondom deze Srad is zo piai-
zierig , dat men gelooft in de Nederlanden naauwe-
iijks beter gevonden te konncn worden: wantin
't Ooften en Zuiden heeft ze zeer vruchtbaare lan-
den van allericy Koom , en (edert cenige jaaren
herwaarts ook van Tabak , onderichciden met dicht
geplante Eiken en geneugelijke Hoven ; ten We-
ften, Bergen, Heide, Beemden en Hakboflchcn j
ten Noorden, zeer vruchtbaare Weiden, welke
een myl of twee van de Stad door een arm der
Zuider-Za befpoeld worden. Uit deze Zee wor-
den langs de Eemftroom allericy Waarcnin de Stad
gCDeze* Stad is wel met een Wal en Muur om-
ringd, doch van natuurc en gelegenheid der plaats
fwak genoeg. De Burgers , die hier woonen , ke-
ven of van huninkomften, of oeffenen den Akker-
bouw, of genceren zich met Wolkweevery, of mee
den Koophandel*
Hier zijn twee Kerken, behalven d' andere Ka?
pellen , mitsgaders een Ottdemanrien-huis, Weeshuis ,
Caflhuis , en Latynfcbe Schooi
LOGEMENTEN.
De Doelen.
De Witte S waan.
De Vergulde Swaan*
Vaart.
Van Amersfoort op ^Jmfierdam.
Alle dagen een Schuit , behalven Vrydags. Ook
met de Wagen alle dagen op Naar den.
ai 8 REIS-BOEK. door Wyk te r>Uurflede:
Wyk te Duurftede.
Deze Stad is een der Oudften van gantfch "Batal
vien, eneertydts,alsmen zegt,, zo groot cn mach-
tiggeweeft, dat ze wel foo. Tempelen had. De
Noormannen hebben haar wel eer verwoed , waar
na zy in het herbouwen veel kleinder gemaakt is ;i
doch om haar goede en bekwaame gelegenheid j
is ze altyd een tamelijk vermogende Stad geweeft ,
cn nu tegenwoordig noch in een redelijken ftaau
Hier is ook een maatelijk fterk Kajieel , d^ar de
Bijfcboppen van Uitrecht wel eertydts hun verblyf- |
plaats gehad hebben ; niet alleen om haar aangenaar
me en liefelijke landtsdouwe, maar ook om dat het \
een zeer bekwaame vertrekplaats was om zich in
eenzaamheid, en afgezonderd van 't overmaafig
gewoel des volks, te verluftigen , en tot Godvrucht j
tige oeffeningen of de Itudien te bcgeeven.
Deze Stad is gelegen op de Le^ een arm van den ;
Ity», een myl van Kuilenburg , en drie van U/>- I
recht*
LOGEMENT.
De Keizers Kroon»
Van JVyl{te Duurftede op ^Amfierdam*
Alle ^eeken een Schuit.
R H E N E N.
Legt op den zeiven arm van den RJjn , twree
mylen van Wyl^ te Duurftede , en vy f van Uitrecht, en
is roede een fceer oude Srad , by CornelisTacitus^ zo |
't fchynt , Crimes geheeten .
LO-,
REIS-BOEK door Monttoorr. 1 19
LOGEMENT.
Dc Koning van Dcenmarken-
Van Bjjenen op ^/mjlerda^
Alle weeken een Schuit.
MONTFÖORT.
Is gelegen aan de Rivier den YJfel, eenipylvau
Woerden, Oudewater, en YJJelJlein. 't Heeft eertyds
een tamelijk fterke Stad gewgeft, gedicht tot een
grensplaats tegens de Hollanders door Godtjridus ,
BiJJchopvan Uitrecht.
Hier is een oud en groot fyfteel; maar het ver*
valt eenigfins, om dat het niet wel onderhouden
word. I
d'Inwoondcrs genecren zich hier voor het mceftq
deel met de Landbouwery.
LOGEMENT,
't Vergulde Hoofd.
Van Monlfoort op lAmflerdam.
Alle weeken een Schuit.
'c LANDSCHAP
GELDERLAND.
Dit Landfchap heeft Noordwaarts op het hoofd
Vriefland , aanfehouwende met het flinker oogden
Boezem of Inham der Zee^e T^ider Zje genaamd;
Zuidwaarts voor een gedeelte de Maas , die het van
Braband fcheid, gelijk mede ten deele 9 1 Land van
Gttiïk i Ooftwaarts den Rjjn en 't Hertogdom van
ïzo REIS-BOEK door Gelderland,
Kleef i welke Rivier deze Provincie in tweeLarvdcr
fcheid; Weftwaarts recht uit Holland tu\JitrecU
Men heeft hier weinig Bergen , maar verfcheidenc 1
Ichoone profytelijke Boiïchen, en onder de zeiven
JEcbtertvald. De gantfche landtsdbuwe is meeften-
deel zeer vruchtbaar tot alle landwinning, inzon-
derheid tot Graan en fokking van Beeften, die 'et
met groote menigte zijn , en uit Deenmarfyn gezon-
den worden om vet temaaken. Defchoonflcen
befte Weiden zijn by den Waal, en Maas,\
Gelderland begrypt mede 't Graaf [chap Xutphen , ere
andere Skaten en Heerlijkheden ; en heeft twee-en
- twintig befiootene Steden, te weeten Nieumegen^
Roermond, fytphen, Aarnem , als de voornaamfte
Hoofd-ftedcn , welke de vier deelen des Landts uit 4
maakcn,en gelegen zijn, gelijk ter zyner plaarfe ver*
klaard zal worden, op vier verlcheidene Water-;
vloeden , cn onder vier verfcheidene Bisdommen ; |
mitsgaders Hmum, Elburg,Harderyoyl{, Wagen'mgen,
Tiel , Bommel , Bronkburg , Deutelytm , 's Heerenberg%
Locbem, Gr cl , Breedevoorde, Gelder , Stralen , Venlo f !
Wachtendonk en 'Er kelens. Daar zijn ook meer an*
dere Plaatfcn die eertydts beflooten cn bcmuurd
waren ; maar door verfclu idenc ongevallen zyn de j
zeiven nu al of meeftendeel zonder muuren en ve- 1
ften, doch niettemin noch in redelijken (laat, ge- j
nietende de Privilegiën cn Vryheden gelijk dende-
ren, alsnaamentlijk , K^ppd, Ghent, Batenborgh,
Montfort en Ecbe , met meer andere treffelijke
Vlekken en Plaatfen» Wyders telt men 'erover
de drie honderd Dorpen? met Klokiorens en Pa-
rochie-Kerken. De Staaten des Hertogdoms zijn
gcfteld in drie Leden , te wecten Banderheeren ,
Edelen , en vier Hoofddelen.
Deze geheeleProwrcie heeft ook in het jaar 1672* ;
onder het geweld der Franfcheen hunner Bondgc-
aootcn Wapenen moeten bukken, doch is, na een
ty4
I
R E I S-B O E K door Nieumegeti; ïz t
yd lang doof die geldzuchtige en bloeddorflïge
Dwingelanden bezeten geweeft te zijn , weder aan
iet Ligchaam der Geünieerde Provinciën gehegt.
NI EU MEGEN.
Nieumegen , d'eerfte Stad in Gelderland , en de
Hoofdftad van 'eNicumeegfche Quartier oi Vierendeel,
s een Plaats welkers oor (pronk , vermits haar oud-
heid, zeer duifter is. De beft gegronde meening
daar van fchynt te weezen , dat de Batavieren voor
de geboorte des Zaligmaakers uit Duitfcbland afge-
komen zijn, en deze Stadop een verheven heuvel
gebouwd hebben , welke langen tyd den naam van .
\Oppidum Batavorum , of de Stad der Batavieren,
gevoerd heeft; dewyl ze vooreen wyl, en daarna
hun eenigfte en aanzienlijkfte 8tad enKonings-Stoel
was : doch nadat zy in d'eerfte oorlogen tegens dc
Romeinen door den Batavierfchen Veldheer Cf»i+
Usy volgens 't zeggen van Tacitus, verbrand, en
naderhand by d'Ingezctenen weder opgebouwd
was , is , d'oude naam in ongebruik komende , de-
ze Stad Neomagum of Nieumegen geheeten , gelijk
of men zeggen wilde Nieuwjtadof Nieuwhuiu
Nieumegen word niet alleen een Rj)k? maar ook
een Rurggraaffebap geheeten /ter oorzaak van des
zelfs .S7o* of Burgt, om dat men in tyd van nood zich
daar op verzekeren kan j gelijk als Leuven, Leiden 2
Heusden, Wijk., Bmtren, en andere Steden hunBurg-
ten hebben» Deze Burgt word Valk: Hof genoemd»
\ Is een overoud Gebouw, aan de Kleeffchezydc
op den Hoeverberg gelegen , gefticht , na giffing
door Julius Cafar, die deze Stad alseen deur van
Duitfcbland en den Rjjnftroom geftadig met zijn
Krygsknechtcn bezet hield» Anderen willen de
grond veften van 't Valk: Hof toefchryven aan den
Veldheer Drufus , en weer anderen aan parelden
Gmten i doch altemaaj zonder volkömene zeker-
heid.
221 REIS-BOEK door Nieumegen.
heid* Op 'i vlak van den gcmclden Berg,by 't Vall?
Hof, is een klein en altyd zypend Poeltje, bezet met
laanen van boomen , *t K^aherbofch geheeten.
Men vind hier en daar zo in als om de Stad veele
Graftchriftcn van Romeinen. Ook word 'er dage-
gclijks noch een menigte van oude Beelden,
Graven , aarde Vaten of Kruiken, en andere Ro-
meinfchcovcrblyffelen gevonden, voornaament*
lijk aan de Waalkant, als d'Oofte wind het water
doet zakken, mitsgaders onderaardfche Vloeren,
Potfcherven , Duinüeen , en vericheidene maak*
fels van Ringen en Gefpen , ook gekartelde en
rondom de kant ingezaagde Penningen, met de
naamen van OEtavianus , Claudius , en andere
Keizers.
Dc Stad is een luftige , heerlijke en flrydbaare
Plaats, gaan le in ftcrkre en treffelijke Gebouwen
alle andere Gelderfche Steden te boven, Zylegt
bykans als een gefpanne Boog, wiens pees aan de
Waal is, van waar ze allengskens met vyf Heuvelen
opgaat als de Heffenberg, Marienberg * Gruitberg i
KJol{l^enbeyg, en Hoenerbcrg,
Dc Toren op de Roomfchc wys aan de Waal word
wegens zijn maakfel de Kroonenburgs-ol Kjoonen-
Toren geheeten, lijnde in 't rondgebouwd, van
wonderlijke netheid en dikte, in *t midden en bo-
ven met een overgang verCierd, endraagendeop
den top een koperc vergulde Kroon.
Dekoftelijkfleen konfïigfte van alle de Kerken is de
Stevens , vercierd met een fraaye Toorn. Hier ziet
men de prachtige Grafftede van Catharina van Bour-
bon, Dochter van K*rW van Valots , Hertog van
Bourbon, in haar leven Gemalin van Adolf de V 1 1.
Hertog van Gelder , en Moeder van den Gelder fchen
Jrferc«/^,lcggende uitgebeeld in 't koper met zeven-
tien Wapens van Vaders als Moeders zijde i ondom
het Graf* Nfct
REIS-BOEK door Nieutnegen. 223
Niet wyd van daar, doch zonder Grafftede ,
j ruft den onveriaagden Krygsheld Marien Schenl^
Dicht hier by , na 't Zuiden , vertoont zich de
School , welke mits haar nette timmerazie, en in
jpronkvan uitgehouwene Beelden, wel een Hof of
:;Kerk gelykt, en federt haar oprechting zeer be-
I roemd is geweeft.
't Stadhuis is een deftig Gebouw, en vertoont
i aan zyn Gevel acht afbecldfels van Keizers,en onder
[ de zeiven Karei den Grooten , die boven anderen het
gemeene beft goede gunft toegedraagen heeft. In
de Raadkamer llaat ook een Beeltenis van den zei-
ven Karei den Grcoten, in zyn volle rufting , om
d'Ovcnghcid hier mede indachtig te maaken»dat hec,
, een vrye Ryksftad is 5 in teken van welke waardig-
heid, en om te gelyk haar oppermacht uit te druk-
ken , de Stad ook een dubbelden fwarten Arend
voert, hebbende op zyn borft een gulden Leeuw,
en een Keizers Kroon boven 't hoofd.
Deze Keizer placht zyn vermoeide zinnen veel-
tydts met jaagen hier omtrent weder te vergadereni
en de volgende Keizers ook daar over hun Hout-
veft^rs en Woudgraaven te hebben.
Aan d 'andere zyde der Rivier de Waal i recht te-
ger over de Srad , legt de fterke Schans K^odfenburg.
Deze Stad wierd op den 9. July des jaar s 1672.
omrent welken tyd ook de gantfche Provin-
cie uemachri jd w ierd , na een korte doch ftren-
gc belegering door de Franfchen ingenomen ,doch
op den 30, April van den jaare 1674. weder
verlaaten. Naderhand , te wecten in het jaar
1675-. wierd ze , met gemeene bewilliging der
geintereffeerde Machten , tot de Handelplaats
verkoozen; gclyk'cr ook inde maand September
van den jaare 1678. de Vrede tuflehcaden Koning*
•van Fran^ryk^ , en de Hceren Stottm Generaal <kr Ver-*
etnig* >
Z24 REIS-BOE& dödr Nieumegeni
eenivdc Provinciën , om andere Tra&aten ftilfwy*
gens voorby te gaan, geiooten wierd.
LOGEMENTEN.
De Toelaft.
Het Hart,
De Swaan,
De Keizer.
Vaarten op andere Plaatferi,
Van Nieumegenopl biet, Gor^um, Schoonhoven %Doyt$
Rotterdam, ter Goude , en <^4mftcrdam , <Stc%
Met Wagens.
Op de Graaf,
Alle dagen j 's namiddags ten 2. uuren*
Op Meurs.
Dingsdags morgens.
Óp Uitrecht.
Alle dagen , 's morgens met de Trekfchuit op Aar
nem% 3 Schuiten daags»
X H I E L.
Thiel is een der oudfte Steden van Gelderland, en
gelegen op de rechter zyde van dcicheepry kc Waal-
flroom , vier uuren van Nieurnegen , en twee van
Bommel en Buur en. Men acht haar oorfpronkely-
ken naam te wezen van het woord Thyl of Tyl,
'c geen in oude Zegels, voor driehonderd jaar ge-
bezigd ♦ te vinden is j welke naam in 't begin aan
de2e Plaats gegeeven fchynt te zyn toen ze noch
maar een Haven was, en dat'er om debckwaame
landing een tyl of tal Huizen door Viflchers of an-
deren aan den Dyk langsde Rivier gebouwd waren:
tot welker verzekering gegift word , dat een Burgt
REIS-BOEK door Thiel en Bommel, zif
\ of Sterkte* opgeworpen zou zijn , die door de Dee-
ncn de twede maal in 't jaar twaalf honderd ver-
nield, en naderhand door Hertog T(einald den I. weer
opgemaakt, het Tolhuis genoemd wierd* Einde-*
lijk is deze deze Piaats tc* een Stad geworden, en
; niet ftcene Muuren omvangen. Zy is van een rede-
I lijke grootte, en met fraaye gemcene en byzondere
: Gebouwen vercierd»
Deze Stad heeft in oude tyden, als mede in de
• Nederlandfche Beroerten, veele onheilen, bele-
geringen , en andere fwaarigheden uitgeftaan , en
is ten laatften , na ook indenjaare 1672. door de
Franfche Wapenen bemachtigd te lijn geweeft*
onder de Frye Vereenigdt Staaten gebleeven.
LOGEMENTEN*
Kraanenburg.
't Hof van Gelderland*
Dient ook tot naricht der Reizigers , dat alhier
het Graf van XJiknfpicgel te zien is.
B O M M E L.
Deze Stad is gelegen in't afgaan en aan de flinker
boord der Rivier , twee mylen van 's Hertogenhof ,
en ook fchier zover van Tbiel, op een Eilaud om-
vangen door een gedeelte van den -Rjjw* genaamd
de Waal, tefamen metde Maas* Zy is het hoofd
van de Bommeler-weerd , een heerlijke en groeizaamc
landftreek, welke van deze Stad haar naam heeft
ontleend , en zich van de Schanfen Voorn en S . An*
dries tot aan Workpm uitftrekt , zijnde aan de rech-
ter zijde met de Waal, en aan de flinker met de
ztó REIS-BOEKdoorSchcnkcn-Schansl
M**s ^ van boven tot beneden toe afgeflooten.
Hier is een Kj*k<> uitfteekende in oudheid, en
noch meer in helder venfterlicht , vercierd met een
Toren die zijnsgelijk in Gelderland nieten heeft , en
noch hooger aan de wolken reikt dan de Martens-
Toren tot \Jitrccht \ hoewel 'er de top aan ontbreekt,
welke in *fc jaar ij$8. door Hemelfch vuur ver-
brand is#
LOGEMENT,
De Koningin van Engeland.
SC HEN KEN-SCHANS,
Deze berugtc Vefting, welke den naam van haar
eerften Bouwmeefter voert, is gelegen op 'xGr**-
ven-JVcerd , aan den uiterften hoek van 't Betuvo«
Eiland , daar de BJjn zich in twee hoorns of ftrengen
verdeelt , waar af d'eene de rechter hand kiezende
zijn ouden naam behoud , en d'andereden naam
van de Waal aanneemt* Dit heerlijk fluk werks is
door Manen Schen^ een Gelderfch Edelman, eer ft
begonnen en als gedoodverwd ; vermits hy 'er in
het jaar i f86. flechts een klein begrip af had had ge-
maakt, om de Spanjaarden uit de Beiw te hou-
den: doch de Staaten na zijn doodde welgelegen*
heid aldaar in bedenken neemende , hebben voor-
eerft den ouden Waal, die tuflehen Haalt en Bpien
met een kleinen arm dwars na het Tolhuis placht te
loopen, doen floppen en verdroogen , om een fel-
der waterdrift aan het begin van de Schans te heb-
ben de Waalkant doorgaans met ontallijke fteen-
werken, ook het hoofd van de Schans met ver-*
fcheidene fwaarc kribben tegen het fwalpen van den
ftroom
REIS-BOEK door Buurefi. tij
flroom bezorgd ; en daar nevens van de Vefting
èen halve Stad gemaakt , welke tegenwoordig bin-
nen haar wallen drie duizend roeden , en, behalven
een Marktveld en Schooi , omtrent acht honderd
Burgers Huizen bevangt*
Deze Vefting , hoe fterk de zelve mag weezen ,
heeft door de fnoodheid van den Gouverneur ook
het lot der andere Steden en Veilingen van Gelder-
land moeten beproeven, wordende door de Frar>
fchen in hctnoodlchikkelijk jaef 1672. veroverd^
en weinig minder als twee jaaren daar na weder
[ Verlaaten*
Deze Stad legt als op een drïefprong tuflTchèn
Thiel, Wyk^, en Kallenberg, aan een Watertje de
Meulen~graft gcheeun ijict wyd van den Linge*
ftroom j en praalt met een overfchoone Burgt, groot
duizend drie honderd en feftig treden in 't rond , en
voorzien met vier torens , driedubbelde grachten,
en honderd leventig binnenvertrekken. En wat
zou men kragtiger bewys van zijn fterkte bègeeren,
als dat iAdolfvan Gelder wel eer geen beter plaats
op den Gelderfchen Bodem heeft weeten uit te pik-
ken om zijn gevangen Vader Amald daar op te be-
trouwen en weg te fluiten, alsdemuuren van dit
machtig Slou Het heeft een goeden by vang landts,
cn gezag over veele Dorpen.
LOGEMENTEN.
Op de Markt, en omtrent
de Poorten»
P 2
ii8 REI S-B OE K door Kuilenburg.
LOGEMENTEN.
OpdcMarkt, en omtrent
de Poorten.
KUILENBURG.
Het hoofd van zijn Graafïchap, is gelegen aandc
flinker zyde van den Le^-ftroom , die tuflehen Wyf^
en deze Stad bcginfel neemt , bykans in 't midden
van Bommel , Vianen, en Bumen , en als in drie
blokken verdeeld , waar af ieder deel met byzonde-
re muuren en grachten afgeheindis, gelijk mede
de Burgt , der Graaven woonftad. Deze Stad heeft
haar naam gekreegen van haar laage gelegenheid ,
hoedanigeplaatfcn doorgaansgezegt worden in een
kuil , gat of kelder te leggen.
Dit Landfchap is in 't jaar ^jfj'.ten tydevan
IloYts van Pallant , ckn eerften van dien naam, door
Xeiqer Karei den V. tot een Graaffchap verhoogd.
LOGE WE NTEN,
't Vergulde Hoofd.
De Vier Heemskinderen.
De Leeuw.
ROERMOND.
Deze Stad is onder de vier Gelderfche Hoofdfte-
den de twede in waardigheid, en van omvang wel
d'allergrootftc, leggende op den Franfchcn Bodem
aan de Maas , die alhier de Swalm , als mede de
REIS-BOEK door Roermond. zz9
|i J^oer, uit het Land van QuliJ^ afdaalende, nazich
E neemt, waar afde Stad ook haar doopfel heeft ont-
p fangen , even gelijk ^Angermond, Dortmond, Te*
■ vermond, Rupelmond , en meer anderen hun naameu
E van de door of langsheen loopende Stroomen ont-
I leenen. De Stad beflaat fchier d'uiterlte paaien van
I Gelderland , openende als een deur na de Landen van
I Luik, 9 Namen , en geheel Vrankryl^ j en is Ooft-
I waarts van Keulen , Zuidwaarts van Luik, Weft-
I waarts van ' s Hertogenbofch r en Noordwaarts van
Nieumegen vyftienof zeftien uuren gaans afgelegen.
De Voorbad word eensdeels van de Stad afgefnee-
den door de I{oer , daar een koftelijke Brug van
blaauwe Naamfchc Steen over legt; waar van de
Werf aan dezydedcr Stad mede opgemaakt is , om
alzo de Maas, die dikwils heftig kan opbulderen,
een ring in den ncuste leggen*
Wyders is 2^o^ywow^cenryke,luftigc, en luch-
tige Stad , praaiende zo in Geeftelijke als We-
reldfche Gebouwen , en in menigte van Burgerlijke
Huizen,
LOGEMENTEN.
Op de Markt, en omtrent
dc Poorten,
V E N L O.
Is naaft Roermond de grootfte en befte van de Ste-
den, en drie mylen daar van daan mede aan de Maas-
kant binnen 't gebied van Kriekenbeek^ gelegen. Al- i
hier is groote neering van Koorn-koopmanfchap,
en goede aantocht van Schippers, die dagelijks met
hun Schepen den Stroom leevendig maaken . en aan
P 3 deze
z 3 o REIS-BOEK door Gelder.
deze Stad van alten r yde tol hebben moeten betaa-
len: behalven dat de Brabanders, Hollanders, en
andere overbuurige Volkeren daar mede te famen
vloeijenover den handel van Steen werken , Koper-
aart en Smee-koolcn , die in deLuikfche geweften ,
cn daar omtrent, door een zeldfaame eigenfehap
des Landts , uit de diepe kelders der Bergen gehaald
cn uitgegraaven worden*
LOGEMENTEN»
Op de Markt, en omtrent
de Poorten»
GELDER.
Deze Stad is in 't begrip van muuren kleinder als
Venlo, en heeft een overoud Slot , de verblijfplaats
der Heercn van Pont , Voogden van Gelderland, (taan-
de ecrtydts buiten, en nu binnen de Wallen, op
een hollen en gebroken grond, daar niet wel isby
te komen , of gefchut voor te brengen dan op hor-
den en planken. De Stad word , behalven van de
rondom verfpreide Paaien , ook , ten minften tegens
een kleinen aanftoot, verfterkt door de Watering
de Mariengrift geheeten, in st Jaar ^Ó26.door de
zorgvuldigheid der Spanjaarden met grooter koften
als voordeel opgemaakt , die ze van hier af langs het
oude KJioojler van ter Kamp tot aan l^nherk. , en aan
d'overzyde door het Veen vervolgens tot aan VenU
eleid , en met fteenwerken^ doorgaans aan de kant
ezet hebben.
REIS-BOE K door Straalen. *p
LOGEMENTEN»
Op de Markt, cn omtrent de
Poorten» *
STRALEN.
Is, 20 wegens zijn gelegenheid als waarde, de
twede Plaats naaft Gelder, en die met Gelder mede
gemeen heeft den naam van Voogdy ; zijnde andei>
fins een doodfche Stad, en zonderling geene Dor-
pen onder zich hebbende» Zy kent den van
Sigiurg in Bergsland voorde helft tot een Pandhcer »
die daar ook een by zonderen Schout in zijn eed
heeft; hoewel zyin d'anderchoogeof halszaaken
den Droflaart van 't Ampt Stralen onderworpen is,
LOGEMENTEN»
Op de Markt, en omtrent de
Poorten.
WACHTENDONK.
Anderhalve myl van Stralen, en twee van Gel-
der, legt het Stedetje cn Droft-ampt van Wachten-
donk aan de Niers , aldus genaamt na een Ridder-
lijk Gedacht, 't geen van oudts de helft van de Stad
en 9t Slot in eigendom bezeten heeft.
Deze Plaats , hoe klein zy ook mag wezen, heeft
ten tyde van den Spaanfchen Oorlog geheel Gelder-
land meer als een maal in rep en roer gefield, en
vreemde omkeeringen veroorzaakt.
F 4 LO'
REIS-BOEK doorZutphen;
LOGEMENTEN»
Op dc Markt, en omtrent de
Poorten.
Z U T P H E N.
Het darde op de ry , en \ welk met tAamhem en
de Velum den Duitfchen Bodem beflaat , is het Quar-
tier of vierdedeel en de Hoofdftad van 't Graaf [chap
fytpbenof fytveen, door huwelyk van Graaf Otho
van NaJJau met de Erfdochter des Graaven van TyUt-
phen naderhand aan ?t Vorftendom vaft gehegt ,
waar af het niet alleen een lid is , maar ook onder
de %eventien Landfcbappen van Nederland een Land-
fchap op zijn eigen hand, en wordende door den
Ouden cn Nieuwen YJfel van de Veh^ > ca door de
Schip bee^van Over-Yjfel afgezonderd-
Deze Stad is wel voorzien van volken rykdom,
enzo door haar plaatfelijke als aangemaakte fkrkte
cn verfcheidene omleggende Hoornwerken , wel-
ke echter in tyd van nood veel bezetting zouden be-
hoeven , na 't uiterlijk oog fchieronwionelijk. Zy
is van zJambtm afgelegen vier kleine mylen , ander-
half van Doesburg, cn zes van Nieumegen; hebbende
buiten cn binnen een onbenaauwde en heldere
lucht > cn rondom zo wel koorndraagende Velden,
als grasryke Klaverweiden om allerley Vee te
meften»
Van haar ouden trek tot den Godtsdienftgctui-
gen zoveel Geeflelijke Gedichten, welke tot be-
hoef zo van Vrouwen als Mannen hebben openge-
daan ; met naamen in tfOude Stad het Broederen-
Rloofier voor d'Auguftyncn , zJdams-Kloofter , als
mede
REïS-BOEK door Zutphen: %fi
I tncde het Spittaal en Rondeel voor de Bagynen ; en
[in de Nieuwe Stad , behalvendcn Y^endooren, Heer
Hendriks Huis , van het welk daar na het Oudecn
\ Nieuwe Gafthuis , gelijk ook het Peftbuis zijn ge-
i maakt: behalven een*/Qekhui$ , Wees-cn Oude*
t Mannen-Huiden , welke noch in wezen zijn.
Men ziet hier ook als te pronk een vierkantigen en
lileilcn Toorn, die van zijn ouden Bewoonder den
! naam van den Droogenaps Toorn bewaart , van wel-
jkers opperde men de overbuurige landen wyd en
zyd kan ontdekken. Deze Toorn heeft in voorlee-
denetyden een doorgang verflrekt na het Blokhuis ,
't geen Hertog Karei y*n Gelder had doen opwer-
pen, wanneer hy, uit wanhoop van wettige ge-
boorteachter tc laaten, den Franfchen Koning zijn
Erfgenaam en Meetter van deze Landen zocht te
maaken, en daar toe een wegte baanen door het
muilbanden van de Hoofdfteden.
d'O^iCV/'^iscen (hatelijk gebouw , kruiswyzé
toegemaakt , en vercierd met een fchoonen Toorn.
In ?r hert van deze Kerk, onder een yzer-vcrguldc
Kroon hangende aan het gewelf, alwaar in oude
tyden de Domhecren het Lof van de Lieve Vrouw
plachten te zingen , ziet men twee verheevene
Graflieden , waar in men oordeelt dat Otho van Naf.
fau , met zijn Gemalin , of iemand der ouder Graa-
ven van TyUtphen > zoude ruften*
Dicht hier by vertoont zich het Stadhuis , 't geen
ruim en aanzienlijk is , en met drie gevels opklimt ,
even of het drie verfcheidene gebouwen waren , in
het uiterst van de welken , na de Kerk toe , d'Afgc-
zanten van 't Graaffchap gewoon zijn te vergade-
ren j gelijk die vari het gantfche Landfchap boven
op de "Ridder -kamer . Ieder Quartier of Vierdedeel
heeft hier ook zijn byzonder Vertrek»
Men ziet hier ook noch het Huis van %jjn Genade
P j* van
% 54 REIS-BOEK door Zutphcn:
van Bronfyorft , voor ettelijke jaaren tot gebruik varvj
die doorluchtig Huis gefticht ; het weitsen prachtig, 1
Gebouw van den Landdrojl Hekeren daar naaft aan ; hefjll
oude Hof van Wifch j het Wynhuis aan deMarktjj
9t geen in oudheid , en ciecaad van een konftigci I
Toorn, niet weinig uitfteekt; mitsgaders veel raeeti
andere fchoonc Geftichten , welken wy kortheids!
halven voorby gaan»
LOGEMENTEN.
h Wynhuis.
©e Wildeman,
De Roode Toorn.
't Grootc en kleine Veldhoen» \
't Wapen van Overyffel»
©e Keizers Kroon»
De StadMeffina.
De Druifr
DOESBURG.
't Word by niemand in twyfel getrokken, of
Doesburg heeft zijn naam beërfd van DrufusTJero,
Roomfche Landvoogd en Veldheer , en Stiefzoon
van Keizer <^4ugufius , die deze Stad omtrent dartien
jaaren voor de geboorte van onzen Heiland heeft
gebouwd, of ten minften vernieuwd , en met een
Burgt verzekerd j zijnde allengskens de R.vergee-
tcn, en in plaats van Druesburg, Does-of Duesburg
gezegt,om dat deze letter in het uitfpreeken moeije-
lijker valt als een van alle d'anderen.
Deze Stad is gelegen tuflehen den Ouden en Nr>«-
wen Y/fel, waar af deze, door debefchikking van
Druks en den arbeid zijner Krijgsknechten , van
REIS-BOEK door Doesburg. %] \f
Wjfel'oort af tot aan Doesburg geleid is in den Ouden
yjfel* welke zich aldaar met malkander vermengen \
'en voort onder eenen naam te famen voorby %ut-
fotanheen, en langs het gebied van Overyjfel in den
'boezem der %u\der X^e loopen.
Wyderslegt Doesburg meenfterke vefling, 20
ten opzichte van zijn hooge wallen en doorgaan-
de bolwerken, als van zijn nederige landtsdouwe,
cn de famcnvloeijing van twee Stroomen , die den
meeften tyd van 't jaar de Stad rondom of voor een
groor gedeelte in 't water zetten»
Wat belangt de Burgt, door den Romeinfchen
Droes opgeworpen , die is in het jaar 1522* door
Hertog K^rel van Gelder , die toen meer nieuwig-
heden als oudheden in 't hoofd had , jammerlijk ter
aarde geflecht , en in des zelfs plaats Ooftwaarts een
ander Slot tegen over het Gajthuis gefticht/t welk in
: het jaar 1 f 3 7. (wanneer de gedachte Vorft,met on-*
minne van de Staatendes Landts, dcnFranfchen
Koning door kromme wegen tot de heerfchappy
van geheel Gelderland zocht in de kruijen) in een
oploop der Burgers, die dezen bril niet op de neus
konden lyden , nedergefmeeten wierd , behalven
den R^oden Toorn, die noch in weezen is, en te-*
genwoordig dient tot een gevangenis van 't Rech-
tcr-ampt van Doesburg , en eensdeels van het Land*
droft-ampt.
LOGEMENTEN.
Op de Markt, en omtrent
de Poorten.
Doete.
336 REIS-BÖEK door Deutekom.*
DoetcchcmofDeutckom»
Deze Stad is een goede myl van Doesburg op den
Ouden Yffeï gelegen , en met geen Bolwerken ,
maar Hechts met een fteene Muur omringd , noch-
tans niet beftendig om groot geweld van fwaar
gefchut tc verdraagen. Hier omtrent wil men zeg-
gen indevoorleedenejaaren eenigegoude Pennin-
gen van oud ftof uitgegraaven te zijn ; waar uit
men half zoude oordeelen. dat de Romeinen deze
plaats met hun hutten beflagen , of immers gekend
moeten hebben»
De Stadt Deutekom is na haar grootte redelijk wel
van Huizen cn andere gemakkelijkheden voorzien,
LOGEMENTEN.
Op de Markt, en omtrent
de Poorten.
L O C H E M
Ontdektzich ongevaar twee mylen van,'^«*/>^H,
aan den Berkel-ftroom , dicht by een Berg die niet al-
leen tamelijk goede Gladbekken uitlevert , maar
ook gezegt word Zilver in zijn ingewand te ver-
bergen , doch 't geen zoveel van louteren cn toe-
ruften koft , dat men 'er geen voordeel by zou kon-
ncn vinden.
Deze Stad is eerft bemuurd door Bjittald den IL
om haar goede gelegenheid , en in korte jaaren tot
twee maaien deerlijk van den brand gefchonden*
Zy heeft ook in den Spaanlchcn Oorlog vcele ram-
pen
REISBOEK door Gr öl
jpen geleedcn , zijnde verfcheidcne reizen belegerd
en veroverd geworden.
LOGEMENTEN.
Op de Markt, en omtrent
de Poorten. fg
GROL.
Deze Stad is bykans zo ver van Loebcm afgele-
gen^ %utphen ; en om dat ze zich vertoontaan
een bek waame plaats , en met een oog na de Grens-
fteden van TVejlfakn ziet > in het jaar i ffo. door
Keiz,tr Kjirel , toenmaals Hertog van Gelder, met
nieuwe Grachten èn Wallen opgepronkt , welke
naderhand door de Koningen van Span] >w,en na 't be-
fwyken van hun macht , door de Hoog-Mogende
Starten dezer Landen met Halvemaanen'cn ver-
fcheidene Hoorn-en Buiten-werken vergroot en
verbeterd zijn ; zulks dat de Stad nu als een
vafte heining en fleutel van 't gantfche Graaf-
fchap is*
Zy wierd voor de laatfte maal onder het gebied
der Staaten gebracht in hetjaar 1627. door den dap-
peren Veldheer FrederiJ^Hendril^, Prins van Oranje f
die van deze Stad een gelukkig beginlel zijner me-
nigvoudige overwinningen heeft gemaakt^
LOGEMENTEN,
Op de Markt , en omtrent
de Poorten.
AAR-
■
438 REïS-BOEKdoorAarahcm:
AAINHEE
Is de Hootdftad van het vierde en laatfte Quartic
van Gelderland 9 de Vèltrw , en ook te gelyk de Stoe
van 't opperfteHof , als mede van deReken-kamei
en Leen-kamer des Vorftendoms. Zy legt als if
*thcrt van Gelderland , en bykans in 't midden vat
de twee andere Hoofd-RcdenNfmegen en %utphen]
en maar een half uur van Xffel-Oordy daar de I{ijt
aan de rechter hand de Drufiaanfehe Gracht van hefij
geeft.
Deze Stad vertoont zich van buiten zeer cierlijbij
in 't oog , is vol van Burgers , en heeft een zeer ge -
zonde en lieftelyke lucht ; des te meer, om dat
aan 't Noorder eind de Bergen als een bolwerk onm
haar hebben geflagen , en 'er zo dicht over hangen*!
dat de NoordeWind over de laage Stad heen waait,
enzijn meefte hevigheid op de nabuurigc Betum en
Nyrnegen affluit.
Aan 't Noorder eind van de Stad ziet men , benc« i
vens het Vente\ der RJdders van Hbodes , nu Malta»
de Jans Ker\ , een Gcfticht 't geen in oudheid won-
derlykuitmunt, en, ten aanzien van zijn vreemd!
maakfel en inwendige geftaltenis, zelfs ook voor
het verfchynen van de zaligmakende Leer door Hei*
denfche handen gebouwd fchijnt te wezen*
Aan 't Zuiden van de Stad itaat de Broederen*
alwaar het hert van Hertog Karei van onge-
mecne grootte in een koffertje, gebalfemd, bewaard
word»
De Hoofdkerk., eerftna Marten, maar federthet
jaar 14 ƒ 3. na den vermeindenHeiligSeè/j genaamd,
wiens overblyffelen alstoen uit het KJooüer van
Prwnmtn hier zijn heen gebracht en opgeflooten ,
REIS-BOËK door Airniietfi: §§|
j|$ cenvaft eo hoog Gebouw, pronkende roet een
dikken en cierlyken Toorn. In deze Kerk ruft het
Ligchaam van den eertydts onrüftigen Hertèg Kittel
van Gelder, onder een koftelyken wit- Albafteren
Been, waar op hy na 't leven uirgehoü wen legt ;
gelijk hy daar omtrent noch eensover eind ftaat , en
na 't Noorder deel van de Kerk , gezamcntlijk met
zijn Gemalin Eliqaietb , in een Glas afgetekend is*
f Onder de Godtshuizcn die voor de gebrekelij-
i ken openftaan , is als Koningin het Catharynen-Gajl-
#tf/x,vanoudts beroemd onder den naam van Godtt~
}merd$ 't zy dat men aanfehouw wil neemenop
i zijn ruimte en menigte van vertrekken , of op den
'overvloed van middelen, alwaar de de oude be-
hoeftige Burgers, of die onverhoedts door te-
ger.fpocd in armoede zijn vervallen, als mede die
met krankzinnigheid geftagen zijn , en gekwetft of
. verminkt Krijgsvolk, rykel ijk verzorgden onder-
i houden worden , en ook veele lieden , om alle leed
! van het ongelukkig noodlot bytydts voor te komen,
d'onbczoigde koft voor een zeker flukgeldts gaan
koopen.
Behal ven het Oude , is 'er noch een ander JVecs~
huis, daar dc Vade^looze Kinderen en Weduwen
van Krijgslieden , die in 's Landtsdienftgebleeven
zijn , en meer Kinderen als goed achterlaaten , eer-
lijk gefpïjsd en opgetrokken worden.
Aan de Oude Markt ziet men het Hof der wy-
len Vorften , tegenwoordig het Prinfen-Hof ge-
heeren , een wakker gevaart voorzien met veele
gemakken , en een groote Stal voor des Stadhou-
ders Paarden*
> Jonger, maar netter en koftelijker is het nabuu-
rigc Hof v4nNaj!av, door Graaf Erneft Cafimir al-
lereerft gebouwd , 'tgeen naderhand de Vor (lelijke
Raaden en Rckenmeefters tot hun behoef aange-
kocht
i+o EIS-BOEK door Aarnhenu
kocht hebben; waar voor een vlakte is, hetZWi
genaamd, bezet met een laan Lindeboomen , die1
nende in de zomerfche avondtyden tot een vermaa*
kclijke wandelplaats»
Daar omtrent is mede te vinden het Huis van den
Ma&ïfchtikMartenvan Asf!m^ 'tgeen op zijnui,;
terfte gevel ccnige affchouwelyke Beelden i als
Veldduivels en andere fnaakeryen , vertoont ; gelyk
ook zijn Meefter in zijn leven bekwaamer was om
fchrik en verderf, als vrede en liefde in de wereld!
te verwekken»
De Stad tJarnhem heeft "vijf Poorten 1 waaraf de
Jans-cnRJjn- Poorten ml de Vduw , de Wejler-Poort
m'tGraaffcbap fytphen, de Sebis-Poort na \ Land
vanIQeef, en de Nieuwe of Wa ter-Poort naden HJjn
en de Betuw uitzien ; zynde altemaal van fteen ge-
metfeld , en tegens uithcemfch geweld wel be-
waard»
LOGEMENTEN,
De Toelaft.
De Roodc Leeuw.
De Paauw.
De Goude Wagen»
HARDE RWYK.
Is niet alleen onder de vier kleine Steden van de
Veluw d'eerfte en grootfte , maar ook de voornaam-
fte onder de twee Gelderfche Zee-fteden. Zy be-
flaat Ooftwaarts den Veluwfchen Bodem, en Wcft-
waarts den oever der Zuider-Zee , die uit de Kree-
ken en opwellingen van 't oude Vlie alleogskcns tot
eeabaareenmiddelmaatige Zee opgefwollen is-
REIS-BOEK door Harderwyk 24*
Behaivendengeduurigen aantocht van vreemde
en wegvaardige lieden , en een dagelijkfch Veer te
fcheep op Amfletdam , en met Vracht-karren op
Aarnhem , Zutpben , en Deventer , is hier ook de
hoogfte Munt van 't Vorflendom > en den afflagvan
alle; Viflchen die tuflchen Mniden en Kampen na Gel-
derland vervoerd worden Welk aanzienlijk en
voor de Burgers zeer profytelijk voorrecht Vorft
tJmald in het jaar 144?. aan de Stad gefchonken
heeft,
Harderivy^hech van tydtot tyd fterken Handel en
Zeevaart gepleegd , zo by de Nabuuren als in verre
Landen,en voornaamentlijk omtrent het jaar 1280.
op de Elve ; gelijk htr ook een vrye ctt eigene
plaats te Schanor bedongen,en ontallijke andere vry-
dommen van d'oude Koningenvan Deenmarken ver-
krecgen heefu
De Marien-moeder^oi Vrouwen-Ker^ pronkt toet
een 2eer hoogen Toorn, die aan het zecvaarend
Volk als voor een baaken dient , van zulk een dikte
en breedte , dat men opzijn kruin , die vlak eri efiea
is y een wagen zou konnen omwenden.
BehalvendeG4p ,^ffx-enO«^-^«^w Huiieriy
Waren hier eertydts zes Geeftelijke G eftichten, drie
voor de Mans-en drie voor de Vrouwsperfoonen ,
welke nu zo tot Schooien als an dere gebruiken ver-
ordend zijn.
De Stad heeft , zelfs ook ten tydè van dé Pbtjlin
Fleomra j gehad eea geme'ene doch by de Nabuuren
zeer vermaarde School , die voor omtrent tachtig
jaaren door de Ridderfchap en Steden van het Vt-
luyofche Quartier opeen beter voet vernieuwd is, en
die Prins Maurits, om dat ze onder zijn Stadhouder-
fchap opgerecht was, zijne of 'de Najïaujche School
placht te noemen : gelijk mede een andere
Doorluchtige School ; welke in den jaare 164%.
REIS-BOEKdoorWageningen.-
rot een Vorftelijke en algemeene ^Academie vcx- !
hoogd is»
Dc Poorten van deze Stad zijn vy ƒ in 't getal , tc
weeten twee Zee-poorten^ die met een langwerpigs
Brug van paaien een ftuk weegs in zceloopen, e»
drie Land fooYten.
LOGEMENTEN»
De Vrede*
Den Os. 1
De Mug.
DeSwaan.
Vaarten op andere Plaatfen.
Van Harderwyk, op tAmfterddm*
Alle dagen een Schip: mitsgaders op Deventer j
Loo , lAarnhetn , Zutpben > Elburg, Kjmpeni Doesburg^
Weqel^ enz* zo alle dagen a!s om den anderen dag.
Wydcrs heeft men hjer Vracht- kar ren op Aarnhem,
Zutphen en Deventet*
W AGENINGEN.
Is de darde Stad inde Vduw % welke, naaft Aam.
hem)cn Harderivyl^^ gemeenfehap van ftem en zit-
plaats heeft zo op La nd-en fierdeels-dagen 9 als op de
Landrechten van Veluyve en Velutven%oom y en ook
by beurten in dc hooge Vergadering der ^Algemeene
Staaten van 7 Vrye Nederland»
Deze Stad legt drie groote uuren van *Aarnhem y
en ook zo veel van Nymegen , op d'uiterfte einden
van Velwwen%oom} en is zeer oud , 't geen men daar
uit af kan merken , dat 'erTrfcZ/K/onder den naam
van Vaia gewag af maaku
Zy is redelijk wel bebouwd, en van Stadtsgc-
apaklselijkheden voorzien, L
REIS-BÓEKdoorHattem: 24 j\
LOGEMIN TEN.
OpdcMarkt, cn ^omtrent de
Poorten.
H A T T E M.
De vierde onder de Velwwfche Steden , is een iiur
gaans van Swol, niet wyd van den flinker boord
des Yjfcls gelegen , daar vier verfcheidene Watcr-
flrengen, van cjppeltoom en elders uit de Vehw af-
komende, naamentlijk de Grift , èetyiewwe, Ou,
de cn Terwoldfche Weteringen , te famenvloeijen ,
gcryfelijk om alle Waaren met fchuiten af en aan te
voeren*
Deze Stad heeft mede haar deel wel gehad in den
Spaanfchen Oorloggen haar Burgers hebben zich
doorgaans met zulk een dapperheid gedraagen , dat
ze door de vermaardfte Hifloriefchry vers van dieü
tyd daar over geroemd wórden*
L O G E M E N T E H.
OP de Markt , enpmtrent
c}e Poorten.
E L B U R G.
De laatfte dei; Veluwfche Steden is TXburg , vier
uuren van Barderwy{[cnf' Kdrhpen, cn in 't midden
van beiden gelegen*
Deze StadisYan aller ley leeftocht, en met naa-
rtoe van Vilchen wilde Endvogels , die met menig-
24+ REIS-BOEK door Elbuïg;
te in de kooijen daaromtrent verlokten gevangen
worden, wel gcfioffeerd j leggende op een vetten
grond aan de ftrand Van de Zuider-Zee,\n 't vierkant,
en bewaard met drie Yeortcn, waar af de twee te-
gen over malkander ftaan , en de darde na de Zee
en het over ettelijke jaaren gegraaven Verlaat
uitziet.
' Dwars door de Stad loopt een Beek, die ten wc-
derzyde met een Burgwal afgeheind, eamet vyf
fteenc Bruggen overflagen is-
LOGEMEMTEN.
Op de Markt , en omtrent de
Poorten*
Vaart,
Van Elburg of zsimfleydam*
Zondags en Donderdags een Schip*
't LANDSCHAP
VRIESLAND.
Is in *t Noorden en Weden bepaald met de groote
%ee i in 't Zuider deel met de fyider-Zce, en voorts
met het Land van Ofreryjjel; in 'tOoftenmetde
Rivier M ems en het Gtaaffchap Emlden. Voor Vries*
land , als een befchut tegens de groote Zee , leggen
de Eilanden Vlieland , Schelling , en ^Ameland , waar
van de twee eerften onder het Graaf[ch*]> Holland
ftaan ♦ zJmehnd heeft zijn eigen vryen en Erf-heer,
't Land-
I
REIS-BOEK door Vricfland. 245-
't Landfchap Vriejland (dewylGroeningen en £ Om-
melanden een Landfchap byzonder is) word gedeeld
in drie Staaten, naamentlijk Ooftergoe, Wefiergoe.
en de %even Wolden ■> welke elk onder zich hebben
vcrfcheidene Steden , Dorpen cn Landgebieden:
zulks dat in geheel Vriejland geteld worden elf be-
flootene Steden , als Leeuwaarden , DokJtum% Fra-
neker, Bolswaart, Sneel^, Ylfl , Sloten, Harlingen,
Worfym, Hindelopen cn Staveren, met omtrent vyf
honderd Dorpen (doch die van Groeningerland mede
daar onder gerekend) eenigen van de welken zeer
volkryk , groot en machtig , én derhalven met ver-
fcheidene goede privilegiën eu Vryheden ver-
cierd zijn*
Het Coüegie der Staaten van Vriejland beftaat uit
negen Perfoonen, waar af 'er twee gekooren worden
uit Ooflergoe, Wee uit Wejlergoe , rwee uitdelven
Wolden , en drtemi de Steden ; ende verfchijnt in dit
Collegie mede een byzondeie Gouverneur van Vries-
land en Groeningen , welke tegenwoordig is Hendri\
Men heeft hier te lande geen andere leevende
Watervloeden, als de Eemsca LauwsrsX maar uit
de zeiven, en uit andere Binnenwateren , zijn over
al zeer groote Grachten ep Slooten afgeleid , zo om
de Koopmanfchappen van d'eene plaats tot d- andere
te brengen, als ook om het overtollige water van
het land te doen afloopen ; want het zelve is door-
gaans poelachtig en zeer broekig , en derhalven
op veele plaatfen onbekwaam om bezaaid te wor-
den , vermits d'overvloedigc wateren , die gemeen-
lijk vroeg beginnen aan te komen , en fpade ver-
trekken , het bezaaide meeft overal zouden beder-
ven* Maar daarentegen is het bovenmaaten gras^
ryk,en vol fchooneBeemden om Beeften te weiden,
zijnde het zelve een peering waar i»de meeftc ryk*
£ $ dom
Hé REIS-BOEKdoorVriefland.
dom van dit Land beflaat. Want de Vrieffche 0(Ten
zijn niet alleenlijk de grootflen , maar ook dc beften I
van deze Nederlanden. DeKoeijen gecven'cr niqt >
alleen overvloedig veel melks, maar zijn 'er ook
uitfteekend vruchtbaar , zulks dat zc dik wils twee
Kalveren t'eender dracht werpen ; endeSchaapen
twee , ja dikwils drie of vier Lammeren» De
Paarden zijn hier ook byzonder goed cn fchoon ; en
benevens dit a!le§ heeft Vriesland een menigte van \
Veenen, of gronden om Turfuittcgraaven, wel-
ke redelijk goed valt, doch echter by de Holland-
Éche niet te vergelyken is» Het land is 'er zo laag, j
voornaamentlijk omtrent de zeekant , dat men van
ft beginfel desherfftsaf totdelemeofvopr-zomer
toe het zelve niet als te water kan bereizen; waar- i
pm ook de Steden en Dorpen , door een zon-
derlinge behendigheid der Inwoonders , zo wat
hoog cn verheven leggen : invoegen dat men wel
fceggen niag dat men het eene deel van 't jaar het
land alhier bouwt, en het ander met fchepen daar
over vaart.
LEEUWAARDEN,
In het Landfchap Vriefland gelegen , is een groo-
te, vermaarde en volkrykeStad, zulks dat zc bo-
ven alle denderen van deze Provincie uitfteekt, en ^
met reden het Hoofd der zclven genoemd word»
Zy is tamelijk oud, want men gelooft, dat ze in
9t jaar upo» tot een Stad geworden is.
Als men deze Stad eerft begon te bouwen , wa-
ren de twee Dorpen , Oldehovenen Hoet^ , dicht by
hacr in'tWeften en't Ooften gelegcn,welke nader-
hand binnen de Muuren bcflooten zijn, doch be-
elden hun föorige naamen, en de Kerken hun
recht
REIS-BOEK door Leeuwaarden^ 247
recht en gebied» Aan de Zuidzyde is ze zeer ver-
meerderd, zulks dat ze nqomtreLt 1600» treden in ^
haar omring groot is.
Leeuwaarden is eertydts in drie onderfcheidene
Parochiën verdeeld ge weeft , die ieder hun Kerk
en Priefters hadden 5 welke wel*ondorhoudeu
wierden.
gBehalven de Parochiën, waren hier noch -vier
Kloollers, te weeten twee van Mannen , entwee
yan Vrouwen.
Hier zijn ook ryke Gajlhui^en, als kla^rblykendt;
tekenen van de Godvruchtigheid der Vooroude-
ren, die ze met grootc korten hebben doen bou-
wen, en met goede inkornften voorzien. Alle
deze bewyzen van Godtsdienftigheid waren oor-
zaak dat Philips de IU Koning vanSpanjen, als hy
verfcheidene nieuwe Biiïchoppen in de Nederlanden
(telde, deze Stad ook tot een Biffchoplijke Stoel
maakte.
Wat haar tegenwoordigen ftaat belangt , 't is ze-
ker dat ze nooit heerlijker geweeft is: want het is een
bloeijende Stad, met aanzienlijke zogemeeneals
byzondere Gebouwen vercierd , waar van d'uitftee-
kendften zijn het Hof van Vrie(land,cn van den Gou-
verneur. Ook zijn hier veele Huizen der Heeren en
Edelen, welke hier hun gewoonlijke verblyfplaats
houden.
De Kerken zijn fchoon, en wel gebouwd ; de
Straaten net en zuiver , en doorfneeden njet veelc
Grachten, waar door men, tot groot gemak der
Inwoonders, met kleine Schepen {caQ vaaren, en
alle Waaren af en aanbrengen. Wydersis de Stad
met een hooge en breede aarde Wal , en met een
diepe Gracht omringd } en met vyf aarde Bol-
werken t waar af'er vierzeer groot zijn, gefterkt.
tiaar gedaante is by na vierkantig , maar ongelijk
a*a
24-8 RÉIS-BOEK <3oor Leeuwaarden*
de zijden. Zy heeft vier Poorten > ieder met een Bol-
werk voorzien.
Hier zijn vier byfcondere Wateren, die in en uit
de Stad loopen , en zeer dienltig zijn tot den koop-
handel welken d'Inwoonders met de Vreemden
doen. *Daar j| maar een Vborflad aan d'Oothyde,
die veelef fraaije Huizen en Tuinen heeft , en Vliet'
genoemd word , na een Gracht van den zeiven
naam dié daar door loopt, en als een haven voor de
fchepen is. De Mar%t, waar op de PVaag, en een
byzondere plaats voor dc Kooplieden is, flrekt zich
uit nevens een Gracht , doch {peer inde lengte als
in de breedte»
Leeuwaarden is gelegen in een zeer aangeqaameen
vruchtfaaare landtsdouwe , voornaamentlijk in *c
Noorden , alwaar het met vecle kleine Rivieren be-
Iproeid word j gelyk ook in *t Weden , daar zo
fchoone Bouwlanden zijn als m n wenfehenkan,
welke allerley gewas voortbrengen.
LOGEMENTEN*
*t Hof van Vriefland ,over de Kafteleny , voorzier}
met veele groote kamers , en civil tradement.
Benthem.
Den Oyevaar
*t Vergulde Hoofd»
De Toorn van Babel.
Guftavus Adolphus, by de Vifchmarkt.
*t Graauwe Paard.
DcZon*
Vaarten op andere Plaatfen,
Van Leeuwaarden of Harlingen*
's Morgens ten 4 en 9 uuren; 's namiddags ten 1
en 4 uuren^
R E I S.B O E IC door Bolswaart.
Op BoUwaart*
9s Morgens ten 4 cn 9 uuren : 's namiddags ten 1 en
4 uuren.
Op Do^«w.
's Morgens ten j\ 9. cn iz uuren : \ namiddags ten
4 uuren.
Op Snee^.
's Morgens ten 4 en 9 uuren ; 's namiddags ten 1 en
,\ 4 uuren*
Op Amjlerdam.
Zondags en Donderdags*
BOLSWAART.
Is een der oud fte Steden van Vriefland, gelegen
in 't Land van Wejhrgoe , ongevaar een groote myl
van dc Zee, opeen verhevene plaats , cn rondom
van vlakke velden cn vruchtbaare akkers omringd.
DezeStad legt een myl van Sneel^ drie van Leeu-
waarden, twee van Ha rlingen en Franeker , en twee
cn een half van Staveren, Zy ftaat in verbond met
de Hanye-Steden ; welke eer in gantfeh Vriesland gee.
nige Steden genieten, als deze cn Staveren*
Zy heeft omtrent 2000. treden in haaromring, en
isecrtydtsmetcenMuurbeflooten ge weeft, doch
tegenwoordig met* aarde Wallen en een diepe
Gracht omringd. Zy is ryk van volk na haar groot-
te, en met fchoone Huizen , nette Straaten , en
veele Grachten vercierd.
Haar Stadhuis is aanmerkelijker om fcijn ouder-
domste op zijn grootte. De Kf*ki daar een fraay
Kerkhof by gelegen is , fteckt ook niet zeer uit.
fjier is mede een Armhuis , daar alle bejaarde Bur-
2 REIS-BOEK door Bolswaart
gers, zo Mannen als Vrouwen, voor een redei
lijken prys eerlijk onderhouden konnen worden,
In dit zelve Huis worden ook alle Stedelingen ,
die arm , oud , zinneloos , of met eenig ander
gebrek bezet zijn, van woonplaats , fpys en drank,
klederen , en allerley nooddruftigheden ver-
zorgd.
Ook is 'er een Weesbuis , in 't jaar 1542. ger
bouwd en rykelijk begiftigd door den Burgemee-
fler tïannop J{eyns en zijn Huisvrouw Hidde
Heeren*
d^Inwoonders van deze Stad geneeren zich met
den Koophandel , met Handwerken , pf rpet Bec-
Oen te weiden*
LOGEMENTEN,
De Doelen*
De drie Kroonen.
?t Fortuin*
Pe Valt
Vaarten op andere Plaatfen.
, Van Bolswaart op Leeuwaarden*
7s Morgens ten 4 en 9. en 's namiddags ten 1 cn 4
uuren*
9s Morgens ten ë en 9. en 's namiddags ten 2 en 6
uaren*
FRA-
REIS-BOEKdoor Francker. 257
ERANEKER,.
Deze Stad is van middclbaare grootte , cn flrekt
21'ch in 't lang» Zy is met een hooge en brecde
Wal beflooten , en met een diepe -en breede Gracht
omvangen ; hebbende drie Poqorten waar door men
in en uit kan gaan , en verfcheidene an<Jer£ Water*
Poorten*
Dicht by de Poort , door de welke men na Har-
iingtn rcift , die de Wejkrpoort genoemd word ,
legt een Kajieel, met een gracht oqi vangen , Siaer-
dema Slotg eneeten. Het heeft fteene toornsaan dc
hoeken, diezo fterkzija, dat ze door de Vriezen ,
alszy Hendril^van Saxen, Zoon van ^Albrecht , daar
in belegerden, met geen grofgefchut ter neder ge-
worpen konden worden»
Franeker is gelegen in Weflergoe , t wee mylcn van
Leeuwaarden , en een van Harlingen , en placht eer-
tydts wel van den ^dc\ en de voornaamfte Lieden
bewoond te worden , gelijk zulks de Huizen ,
die zy gebouwd hebben, genoeglaam uitwyzen.
Men meent, dat deze Stad in .3c jaar U9i.ge->
bouwd is , als Keiler Hendrik^ de VI* Zoon van
ïrederiJ^del. in Du'ttfihland en /^//ewheerlchte.
Hier is maar een Tarochic-Ker/^ van redelijke
grootte , met een hoogen en dikken Toorn ver-
cierd. Zy is certydts aan S. Marten gewyd, ea
word nu door de Gereformeerden tot hun Godts-
dienft gebruikt.
Ook is hier een fraay Weeshuis, door verfcheide-
ne giften cn gefchenken der Edelen opgerecht j
mitsgad'ers een treffelijke Latpjche School , en daar
cn boven ook noch een ^Academie of Hooge School,
in het jaar 'i f8 opgerecht, eumetyerichekiene
ge-
%5z REiS-BOEK doorFraneken
geleerde Mannen voorzien, waar door deze Stac *c,
in de geheele wereld vermaard is.
Zy heeft hec vermogen van zelve haar Magi.j ^
ftraaten , als Burgcmcefters en gefworen Raadj 10
te kiezen,; 'e welk gcenige Steden in Vrijland, als!
haar cn Leeuwaarden , toegelaaten is»
De Magiftraat van Iraneker beftaat uit %ej, Burge*
meefters, die een Secretaris tot hun dieSft hebben*:
Dezen maaken den geheelen Raad \ beftieren 't ge-j
ïpeenebeft, en bedienen 't recht aen't volk»
LOGEMENTEN,
De Valk.
DcnOijevaar,
Pe Zon.
Legt drie mylen van Leeuwaarden , een van Bolsm \
waart, en een halve myl van Yl[U 'm'tLandvan
Wèftergoe, en inmarafachtigelanderyen . befcwaa-
mer tot Weiden als tot Koorn-akkers, want hier
omtrent is een gebroken land , vol Poelen cn Ma-
raflen , zulks dat men genoodzaakt is deze Stad
ynct Dy ken aan beide de zyden te befchermen.
Sneers een volkryke Stad, vercierdmet fchoo-
pc Huizen en fterke Wallen # en heeft federt ee-
Vaart,
Van Vraneker op Amflerdam.
Alle Vrydagen een Schip.
SNEE
nige
REIS-BOEK door Sfieefc, z
fee ïaaren herwaarts zo toegenomen , dat ze nu
oor geen Steden van geheel Viitfrtd er . wykr.
te!e In woonders geneeren zich met de Viflchery ,
ndcren met den Koophandel,en eenigen metHand-
verken. • 4 r . t ,
Hier is mede een fchoone Kjrk* en Latynfcbe
rc*M/,daar verfcheidene geleerdeMannen uu voort
jefprootenzijn.
LOGEMENTEN.
'tHoogeHuis.
De gekroonde witten Arend»
De ötadtsWaag.
Vaarten op andere Plaatferu
yanSneekop LeeumtrAcn.
h Morgens ten 4.9. cn n. uuren : 's namiddags teö
4uuren»
Of Jlm^ftiam.
Alle dagen een Schip, behalven Zondags en
Maandags.
D O K K U M.
Is een der oudfte Steden van Vritfland, gelegert
in V Land va» Oofletgoe , vy f grootc my len van Grot*
ningen , eh acht van Franc\ery en rondom met gras-
ryke weiden omringd, , ,
Den omring der Stad is niet zeergroot j aoco
zy is daarentegen zo. bekwaamelijk gele8en a,J
2 ;4 REIS-BOEK door Dokkum.1
men wcflfchcn kan. Öe Rivier Ee , die dwars door
dc Stad loopt, en haer met een brcede en diepe
Gracht doorfnyt, en groote fchepen draagt , ver-
meerdert haar goede gelegenheid;en vermits de zel-
ve Rivier haar loop in de groote Noord- Zee neemt,
hebben dlnwoondcrs gelegenthtid lot de.Schip- 1
vaart en Koophandel met Hólland % Zeeland , Eu- I
geland, Deenmarken, en andere plaatfen meer.
Hoewel deze Stad klein zy , is ze echter net , met i
fraaije Straaten cn Huizen, doch nietkoüeüjk maar j
zindelijk , zo binnen als buiten j voorzien, 't Stad- |
huis is geen van de flechtfte werken» . De Ksrk )
is een redelijk fr^ay gebouw , aan S. Marten ge- I
wyd. Hier is ook een tJAmiraliteits-huis , Waag, \
en meer andere Gebouwen die haar aanzienlijk ;
maaken.
Do/fiuni heeft v/fr-Lawrf-en ecnige Water-Poorten;
en is ook verdeeld in vier Wykcri , welke ieder een
Vaandel Burgers tot befcherming van de Stad uit- I
leveren*
Hier zijn ook drie Godtshui%ent om de Zieken»
oude Lieden ,cn Weeskinderen van alle nooddruft
te bezorgen.
Eertydts is hier oök geweeftdc Woonplaats van
de fye-Raad , die men ^^Admiraliteit noemt; doch
ledcrt eenige jaaren is de zelve , om dat de Haven
zo goed niet meer en is als ze wel placht te zij n , te
JtftfW/flgcpverplaatft.
LOGEMENTEN.
Den 'Oijevaar*
Benthem.
[t QroenbjgeT Trckfchip>
RÉIS-BOEK door Haiiingcn. %
Vaarten op andere Plaatfen,
Van Dol{k.um op Leeuwaarden*
; Morgens ten 5 ♦ 9. cn 12 uuren : 's namiddagsteft
4 uuren.
* Óp Groehihgen.
Morgens ten 5 en 9 uuren: 's namiddags ten 4
5
uuren
ÊÏARLINGEN.
Is nu na Leeuwarden degrootfte, machtigde en
rolkrykftc Stad van priefland. Haar gedaante is
)ykans vierkantig , en haar omring een weinig min^
iet dan die van Leeuwaarden. De Wallen zijn met
icht groote Bolwerken verfterkt, die zo konftig
Telegtzyn v dat ze zo wel malkander als de Stad
konncn befchermen.
Haargcleeenhcid'istefterker,. om dat ze rond-
om laage landen heeft;, welken men door middel
der Sluizen onderwater kan zetten; zulks dat ze
niet welte belegeren is>
Binnen en buiten de Stad zijn veele kleine Wate-
ren , die zeer dienftig zijn om alle Koopmanschap-
pen na alle omïeggendeStedcn en Dorpen, welke
tuffchen het ïftk cn de Lauwer s\e%gen> tc vervoeren*
LOGEMENTE N>
De nieuwe Pinas*
't Hof vanVriefland. .
DcPaauw*
faaï-
6 RElS-BOEKdoorHarlingcn:
Vaarten op andere Plaatfen*
VanHarlingenop Dol^um*
's Morgens ten 9 uuren*
Op, Franel{er. t
3s Morgens ten 9 cn 12 uuren: 's namiddags ten 4
uusen.
Op Leeuwaarden.
9s Morgenstonden 9 uuren * 's namiddags ten I en
4 uuren* ;
Op Amjlerdam en En){bui%en*
's Morgens ten ? uuren*
STAVEREN.
Of, gelijk fommigen zeggen, Stavoren , word ge-
houden voor d'alleroudfte Stad van Vriefland ; zyn-
de, na de meening van ettelyken, geftichteen jaaf.
na de geboorte onzes Heeren Jefu Chrifti.
Zy is allengskens zeer machtig en volkrijtc ge-
worden, en tot een groot aanzien en heerlykheid
gcklommen,zulks datallegcmeenczaaken,die men
met de Romeinen , Franfchen, Deenen, en Bata-
vieren te verhandelen had, alhier afgedaan wier-»
den. In'tkort, zy wierdeen Koninglyke Stoel,
daar negen VriefcheKoningenhuu Hof in gehouden
hebben* Hier hebben ook de zeven Prinfen en Her*
togen, welke voorde Koningen Vriefland regeer-
den * hun Hof gehouden ; zo dat ze in alle eer en
hoogheid verheven was.
Zy heeft een fehoone , veroftaardc en wydbezoch-
te
RE I3-B0ER door Staveren; z 57.
te Koopiïad geweeft tot den jaare 1200. toe , of
daaromtrent, en leefden haar Inwoönders in alle
weeldeen dartelheid : maar als zy nu tot den op-
perden graad gekomen waren , zijn zy ook haart ge
vallen; 't geen aan de brooddronkenheid van een
ryke Weduwe toegefchreven word , waar af de hi-
florie, 'tzy dat ze waar of önwaar is, aldus'ver
haald word.
De gemelde Weduwe had een Schip opDantlik
bevracht, met bevel dat de Schipper tot zijn laft
aldaar zoude inneemen de befte Waaren die hy
konde bekomen. Als nu de Schipper geen beter en
wiftmede te brengen dan Tarw, heeft zulks deze
Wedöwe geweldig mishaagd , die derhal ven tot
hemgezcid heeft; hadhy't Koorn te bakboord in-
geworpen, hy zou het ftraks voor haar oogen we-
der teftuurboord uitwerpen ; 't welk gefchied zyn-
de, isaer terftond mirakuleuzclyk een hoog Zand
voor het diep der Stad opgeweld , zulks dat 'er ia
dien tyd geen geladene Schepen met volle vracht
meer konden aankomen» 't Gemelde Zand voert
noeh op den huidigen dag den naam van 't Vrouwe
Zand. '
De Stad Staveren is gelegen op den ingang van den
Boezem der Zuider-Zee „ een half rniji van Hindeloo.
pen , en omtrent drie mylen van En^bui^enm Noord-
Holland^ en tegenwoordig veel kleinder alszeeer-
tydrs wel placht te zijn* Zyftrekt zich meer uit in
de lengte als in de breedte , langs een wyde Gracht,
de Delft genoemd , d ie 'er door loopr , wiens beide
zyden met fchoone Huizen vercierd, en met ver-
fcheidc Bruggen aan malkander gevoegd zijn. A an
de einden der gemelde Gracht zyn fterke Sluizen,
die het water uit cn in laateru
ft LÖ.
2 j8 REIS-BOEK door Slotcfc
LOGEMENTEN*
De Stadts Herberg , buiten.
De Stadts Herberg, binaeiv
Vaart.
Van Staveren op ^mjierdani.
Alle dagen een Schip,
SLOTEN.
Is een kleine Stad, en de eenigfte in de %ptn Wol*
den. Zy legt anderhalf myl van Staveren , niet wyd
van de ^uideif-Zje , in een waterig land; en is ,
hoewel ze klein zy , redelijk volkryk.
Hier is een Raadhuis , 9t geen tamelijk fraay is ,
mitsgaders maar een IQr^en een 'Predikant. Wy-
ders heeft deze Stad maar twee Poorten , en w*einig
Straaten, doch net en wel gefchiku
LOGEMENTEN»
Op de Markt, en omtrent
de Poorten.
W O R K U M.
Legt aan de %uider~ Zee, eenraylvan Bolswaart,
Hindeloopen en Mal{kum , en twee van Harlingen.
Het land hier rondom is zo vruchtbaar in alle din-
gen, als men wenfeheo mag : doch dit geluk is
met
R Ë I S-B Ö E K door Ylft. 25-9
inet een ongemak yerzeld , naamentlijk het hooge
overvloeijen van 't zee-water , inzonderheid als dc
Zuid-Wefte en Noord- Wette winden hun geweld
en krachten uitblaazen*
Hier is maar een 2Q?r£, daer twee Predikantèii
hun dienfl verrichten»
LOGEMENTEN»
Het Paradys.
De Veerfchuyt*
Vaarten op andere Plaatfen.
Vm Workum op Bohwaart.
's Morgens ten 6 en iouurcn :'s namiddag ten 1 erf
f uuren»
Op zstmflerdam en Entyutyn.
*'s Morgens ten 9 en 1 1 uuren*
Y L S T.
Is een kleine Stad, in 9t midden van Weflergoèi
ongevaar een half myl van Snee^ eneen myl van
Sloten. Zy is zeer fmal , ftrekkende zich uit in de
lengte, en beftaat in een lange Gracht , aan ieder
zyde met een ry Huizen en Boomen van 't 0>ften
tot het Wcften bezet , welkers water van Snee%
komt , en haar in 't midden doorfnycL
Ylft heeft , gelijk Wor^iim en Hindelopen , geen
Wallen noch Muuren , maar alleen een Gracht ,
! die haar omringt en befchermt*
I d'In woonders geneeren zich mceft met dc Land-
R 2t bou-
z6o REIS-BOEK door Hin Jeloopen.
bouwcry cn het Schcepstimmercn ; wanthier wor-
den zo veel Schepen gemaakt , als in eenige andere
Stad van Vriefland.
LOGEMENTEN.
De Pinas»
De RozenobcL
HINDE LOPEN.
Of Hinlopen, isook aan de fyider-^ee , een half
myl beneden Workitm, en wat minder als een myl
boven Staveren, gelegen.
Deze Stad heeft haar naam van 9t hopen der Hin~
den, die hier uit het BofcbvanKreil, daar de Zee nu
over heen vloeit, kwamen; ter welke oorzaak de
Vriefche Koningen hier omtrent ter jagt gingen.
Naderhand, te weeten in hét jaar 910. zijn hier
d'eerfte huizen gebouwd; doch in het jaar 1254» is
%) tot een Stad geworden.
Haar Haven is klein, en word weinig bezocht.1
Haar geluk is ook niet zeergroot , alzo haar meefte
Inwoonders van geringen ftaatzijn, onderhouden-
de zich met.de Landbouw, de Viffchery,, en het
timmeren : weinige van hen dry ven Koophandel.
LOGEMENTEN.
De Prins»
En omtrent de Poorten*
Vaarten
REIS-BOEK door Ovéryffel. 261
Vaarten op andere Plaatfen*
Op Amfter 'dam , Entyt4i\en en Harlingen*
Meeft alle dagen.
Omtrent een halfuur van Hinlopm , entufichen
deze Siad en St*\erens legt aan een Zee-dyk het
Vïek MOL QJJ EREN , beftaande uit zeven
Eiiandtjes , welke door het middel van Bruggen
gemeenichap met malkander hebben, en de volgen-
de naamen voeren : Swaanepoeli , Grimspoetl t Ker-
ktpaeü, Honnepoell , Kjittepoell, ]{attepoefl , Mui^e-
podt, of Ooftrygspoell en Weftrygspoeü. Dit Vlek is
van een 7,eer wonderlijke gedaante , als zijnde noch
geftjcht op de wyze der oude Hoogduitfche Dor-
pen, by Tacitus befchreeven , zonder eens in ord£
of op de rooijing teftaan, maar gelijk of ieder op
het vlakke land , in en uit , daar het beft gelegen
kwam, getimmerd had ; zulks dat een Vreemde»
lingdaar binnen komende,een Leidsman moet heb-
ben om'er hem weder uit te helpen, dl iwoonders
gebruiken ook een gantfeh byzondere en zeer oude
Vriefche Taal, welke van hun naafte Gebuuren niet
verdaan en word ; en niettemin doet de Predikant
fcijn Vertoogen aan het Volk in de zaivere Hol-
landfchc Spraak , welke zy lieden heel wel ver-
flaankonnen.
Men vint 'er goed Logement in ie Herbergt
'tL AND-
z6z REIS-BOEKdoorOveryflel.
't LAND SC HAP
OVERYSSE L.
Den YJfel, een arm van den i^;n , en de darde;
uitgang daar hy zijn water placht te loffèn , heeft
den naam gegceven aan den Staat en het Landfchap;
vanOveryjjel, dewyl het zelve daar overgelegen is ,
cn daarom ook by de Latioifteri Trwfifulania gc-j
noemd word»
Dit Landfchap is in 't Noorden bcflooten met
Vriejland, in 't Zuiden met het Hertogdom Gelder*
land en het Graaffchap Zvttpben* in 't Ooften met
Weflfalen , en in 't Nietten me; de Zuider-Zee en den
gemelden Yffeh
Het word gedeeld in drie goede Staaten, naa-
mentlijk Yfeland of galland, Drente cn Twente, 't Ge-
hcele land is zeer effen, goeden vruchtbaar , gee-
vende ander anderen vecle goede Graanen*
Hetbegrypt acht beflootene Steden , alsDeventer,
Klampen , Stvol , Vollenboven 9 Steemvyk, Hajfelt ,
Öotmarfen en Olden^eci ; mitsgaders tien treffelijke
flaatfen, welke zeer groote vrydommen en Privi-
legiën hebben , als Meppely Geelmuiden , l^oever~
den , Hardenberg , Omme , ^Almeloo , Goor ,
Diepenbeim , Delden en Enfchede* Daarenboven
zijn 'er rqeer als 200. Dorpen, en onder de 2elven
fommigen zeer groot en fchoon. De Staaten des
landts beftaan uit twee Leden : het eenemaakcu
d'Officieren cn den Adel , en het twedc de drie
Hoofdlieden Deventer^ Kampenen Swol.
Ditgantfche Landfchap is ook inden jaare 1672.
door der Franfchen en hunner Bondgenooren Wa-
penen verov erd , doch naderhand , even gelyk d'an-
dere overheerde Trovincien , weer verlaaten ge-
worden» D E-
REIS-BOEK. door Deventer. 263
DEVENTER.
Is gelegen op de rechter zyde van den Yjf/t/, vier
! mylen van Swol, en is een goede, redelijk groote,
maar vooral fterke en wel bezette Stad , vol van
fchoonc buizen , en ook wel bewoond en machtig
van volk. Ten Noord- Wcfien legt zy aan een
Zandbergfche plaats , en is voorts omringd met
laage Beemden en Weiden t die met hooge opper-
wateren overvloeijen* Den Y//*/ loopt nevens de
Werf van de Stad heen , en verftrekt haar aan die
zyde voor een Gracht* d'Andere zyden zijn ten
deele met diepe Water-grachten , en ten deele met
een breede Haven bezet. De Muuren zijn allefins
hoog , en met goede Toorns wel dicht beftreeken ,
hebbende dikke Wallen daar achter aan : en behai-
ven den uiterften Muur en Wal is'cr binnen allent-
halven een Ringmuur , die ook met Toorns bellree-
ken is , doch zonder Gracht. Kort om, Deventer is
in alle manieren een fterke Stad 3 5n dewelke ook
groote Koophandel gedreeven word ; weshalven
zy al van oudtsher , benevens de twee andere
Hoofdlieden dezes Landfchaps , met de Hanfee-Ste?
den in verbond ftaat .
Zy heeft een zeer groote Markf , en op dezelve
een Burger- Wachthuis, 't Raadhuis ftaat dicht
by de Groote Kerk, en heeft, behalven zyn groot*
te , niets aanmerkelyks als zynoudheid*
De Stad Deventer heeft het recht van goude en
zilverc Munt te flaan , en die met haar W3pen tc
verderen.
Sedert ccnige jaaren hebben de Hecrcn Staten
van Overyj] 'el hier een Hooge School opgerecht, om
R 4 dc
2(>4 REISBOEK door Deventer.
de Jeugd in alle Faculteiten en Weetenfchappen
t'onderwyzen.
Hi^r waren certydtsfy/ Kjoofl ers, vyf Gaflhuizen,
CU een by zonder Huys voer de arme Wee%en,
De Stad heeft tegenwoordig vier Kerken , en
^es Poorten 7 waaraf ecnigen zeer' fraay gebouwd
zyn.
Haar gedaante is rond > bchalven datze zich van
de Br inl^poort tot zm de Berg-poort een weinig in de
lengte uitftrekt.
LOGEMENTEN,
De grootc Kroon»
De kleine Kroon.
De Wildeman*
Óp 't Trapje,
Den OldeirSt. Olof.
De Halvemaan, pf het Wapen van O vcryflcl.
Vaarten op andere Plaatfen*
Van Deventer op ^Am^erdam.
Alle dagen , 's morgensten io uuren.
KAMPEN.
Gelijk wy hier voor gezegt hebben , word mede
onder het Landfchap Owyjfe/begrecpen , maar legt
nochtans op deze zyde van den YJfel 9 recht by den
ingang der zelve Rivier, vyf mylcn van Deventer*
Het is een zeer treffelijke» grooteen fchoone Stad *
jioch tegenwoordig welvaarende : maar \n voorty-
den ,
REIS-BOEK door Kampen. 26$
den , eet het diep verloopen was , is zy veel beter en
neeringryker geweeft.
De Stad is bcflooten met een hooge dikke Muur ,
daar verfcheidene kleine Toorns 4 na d'oude wyze,
op (taan. Zy heeft -%es Voorten en breede Grachten,
doch niet zeer diep.
De Stad Klampen heeft ook het recht van Geld tc
munten; en d'Invvoonders genieten verfcheidene
andere treffelyke Privilegiën. Zy legt , gelijk
gezegt is , aan den oever van den Yfol , in de ge-
daante van een Handboog, daar de Rivier de pees
af is, zijnde daar ter plaatfc zeer breed, entegen
hel midden der Stad met een fchoone Brug overleid3
aan welkers einde , op d 'andere zyde der Rivier, een
Fort met vier Bolwerken legt , om de zeivete be«
fchermen.
Kampen is met veele fraaije , zo gemeene alsby-
zondercGcbou welvoorzien. Onder alle de Kurken
fteekt in ruimte en heerlijkheid uit dezogenaamde
Boven Kerk? Het Raadhuis is niet wyd van de
grootc Brug ; en hier omtrent, op den oever der
gemelde Rivier , is hec Tolhuis daar men de groot-
je Heeren herbergt, 't geen zo wel gebouwd is ,
dat 'er de Vreemdelingen over verwonderd zijn.
LOGEMENTEN.
Het Tolhuis.
De Halvemaan,
Het Blaauwe Kruis.-
Den Arend.
Vaarten op andere Plaatfetn
Van Kampen op ^Amjlerdam.
Alle dagen , 's morgens ten 9 uuren.
R 5 SWL.
z66 REIS-BOEKdoorSwolJ
S W O L.
Is gclcgeu twee mylcn van Kampen , cn drie van
jyevemer. Door deze Stad vloek eendeer aange?
naam Riviertje, de *Ja genaamd , 't geen, na dat het
'cr door heen geloopen heeft , het Sivarte Water ge-
hecccn word, en zeer bekwaam isom alle nood-
wendigheden te fchecp in de Stad te voeren.
Hier zijn ook vcele treffelijke zogeeftelijke als
wereldlijke Gebouwen, onder welker eerftcn met
recht de eerde plaats verdient de S. Michielskerks
dicht aan de Marktgelegen, enzovan binnen ais
van buiten zeer kondig gebouwd , en met een tref-
felijke Toorn vercierd. De twede Kerk word
genoemd On^e L. Vrouwen Ker^y die met een hoogc
doch ftompe Toorn uitmunt. Daar benevens zijn
'er noch andere voortreffelijke Kloofter* perken, ge-
naamd Bethlebem en der Broeren-I^erk, , in 't jaar
54^8. gebouwd*
Het i^Wfc/</,f isnuzofchoon niet, als'tweleer-
tydts geweeft 'heeft, doch echter noch aanmer-
kenswaardig ; gelijk ook mede zijn het Wees-
huis ^ Oude- Mannen huis, H. Gecfis Gafihuis , Pe/?«
Jmis , Soldaaten Gafihuis , en zJ.mmunitie»tw Kjorn-
Tuis.
Deze Stad heeft rfr/egroote Vborftede nbültcnde
drie Land-poorten, welke Poorten uitneemend hoo-
ge en treffelijke gebouwen zijn ; enisgefterkt met
elf fwaare Bolwerken , en qncteen breedeen diepe
Grachtomvangen»
LO-
REI3-BOEK door Haffelr* %i7
LOGEMENTEN.
De witte Man*
De Wannen, op de Markt.
Vaarten op andere Plaatfen*
VanSwolop jfmflerdam.
Alle dagen,'s Morgentien 9 uuren.
HASSELT.
Is gelegen aati de Rivier, het Swmt-Water ge-
noemd, die haar oorfpronk uit het Graaffchap Ben-
them neemt , en door Twente en Zalland in de T^ui:
der-^ee vloeit. Deze Stad legt rondom in groene
en grasrykc Weiden, zeer plaizant en vermaakelijk,
omtrent twee mylcn van Vbüenhoven.
Behalven de Kerl^, die&mS.Stepbams gewydis,
heeft men hier ook een TVëes-Pefl-en Ztefyn-httis , na
proportie en vereilch der Inwoonders.
LOGE MEMT EN.
Schoonhoven.
*t Wapen van Haflelt*
De Groeningcr Toorn.
Vaarten op andere Flaatfen*
Van Hajfelt op <±Amfterdam.
Dingsdags, Donderdags, en Saturdags , 's Morgens
tejn ii uurcn.
VOL*
1
£68 REIS-BOEK door Vollenhoven;
VOLLENHOVEN.'1
Leggende op den boezem van de Zuider-Zee,
twee mf ien van Steey.wyl^, is zulk een luflige en ver-
maakelykeStad, dat een groot deel van den Adel
des Lmdts aldaar haar wooning heeft*
Ais zynoch onder het gebied des Konin^s van
Spanjen llond , was hier de I{aad Provinciaal van dit
geheelcLandichap, van wrens vonniflen geen ver-
der appel en viel»
In 't jaar 1 58 is deze Stad en 'tKafteel doqr 1
Sonoy voorde Staaten ingenomen.
LOGEMENTEN»
De Wereld op 't End,
De Prins.
*t Wapen van Ovcryffel.
De Vos.
Vaart op ^mfieY dam f
Alle Saturdagen een Schip*
S T E E N W Y K.
Deze Stad is klein van begrip , enheefc omtrent
1600. treden in den omring.cPOmleggende Landts-
douwe is zeer Koornryk, en levert ook veel Turf
uit, waar door de Stad tamelyke ncering heeft»
Men ziet3 'er drie Kjrken^ waar af d'eerfte S. C/e-
mens, of de groet e K^rl^ , die met een hooge vier-
kantige Toorn vercierd is , genoemd word ; de
twedQ
REIS-BOEK door Oldenwel. 269
fwede S. Marie-K^r^, en de darde de GaRbuis*
Kerk.
Hier is ook wel eer een Kajléel geweeft, *t geen
Joris Schend gebouwd had , en in 't Jaar I f 2.3» af*
gebroken is.
De Reizigers moeten niet vergeeten hierbuiten
At Stad te gaan bezien de Graflieden of gr'oote
Steenhopen der oude Hunnen of Reuzen.
LOGEMENT,
't Vergulde Hoofd»
OLDEN ZEEL.
Is een van de kleine Steden io 't Landfchap Over-
yffel. Haar gedaante is by na geheel rond. Zy legt
omcrent een myl van Ootmarjen, vijf kleine mylea
van Koeverden, en zes van Deventer.
\ Heeft eertydts een fterk Stedetje geweeft, met
Veftingwerken op d'oude wijs voorzien ; doch na
dat Prins Frederik Hendrik het in het Jaar 1616.
voor de Staat in ingenomen had, hebben dczelvea
het van wallen en alle fterkte ontbloot , op dat het
denSoldaaten niet meer tot een (chuilplaats zou
dienen , om'er d'omleggende landen met rooyeryen
uit te Kwellen , noch ook zo veel verandering van
Hceren voortaan onderworpen zijn.
LOGEMENTEN*
Op de Markt, en omtrent
de Poorten.
Vaar-
REIS-BOEK door Ootmarfen.
Vaarten op andere Plaatferu
Van Qldtn^ttl op tAm^tiim,
Met de Veerman van Haflelt.
OOTMARSEN.
Legt drie mylcn van nAhneloe% en is een kleine
maar oude Stad, eertydts meteen wal en dubbel-
de grachten voorzien, dié door den tyd gevuld en
vernield zijn*
Eenigen meenen,dat deze Plaats haar naam heeft
van de Volkeren Martii , die de zelve eertydts zou-
den bewoond hebben, en dat daar na die naam in
Ootmarfen veranderd is»
LOGEMENTEN.
Op de Markt, en omtrent
de Poorten»
Wat tföveryjfelfe Vryheden, daar wy hier voor in
de befchryving van dit Landfchap cenig gewag af
gemaakt hebben , belangt , daar ïullcn wy kortelijk
'dit volgende af zeggen»
M E P P E L is d'eerfte Plaats onder de zeiven, en
legt op een klein Watertje, vier mylen van Koever-
den.
GEELMUID EN, een goeden flerk Siotof
Kaftcel, legt op den mond van 't Riviertje de Vecht ,
tn omtrent een uur gaans van Haffeit en Folleèboven,
in 't midden tuflcfcien deze twee Steden*
KOE-
I
RÉIS-BOEK door OvcryffeU i7i
I KOEVERDEN is een zeer fterke cn ver-
t maarde Plaats, leggende een myl van Hardenberg*
| Zy heeft in 't Noord-Ooften een geduurig Maras
| tot Wedden toe ;in 't Weflen een ftaande Water
I tot voorby Haffeit en Stvarte-fluis ; in \ Noorden
I het Dorp Daelhem, en een harde Heide na de kant
I van Groeningen 3 in rt Ooflen het Graaf fchap van
I JLfagen ; in 't Zuiden het Graaffchap van Benthem , en
| in 'c Zuid-Weden Hardenberg. Zy legtvyf mylen
I van 't Stedetje Lingen , vyf van Olden\td, negen
\m Deventer, vyfvaniw/, tcs van $teen\vij/(, en
; zeven van Groeningen.
Zy is in het jaar i ƒ92. na de vetovering van «SVfm-
nvy£, onder der Staaten gebied gekomen.» endaar
federt altyd onder gebleeven tot in het jaar J672,
wanneer ze, nevens d'andere Overyffeijcke Steden
en Fryhedeny door den Bifahop van Munfler vero-
verd wierd : doch de dappere B^abenhaupt heeft hem
op het eind van het zelve jaar deze gewichtige Plaats
flormenderhand weder ontweldigd.
HARDEN BERG is door den Bifichop5«
han van Arkel in het jaar jr 3 5 f. met muuren om-
ringd ; en in 't jaar 1385. heeft de Biflchop Florm-
tius van Wevelinkhoven hier een Kafteel , en een Stal
voor tweehonderd Paarden , doen bouwen. Deze
Plaats legt ongevaar een myl van Koeverden, en vier
van op de Vecht.
OMMEN is omtrent twee kleine mylen van
Êardenberg , en ook aan de gemelde Rivier de
Vech gelegen, en in 't jaar 138Z. met muuren be-
„Uooten.
ALMELOE legt op een klein Watertje , 't geen
in de Vécbt loopt , en twee mylen van Goor.
GOOR is mede r.an de Vecht gelegen, omtrent
een myl van Diepenkeim.
DELDEN legt omtrent anderhalve myl van En
fthede. EN
i7t REISBOEK deor Overyflel.
ENSCHEDE, het laatfte van de tien Over-
yjfelfche Vleiden , legt maar een cnyl van Olden^eel.
Bchalven alle deze Plaatfen, zyn'er noch drie
Uitfteckend (ierke Forten ,waar afhet eerfte genaamd
word de
KUINDER SCHANS, zyndeeender flerkrteN
Forten van dit gantfche Gewcft , Cnmet vyf vafie
Bolwerken voorzien. Het is gelegen aan de Tyi-
der-%ee, en aan de Rivier de Kjdnder , daar het den
naam af heeft , omtrent de grenzen daar tfiejland en
Overyffelikh van een fcheiden.
BLOKZYL is geen van de minfte Forten 7 wel-
ke in de Nederlandfchc Oorlogen door de Vereevig-
de Staaten y om het groot vermogen des Xonings van
Spatijen te weder «han, gemaakt zyn, en zeerbe-
kwaamcïyk gelegen aan den grooten arm def
Noord ^ee, dien wy de Zuider-Zee noemen.
SWARÏ E-S L LI I S is een kleine Plaats, heel
bekwaamelyk gelegen t want men moet dien weg
tieemenom,als men uit Holland komt,na Groeningen,
Embden , en andere nabuurige Plaatfen' te reizen.
De gelegenheid en de werken maaken het tot een
fterk Fort, *t geen zeer dienltig is om dit Land fchap
tegens alle geweld te bevryden.
't LANDSCHAP
Groeningen en d'Otnmelanden.
Groeningen heeft dien naam, of van degroenc Wei-
den die rondom deze Stad gelegen zijn, of van de
vermaakelijke fituatie of gelegenheid* Hoewel de-
ze Stad met haar omleggende Dorpen en Landen
een deel van K^f^Hc'iijnt te wczeOjmaakt ze ech-
REIS-BOEK door Groeningen: 273
ter op zich zelve een van de zeventien Provinciën
der Nederlanden* Zy heeft langer tyd haar vryheid
na haar eigene (tatuiten en wetten befchermd; dan
aan den Bijfcbop van Uitrecht , en dan aan den Graaf
van Bolland, als haar Be(c*>ermhecren, een jaar-
Jijkfch penfioen of vereering geevende- Doch na-
derhand heeft ze verfcheidene wedervaaringen ge-
had , te lang om hier te verhaalen, tot dat ze einde-
lijk in her jaar 1 f94. door Prins Maurits tot over-
geeving gedwongen , en in A'Unie der Vereenigde
Neder landen gevoegd is.
GROENINGEN , 9t Hoofd desfcelvigen Land-
fchaps, is een zeer oude Stad, en, gelijk Munfte*
rus lichrijtt, 378» jaaren voor Chriftus geboorte van
een Trojaan Gru»nio gebouwd* Zy legt zes goede
mylen van Leeuwaardm, ineen uitlieekcnd fchoone
landtsdouwc , zijnde omcingeld met vyf kleine
dfehappen -s als 't ïVefterquartter , Hunfegoo ,
Fivelegoo , Oldampten , en B^eiderland , welke
gemeenlijk d' Ommelanden genoemd worden , die
insgelijks hun Edelen hebben , maakendehet twe«-
de Lid van 't Landfchap Groeningen ; want de
Stad zelve. met de Magiflraat aldaar worden voor
\ eenl Lid gerekend.
Van binnen heeft ze veele vloeijende en ftaande
Wateren, eensdeels van natuure, eensdeels met
roenfehen handen gemaakt , mits het leiden van zeer
groote Grachten. Haar omvang bellaat een wak-
ker gedeelte landts, en is na haar laatfte vergrooting
verflerkt met zeventien Bolwerken , eneenwyde
cn zeer diepe G racht ; zulks dat deze Stad nu onder
de voornaamfte VeRingen van Europa gerekend mag
worden»
Zy heeft tegenwoordig %even Foorten , cn is ge-
deeld mttpee f(erfpelen, van S,Martm en van der
S
z 74 RE I S-B O E K door Groeningen '.
<^i* en vier Kluften , als Ebbinga- kluft , Gaddinga-
kluft) tA-klutt* cn Botmga \lu\t. Hier benevens
zij n 'er rfW* groote Ma \ten, te weeten de Bree-mar{t,
de Vifch markt , en tfOjfe-markt , behalvcn noch
ccnige mindere, en andere ruime plaatfen en
iiraaten*
Binnen de Stad zijn elf Kerken , en daaronder
tvcee Hoofdkerks d'Eerfte is gewyd tereerevan
S. Marten, na wicn zy genoemd word. Zy heeft
ecrtydts onder den Bijfcbop van Munfter gedaan ,|
maar is in 'i jaar i f66. door Philips de 11. Koning van i
Spanjen , tot een Bisdom verheve ♦ Haar eer ff el
Biffchop was Johmnes Knijf, een vau de twaalf nieu- 1
we Biflchoppen welken de gemelde Koning voor
Zijn Nederlanden gekoozen , en de Paus bevefligd
had» In de zelve Kerk is noch een fchoon Orgel,
gemaakt met d'eigene handen van den zeer geleer-
den B^dolphus Agricola , een Burger van Groeningen. I
Zy is ook vercierd met een graauwe (leene Toorn i
van drie tranfen, hoog 527. voeten, en daar in
een grof KiokfpeL De twede Kerk noemt men
van der ^A. insgelijks met een Toorn van 288. voe-
ten hoog, en een Klokfpel vercierd* Hiercnbo-
ven zijn'cr vyfKJ.uofler en vier Gaftbuis- kfrken 1 naaa-
kende te famen het getal van elf. De grootfte on-
der de K]oof{er ker/<enti]n de Francifeaner , nu d3A*
cademie of Franfche k^ki dc Jacobyner , nu *Ar me-
Kjnder*huis ; Gecflelyk? Maagden, nu 't Weesbuis ; en
neFrater-kuis-Kerli, nu Stadhouders-boft en onder
tl zGaflhuis~kcrken 7 de H. Geeft en S.Geerlruid, nu
beiden zeer aardig opgemaakt, en totdenGodts-
dienfl gebruikt* Behalvcn alle dezen zijn 'er noch
wei negentien groore enkleine Armen-oï Gafthui- |
^cn van Mannen en Vrouwen alom door de Stad» -
Groeningen word volkryk gemaakt, behalvcn ;
degewüonlijkc hanteeung van alle Steden , inzon-,
der-,
REI3-BOEK door Groeningen; i 7$
■ derheid door de Regeering, de Brouweryen, de
; Boter-en Paarde-handel , en het Oflen weiden ;
'waar by noch gekomen is d' Academie, in 'c jaar
1 1614» opgerecht , cn de Schipvaart van groote
■ Schepen»
Deze Stad wierd in het jaar 1672. door denier-
vorft van J^euUn en den Bifichop van Munfter met een
! macht van 24000. main belegerd , en onder ande-
i ren geweldig met gloeijende Kogels cn Bomben be-
: fchooten : doch deze Votften zagen zich genood-
zaakt na eenwyltydts, en het verlies van bynadc
1 helft van hun volk , het beleg op te brecken*
LOGEMENTEN.
I DeToelaft.
De Zeven Provinciën;
De Vonk.
't Wynhuis.
| De Jagtwagen.
De Blaauwen Engel.
Winfchoten.
h Raadhuis van Embdeh*
't Blaauw Hois, buiten de Dra-Poort*
Vaarten op andere Plaatfen*
Van Groenwgen op DokXum , en Strolofch.
Van den 1 f April tot den j i Aüguftus , 's morgens
ten 4 en 8 uuren : 's namiddags ten 1 en $
uuren.
Van den 1 September tot den 14 April, 'smor-
\ gons ten 6 en 8 uuren : 's namiddags ten I en 3
; uuren. J
S 2j Van
2 j6 REIS-BOEK door Groeningen;
Van 'tStyohofcb naGroeningen*
Van den I February tot den 31 Oóiober,'s morgens,
ten 4 en 8 uuren : en van den 1 November tot»
den 31 January, 's morgens ten 8 uuren j des»
middags en namiddags 'h geheele jaar door ten
iz cn 4 uuren»
Van Gromingen naHunJingo.
Quarticr.
Van Groeningen na Uithui 'fen*
Van den 1 February tot den laatften February ,
9s morgens ten 6 uuren : van den 1 Maart tot den
3oSeptember, 's morgens ten 5uuren: vanden
1 Oftober tot den 3 1 Odober , 's morgensten 6
uuren : van den 1 November tot den 3 1 January,
's morgens ten 7 uuren.
Van Uithuifenna Groeningen,
i Geheele jaar door 's morgens ten 4* en 's namid-
dags ten } uuren*
Van Groeningen na Menfmga^ heen en weder*
Van den if Maart tot den September , 'sna-
middags ten 3 uuren; envandenj^ September
tot den 1 f Maart , *s middags t2n*i 1 uuren.
En van Menfinga weer na Groeningen , \ geheele jaar
door morgens ten 4uuren\
Van Groeningen na Uldrum , en wederom*
yt Geheele jaar door 's namiddags ten 1 uur 5 en van
daar na Groeningen , voormiddags ten 1 1 uuren.
Van Groeningen na Warffum , en wederom*
\ Geheele jaar door's namiddags ten 3 uuren ; en
van Warjfum na Groeningen , 's morgens ten 4
uuren.
( REIS-BOEKdoord'Ommslandcn; 277
Van Groeningen na Fhilingo,
Quarticr.
Van Groeningen n<t Delf^yl een quartier na Martini
Kierde \lol{flag.
Van den 1 April tot den 31 Auguflus, 's morgens
ten 5 en 8 uuren : 's namiddags ten 1 en 4 uuren.
Van den 1 September tot den 31 Maart, 's morgens
ten 6 en 9 uuren , 's namiddags ten 1 en 5 uuren.
Van Groeningen na zydmfterdam*
Woendags en Saturdagseen Schip.
Wy zullen nu wyders zo kort als het mogelijk is
van deSteden en Veringen dtiOmmelanden gaan fpree*
ken, dewyl het niet van nooden is daar veel af ce
berde te brengen , en dcrhalven een aanvang maa-
ken met
DAMME» Deze Plaats legt omtrent twee my
len van Groeningen , en was ecrtydts een goed Ste-
derjc, maar haar muuren en veftingwcrken zijn
afgeworpen in het jaar if $6. als zy van de Gel-
derfchen befchermd , en van des Keizers volk met
geweld ingenomen was ; op welken tyd befloo-
tenwierd, dat ze niet meer bemuurd mocht wor-
den, zulks dat zc tot een zeer foberen ftaat ge-
bracht is.
DELFZYL legt aan de Rivier Eems , eenmyl
boven Damme , en byna even ver van Groeningen en
Embden, te weeten drie mylen, en heeft een Haven
die noch beter is als die van Embden. Deze Plaats is
van groot belang, en als een bolwerk voor Ooft"
Vriefland , Groeningen end' 'Ommelanden ; waarom de
Prinfen en Heeren altyd gepoogd hebben dezelve ,
lot verzekering der gemelde Landen , te veïtferken
en wel te bewaaren. Men vind hier goed logement
in de Kroon ♦ en in Embden.
S j De
,2 78 REIS-BOEK door d'Ommclanden:
DcBOURTANG is een Grensplaats van
het Landfchap Groeningen en de Drente in 't Ooüen.
't Is een maraflig en waterig land , waar door het
by na aan alle zyden ongenaakelijk is*
B E L LING WOLDE -isniet wyd van den DuU
hart , en bekwaamelijk gelegen om aan die zyde
den weg mGroeningen onvry te maaken. /\ls het
water hoog is, kan men de Huizen openen , en al
het omleggende land onder zetten; en met de zei-
ven te fluiten , houd men het water, \ geen van de
Bourtang afkomt , tegen.
WINSCHOTEN is eertydts een open Dorp ge-
weeft , en naderhand door bevel der Heeren Staaten,
om den Spaanfchen het ftroopen in Vrieflandfiroe-
vingen , en de Drent te beletten , geflerkten tot een
bekwaam Fort gemaakt.
LANG-AKKER-SCHANS is een Sterkte , ge-
leden op de kant van den Duflaart , tuflehen de We-
fler-wolt en Oo[l-Viejland ; zulks dat ze tot een
Grensplaats eu fcheiding van dezeLandfchappen
verftrekt.
\YY zullen nu voorts gaan fpreeken van de Ste-
den , welke op den Brabandfchen en Vlaamfchen
bodem gelegen zijn , en de Steden der Generaliteit ge-
noemd worden, dewyl ze eigentlijk onder geen der
ï^evcn Vereenigde Provinciën behooren > en een
aanvang maaken met
's HERTOGENBOSCH.
Deze Stad word alzo geheetcn om dat 'er voor
dezen een fchoon Bofchwas, den Henog van Bra*
land tocbehoorende*
Godefried} Herlogyan Lotharingen 7 heeft haar in
. den
REIS BOEK door ^sHertogenbofch, 279
denjaarc 1184* begonnen te bouwen, en zijn Zoon
Hendri^ fwaaU jaaren daarna mee een Gracht doen
verfterken. Zy lag; in den beginne rondwerpig, met
drie Pooitm, genaamd na de drie Hoofdfteden,
waar af zy de vierde was , te weetcn Leuven, Brujfcl
en tsfnrwerpen, door ieder der welken men na een
der gemelde Steden ging: doch door de vergrootin^
gen van de jaaren 1 588* en 14 5^ is ze driekantig
geworden, en met zeven Bolwerken , vier Poor-
ten, en fterkeMuuren van Kareelftecn, in 't be-
grijp van een half uur gaans aangegroeid, maar twee
van de zeven Poorten zijn naderhand toegemctfeld.
Door de Stad loopen veele Grachten ; en in de
buiten-Gracht, die van groote breedteen diepte
is, de Dommelen de cJa^icntch binnen haar Muu-
ren in de vyfeig fteene , en omtrent veertig gemee-
ne houce Bruggen , behal ven de byzonderen die ook
ongevaar dat getal uitrnaaken , mitsgaders over de
twee duizend fchoone Huizen, zonder de gemee-
nen re rekenen* Men ziet 'er ook een ruime Markt
in 'r midden van acht der voornaamfte Straaten.
Zy is zo fterk door d'omleggende laage landen en
inaraflcn,dat ze 's winters byna ongenaakbaar is;be-
halven dat ze door de Spanjaarden , voor der Staaten
beleg,mctBuitenwerken,en na d'overwinnning door
ócStaate~hder Vereenigde Nederlanden met een fterk
Ka(teel,en veele Buitenwerken, Forten en Schanfen
voorzien is*
De Stad is in den jaare 1 629» door den Print van
Oranje onder het gebied der I! eer en Staaten gebracht,
en 'er ook federt altyd onder gebleeven*
LOGEMENTEN- ( ■
De Nieuwe Doelen*
De 2Ceizer,op deVifchnj.
De$waan,op de Marku
De Gans, op de Pensmi
De Gans,op deSchapem
InMaaftricht,
t8o REIS-BOEK door Bergen-op-zoomJ
Vaarten op andere Plattfen.
op Kotter Jam , Zondags J op Gouda, Vrydags,om dc
Dingsd.cn Dondcrci. j 14 dagen.
op Dort, Woensdags,
op Amflerd. Saturd. dik-
wils tweemaal ter weck
op Leiden) Woensdags,
op den Haag, Maandags
op Gorfym, Zondags en
Vïvdags.
op Tiel , Donderdags,
op Middelburg, Vrydags*
op ^«nw/K^Dingsdags,
en Vrydsgs. | om de 14 dagen
op Haarlem, Yrfdags» j Altemaal 's morgens ten
op Delft, Dingsdags» j puuren.
op Nimwegen, Dii gsdags. | Met Wagens*
De Poft wagen op Maxftriche alle dagen,dcs Zomers,
's morgens ten 4. en 's Winters ten 7 uuren*
op dc Graaf alle dagen ,
'smiddagss
op Uttrecbt , alle dagen.
noch op Lui^Maaflricht,
Keulen, zJken,zi\z.
BERGENO P-ZOOM.
Bergen is een oude Baronny , gelegen op een klein
Bergje, zes mylen van ^Antwerpen re land, en acht
yan Middelburg te water, aan de Watervloed TLoom ,
cn is door Ka^erKjirel den V« in het jaar tot
een Graafichap verheerlijkt. Zy word , om het
onderfcheid van andere Steden insgelijks Bergen ge-
heeten , Bergen op-^oom genoemd, en legt Wcfl-
waartsop het uiterfte v&nBraband, romdom in ver-
dronkene landen, niet ver van de Zee> meteen
Haven die , na de laatfte vergroou:,g der Stad ,
met twee Sterkten bezet- is , zulks dat ze met recht
voor een Zceflad gerekend mag worden. Zy is
van allerhande Veftingwerken , welken een Grens-
plaats verci(chr,uitflcekend wel voorzien,en in ?t ge-
meen van inleggend Paatdc-en Voetvolk verzorgd.
In de Stad zijn fchoone Huizen, breede Straaten,
drie Markten, en een konftige overwelfde en ver-
cierde i^erk. L O5
REIS-ROEK. door Bre Ja.
LOGEMENTEN,
DedrieHoefyzers.
Den Helm,
Het Nachtegaalken.
De Swaan , by de Wouwfche Poort.
BREDA.
Deze Stad is gelegen op de Rivier Merk* , drie
mylen van 9s Hertogenbofcb en acht van Krtwerpcn*
Zy is een zeer luftige en vermaakelijkc Plaats , daar
in de midden een Toorn ftaat van $57, voeten hoog,
van de welke men de naaftgelegene Steden en Lan-
den befcheidentlijk zien kan. De Stad is ten decle
driehoekig,' maar 't Kafteel, 't geen inde Wallen
beflooren is, breekt de kantigheid met een dubbel-
de Gracht daar Bolwerken , Wallen , Plaats ,
Wapenhuis , Wandelplaatfen , Galderyen, en tref-
felijke Tuin , overdeduizend fchreden in den om-
vang begry pen.
De Wallen van deze vermaarde Fronticrplaats
.zijn vaft van aarde (boden te famen gevoegd, en mee
twee ryen Eikcboomen beplant. Aan de drie hoe-
ken der Stad zijn drie fteene Poorten, zonder die
van'cKafteel, en vyftien Bolwerken met grof ge-
fchnt voorzien , waar op eenige Molens ftaan. Bin-
nen de Stad zijn twee Heuvelen , of Katten, van
waar het gefchut verder reikt als van de Bolwer-
ken • en onder de Katten aan de Muur , by dc
Gracht , twee Kafematten , of Moordkuilen ,'daar
men door poorten en onder d'aarde in kan komen.
Voorders is de Stad met groote breede Grachten ,
Ravclynen , Sluizen, Comrcfcarpca , en een af-
S f gry.
3 8 1 REIS-BOEK door Breda.
gry felïjken omvang van nieuwe Buitenwerken , zo-
danig voorzien cn omringd , dat 'er de Krijgskunde
in uirgeput fchijnttc wezen»
Breda heeft Baronnys waardigheid, met groot
inkomen, daar de Prinjen van Oranje , als Graaven
vanNajfau, Baronnen van zijn j cneertydts hielden
zy 'er ook hun Hof.
In deze Stad wierd in den jaare iöóy.geflootcn
de Vredq tuffchen den Kjonïng van Engeland en de
Staaien Generaal der Vereenigde Nederlanden.
De drie Mooriaanen , in de Brugftraau
De S waan , op de Havermarkt,
't Hof van Gelderlandjn de Nieuwe Straat.
Dieft, in d'Anrwerpfchc Straat.
De Swaan , by d'Ant werpfche Poort.
Vaarten op andere Plaatfen.
LOGEMENTEN.
tl i-jraujt-appcu ^
d'Oude Prins, achter de Kerk.
' ^OpdeMarTcU
Van Breda op Dordrecht.
Twee maal ter weck.
Op Rotterdam.
Insgelijks*
Op den Haag.
Dingsdags en Vrydags.
OpcJmjlerdam.
Eecns ter weeft,
op
REIS-BOEK door Maaftricht; a85
p Middelburg. Dingsdagsen Vrydags.
Met Wagens» Op Bergtn -opdoom i
Dingsdags en Vrydags, 's morgens»
I Op \ofendaal. VVoensdags middags»
f; op'sHertogenbofcb. Alle dagen/s morgensten 7 uren.
Op tJnrwcYpcn. VVoensdags namiddagsten 2 uren.
MAASTRICHT.
Deze Stad,omtrent vier m ylen van Lui^ behoud
haar ouden naam na de plaats daar ze gelegen is, die
eigentlijk bcduit paffagieof vaart over de Maas* Zy
is gelegen op de voornoemde Rivier,, die 'er onder
een treffdykefteene Brug, tuffchende Stad en Wy\>
doorloopt»
't Is een grootc , oude, en zeer fterke Stad,met twee
Hoofdkerken ; d'eene daar de Koning , als Hertog van
Braband) Kanonnik is, gewyd ter eere vznS.Ser-
^45," die het volk daar eerii tot het Ohriften Geloof
bracht , end'eerfteBiflchop wierd ; en d'andere ge-
wyd ter eere van de Ma-aget Mari**
Hier is ook een edel en heerlyk Convent, 'Die-
B*JTen genaamd , van de Duitfche Ridders der Order
van de Heilige Maaget Maria van Jerufalcm , groot
en ruim genoeg om een Landvorft en Hofgezin tc
herbergen.
Deze Stad , hoe fterk zy ook van Binncn-en Bui-
tenwerken mag wezen, wierd in den jaare 1Ó73.
door den Kjning van Frankrijk veroverd, doch na
hetmaaken van de Vrede-aan de Heeren Staven wc- *
der ingeruimd.
LOGEMENTEN,
De Wintmolen.
De Halve Maan.
Het Pofïpaard*
Enby de Poorten.
S 4 Vaar*
a*4 REIS-BOEK doorGrave."
>
Vaarten op andere Plaatfen
%LaUJt aIIetwceda^ «vorder» op^cr
Op J^ocrmonde en Vcnla, alle weeken.
Met de Kar of Wagen.
Op Dtf/ew , . "«/ff S,7/«a. Toeren Rrfv f,7
POSTERYE
VaaMa.firigtop denHaaRh, cn alle omle^endc
Plaatfea , des Maandags, Woensdags ™u?Samï
dag , en ,n tydep van Vrecde alle dagen Port 1
geus op den Bos,en van den Bos na Maaftricht
G R A V E.
wierd in <k maand OSobir des iaa"?,?,' j
ZfoHoogbeid den w. ^^g***
LOGEMENTEN.
De Kabeljauw.
In Nim wegen.
Vaarten op andere Plaatfen met Wagens.
Van de Graaf op Nieumegen,
Alle dagen, 's morgens ten 7 uuren,
pp i Umogtnh^b. Alle dagen.
SLUIS
l
RË.IS-BOEK door Sluis. a8 5?
SLUIS.
Sluis is een Zee-ftad , gelegen drie myleo van
hugge , en vyf van Mictdelbuigm Zeeland. *t Was
;ertydts een goede en ryke Stad ; ma^r door d'oor-
o^en en tweedracht tegens dc Bruggelingen haar
nacht en fterkte verlooren hebbende, wierd zy door
iea koop , met den Landtsheer gedaan , onderdaa-
iiig aan Brugge*
Deze Stad heeft een zeer treffelyke Haven , bet
Swin gehectcn, dieingantfeh Europa weinig haai s
gelyken heeft , en wel vyf honderd Schepen be-
kwaamelijk in haar boezem kan houden ; mitsga-
ders tot haar befcherming een fterk Kaft^, daar
den Hertog van Bouillon en den admiraal Gafpar de
ÏColigny , in den Slag van S> Quintyn overwonnen, ge-
vangen zaten.
De Prins Maurits van Oranje heeft deze Stad in het
ijaar 1604* onder het gebied van de Sttaten der Vet-
eenigde Nederlanden gebracht,,
LOGEMENTEN.
De Goude Poort*
De Goude Kroon-
De Roode Leeuw*
De Stad Vliifingen.
AARDENBURG.
Eertydts gehectcn Rodtmslcrg , legt een mylvan
Sluis, en omtrent drie van Brugge, 't Is een klein
Stcdetje, enwederftond echter op het eind van de
maand
iU REIS-BOEKdoorAaardenberg;
maand Juny des Jaars i6yi< alleenlijk met 50."
Krygsknechten , cn omtrent 2oo. Burgers, een
verwoeden aanval van over de 4000* Franfche Rui-
ters, cn met een (ccours van omtrent 1 fo« man
verfterkt zijnde, een tweeden ftorm van meer als
8000» man , met zulk een kloekmoedigheid, doen-
de ook zelfs de Vrouwen en Kinderen het hunne
daartoe, dat'erdeFranfchen, de gevangenen en
gekwetften 'er onder gerekend, over de duizend
man voor lieten zitten* Tegenwoordig zijn'er de
Veflingwerken af gcflecht.
logementen;
Op de Markt, en omtrent
de Poorten*
h SAS van GENT.
h Sas van Gent voert dien naam" om dat het de
nieuwe Vaart voor een Sluis of Schutting verftrekt.
'ils een machtige flerkte voor Gent , een vattighcid
voor 't Land van Waas , en een Slot voor Vlaanderen.
De Heeren Staaten der Vereenigde Nederlanden , en
èyn Hoogheid de Prins van Oranje , raadfaam ge-*
vonden hebbende deze Sterkte te belegeren , om,
gewonnen zynde , daar langs een ingang tot Vlaan-
deren tekrygen, begaf zich zijn Hoogheid in het
Jaar 1644» derwaarts , belegerde de Plaats , en
dwong die van binnen de zelve met verdrag a-an
hem over te geeven»
LOGEMENT.
De gouden AppeU
Vaar-
REIS-BOEK door Huift. 187;
Vaarten op andere Piaatfen,
Van 9t Sas op Vliffw^n.
Alle dagen , met het gety.
Op Gent.
; Alle dagen, na hcc aankomen van het Schip van
Vliflingen»
HULS T.
huift , vier mytën van Rupdmondc , is een der
oudfte Steden van Vlaanderen. Zy is de Hoofdftad
van Hulfter-^Ambacht , daar dartig Dorpen onder
2ijn , waar at 'er Huift zeven heeft* De Stad is
verfcheidene maaien verbeterd, v-erfterkt, en taa-
melijkvan volken huizing verrykt , en in den tyd
van Alba een F/ontier plaats geworden , die veel
clende en vyandlykeaandooten geleeden heeft*
Deze Stad is in het jaar 1645*. na dat ze den Staa»
ten in het jaar 159 f. door de Spanjaarden ontwel-
digd was, door den Prins van Oranje y na een bele-
gering van omtrent een maand, weder onder der
zeiver gehoorzaamheid gebracht»
LOGEMENTEN.
Op de Markt, en omtrent
de Poorten*
Be.
*88
Befchryving van eenige
voornaame Steden , buiten het
gebied van de Staaten der Ver-
eenigde Provinciën in de
Spaanfche Nederlanden
gelegen*
LEUVEN.
TP\Eze Stad isondcr de Brabandfche Steden ver
de oud de $ meeende fommigen , dat ze gc-
weeft zy de Hoofdflad vou de Levaa} anderen van
dc Grudïï, Volkeren by d'oude Schryvers, en voor-
naatncntlijk by JuliusCafat , zeerwel bekend. Zy
is zeer bekwaam gelegen, in 't hert van een fchoone
landtsdouwe , onder een aangenaame getemper-
de lucht, die in de Stad, en rondom de Wallen,
mildelijk Wynen i Aard - en Boomvruchten
teelt.
Wat haar grootte belangt , zy bereikt aan de bin-
nenfte omgang der Muuren zes Italiaanfche my-
len, en van buiten meer als acht ; hebbende binnen
de zeiven ruime Velden , lullige Wyngaarden ,
vruchtbaare Hoven , Heuvelen , Bofïchen , en
Wateren $ waar af de Beek , genaamd de Deie,
de voornaamfte is j zulks dat de wyze zorg der
Voorouderen deze Stad met voorzichtig oordeel
tot een zetel .van geleerde ocffening verkoozen
heeft»
Haar
SpaaKiche Nederlanden; %t$
LEUVE N.
Haar Buiten-grachten zijn diep cn breed, en de
Muuren, van gehouwen en gebakken ftecn , wel-
ke zich byna twee maal dieper onder als boven
d'aarde (trekken , met verfcheidene Toorns, Kel-
ders en Holen verfterkt , tot krijgsgebruik , en bc-
waaring van 't geen men verbergen wü. Onder an-
deren munt uit de Toorn , Vertooren-kfft genaamd j
om dat de voortgang van ?t beftek * tot voltrekking
van meer diergelijken , door tegenfpoed achter
bleef. Van dés zelfs fteile hoogte kan een fcherp
gezicht met helder weer de Stad Antwerpen, acht
mylen van daar gelegen, zien* Daar en boven heeft
deze Stad op haar Wallen drie-en-vyftig treffelijke
Toorns , daar over ettelijke jaaren dartien Rondee-
len en Bolwerken cn zeftien houte Bruggen , op
verfcheidene plaatfen bygekomen zijn* De Poorten
zyn elf in 't getal,meeftendeel genoemd met de naa-
men der Plaatfen daar den uitgangzich heen flrekt.
De StadtsGeeftclijkecnWereldfehe Gebouwen bc-
ftaan \nJ&rkfny¥3ooflcrsJ^adhuiSiBu^
S. Pieters Ker^ waar af de Toorn , zonder de
verwoeftingen , een der vooniaamflcn van Neder*
land was, heeft in weinig plaatfen haars gelijk* S*
Michids is op de muur van de d'oude Poort ge-
bouwd, wa$r van de Toorn in den jaare 1225. ter
neder ftontc, S. Ja^bs is door den donder om ver
geflagen, en naderhand weer opgemaakt , alwaar
! tegenwoordig, de vergadering der Kanonnikenis*
S. Geerttuidts Word van de Reguliers-Kanonniken
bewoond. S. Quintyns overtreft, hoewel ze de groot-
fte nieten zy , in fchoonheid alled'anderen.
Wat de voornaamfte K^looflers belangt : de Domfc
' ni^aanen praaien met de Kerkelijke Glazen , door
den Vorft H^c/y/^toteen gift aan hen gefchonken ,
T cn
2()ö ft E I SB O E K door de
cn roemen op het Lyk van Juflus Lipfius , 't geen al- 1
daar begraaven is» De Kartbufiaanen woonen zo
eenzaam in de Stad , dat li na geen Wilderniflcn
trachten , en hebben een zo ichoone en groote wan*
deling , dat hier omtrent naaauwelijks een dier-
gelijke te vinden is. De Jefuiten waren hier eerft
maar twee in 't getal ; doch dagelijks toeneemende^
en verrykt zijnde door de erffenis van Torre ntius #
Bijfchop van Omwerpen , ftichrtenzy een JQoofler,
en hebben nu groote inkomften» Van d'andere
Mannen-^ noch negen Vrouwen Kjoofers heeft Lip-
fefci wydloopig gelcnreeven , welshalven wy die
voorby zullen gaan , en den Leczer derwaarts !
•wyzendc, ons na 't Raadhuis kceren.
Het Stadhuis , zeer net van gehouwen fteen, met I
Afbeeldfels vercierd , verftrekt een gedenkteken I
van oude pracht en uitfteekendheid. Binnen in
bot zelve ziet men onder andere Wetten deze vol-
gende : Wie de handen ann Hoerery of Rpoving houden, \
gullen gebannen worden ; maar die 't %elve bedreeven
heeft , %al met een home %aag het hoofd afgejaagd wor- I
den, enz.
Daar is ook in deze Stad een hooge Burgt, alwaar,
om de zuivere en gezonde lucht , de Graaven eer-
tydts hun woonplaats hielden , en in hunafweezen
een Burg-gmaf ftelden. Kji^er Karei noch jong J
zijnde , en zijn Zufler , wierden 'er opgevoed» \
Eduard, Kpningvan Engeland , die in het jaar 1 3 jg#
oorlog voerde lc%Cï)S Philips > J^oningvanj/rarikry^,
bracht 'er met zijn Gemalin een gantfche winter
over. In deze Burgt ziet men een Put van hon-
derd dartig vademen diep , daar een Echo uit we*
dergalmt.
De Stad heeft negen Markten, veertien Water-
molens-» honderd zesentwintig Sera-aten , 7* -O en
ftcenc
e Spaanfche Nederlanden* 20 1
- LEUV EN.
ffeene Bruggen , en by dc Vorftelijke Hoven van
Croy , Sehoonvorfi , N*jfan , en Bergen , vier gemccne
Fonteinen*
Doch 9i geen Leuven boven alle d'andere Steden
doet uitmunten, is d' Academie of Hoogt Sehool , al-
waar door in de twintig geleerde Mannen, in zo
veel verfcheidene Collegien , alle Faculteiten en
Weetenfchappen geleerd worden. Zy was langen
tyd d'eenigfte in deze Landen ; doch naderhand
wierd 'er op langwylig verzoek , door d'achtbaar-
heid des Konings » ook een te Douay opgerecht:
en veele jaaren daar na zijn 'er noch vier diergelij-
S ken in dc Nederlanden'mgcxocrd , te weeten te Lei*
! $en , Franeker , Groeningen en Uitrecht.
Behaiven deze Hooge School, heen men 'er noch
; vier Leer- Schooien , van ftrenger tucht , alwaarde
I Kinderen en Jongelingen in d'eerfte Konften en
de PhÜofophie onderweezen worden , de Lelyy de
B«rg*, deValk, en V T^rwgeheeten ; mitsgaders
een darde plaats tot dc kennis der Taaien, deVergd*
dering der drie Taaien genaamd, daar men deHe-
brceuwfche, Griekfchc, en Latylche Taal leert;
gelijk ook noch een ander foort vanCollegie, ai*
waar de Jeugd eenige jaaren onderhoud tot de Stu-
die heeft , en meer opgevoed als onderweezen
word; en eindelijk het Paufelij^ Collegie , mede,
gelijk het ander , aan de Godtsgeleerdheid gewyd.
Alle deze Schooien en Collegien worden geftadig
met groote zorgvuldigheid van geleerde Mannen
voorzien gehouden.
LOGEMENTEN.
De Zon*
Den Arend*
T z Brufici
z9z REI S-B OER door dc
B R U S S E L.
Deze Stad legt vier mylen Noordwaarts van
Lemen , op een zeer wonderlijke manier , vlak,
heuvel- en bergagtig, en is wel waardig dat 'er dc
Landvoogd Hof houd, ter oorzaak dat d'omleg-
gende landtsdouwe het ïelve in leeftocht en voera-
zie van Beeften nooit verlegen laat , zelfs niet toen
Bruffelcens zeven gekroonde Hoofden tegelyk bin-
nen zyn Wallen zag, naamentlyk Keiler Kjirel ie
V. Koning Philips , zyn Zoon ; Maximiliaan , Ko-
ning van Bohemen, en zyn Koningin ; Maria , Ko-
ningin van Hongaryen , Regent e der Nederlanden ; E ko-
mt a , Koningin van Vrankyyk, , de Koning van Beles
Uit tAfrica ; den Hertog van Savoyen, en de Hertogin
van Longueville ; met meer andere Hertogen, Mark-
graaven , Prinfcn , en Vorften van verfcheidene
Natiën , die tufleben de acht en negen duizend
Paarden in hun gevolg hadden^
Zy heeft dubbelde omloope-nde Muuren en Ve-
fien , daar Ooftwaarts het Hof met de Warande, en
veele treffelykeHuizcn , Landen, Lufthoven , en
Boomgaarden , onder hcilzaame lucht , methcer-
Jyke uitzicht tuflehen leggen : mitsgaders \evtn
Poorten , en %even P ar ochte- Kerken ? waar af dc S.
Goedele de voornaamfte is.
De Godtsbui^en cn heilige Gtflichten ïnBrujfel zyn
ook zeer koftclyk.
't Kapucynen- KJoofter is van d'Aalmoefien der
Spanjaarden en Italiaanen gefticht.
De Jtfuitcn , die van een klein begin waren , zyn
nu in groot getal; cn boven de Mannen- en Vrou-
wen-Kloottcrs , is 'er een na 't voorbeeld van Maria
M*gdaUna} 'i J^hofttr dcr heftferdt !%pndaareJJ 'en ge-
naamd 7
Spaanfche Nederlanden/ *9
BRUSSEL. 3
I
naamd , daar der veele inkomen die zich verloopen
| hebben , om 2ich te beteren.
Daar zyn ook verfcheidene Gaft-cn %iek})ui%en%
welke alle met goede voorzorg, ten-behoeve der
kranken , verzorgd worden
Van de Wereldfehe Gebouwen, welke boven
d'anderen uitmunten, is het Kon ingtyl^ Paleis zeer
heerlyk, hoewel niet na *t bewerp voltrokken ,
zynde voorzien met een groot Voor-hof, entwee
Galderyen , in welker eeuc d'Afbeeldfels der voor-
maamfte Koningen en Vorften gezien worden» In
een ander deel van \ Hof is de J^apelvan Albertus
en Ifabtlia , met acht Vertrekken en Altaaren , daar
de koftelyke fchat van Juweelen door de overal-
brandende lichten den aanfehouwers d'oogendoet
fchemeren. Tcrzyde van't Hof is een groote be^
imuurde Warande met wilde Dieren, een Plaats,
Kaatsbaan, Bofch cn Doolhof* Vifch-en Swaan-
ryke Vyvers , Vogelkooijen , Blom - en Fruitho-
ven ,en al wat Vorflelyk is.
Men ziet hier ook een Koninglyke V aardbad,
voor omtrent de twee honderd Paarden , meteen
Oeffen plaats, en Wapenkamer, daar onder an-
deren van oude tyden de gebruik-wapenen der Her-
togen van Bourgondten beruften.
't Stadhuis , 't Hof der Raadsheeren i is een zeer
treffelyk Gebouw, daar het water tot aan het dak
geleid word » met een Toorn waar op een kope-
re Aartsengel Micbaèl , befchermer van Bruffel 9
kan draaijen. Inwendig is het met heerlyke Ka-
mers, Wapenzolders, enkonftige Schilderyenge-
ftoffeerd»
Hier aan volgen de Vorflelyfa Hoven van ^éarfchot^
Oranje , Aumale , J$Jeef * Hoogftraun , Barlamont
T 3
*94 REI S-B O E K door de
^Aremberg Mansveld, Egmond, Sorane,Fnrftenberg ,|
coSpinola:, en meeft alle d'Abd yen van Nederland .
hebben tot Bruffel hun Hoven. Voorders heeft men ;
in deze Stad den Berg van Godvruchtigheid , zeven \
treffelyke Gebouwen rondom de Markt, mitsga-j
ders het Koorn-huis 9 de Hal, de Spijs- en Vi[ch-markfr
en veel groote fchoone burgerlyke Huizen , blom-;
ryke Tuinen , Springbronnen en Fonteinen , twaalf
ftecne Bruggen over de Beek Senra , die door de
Stad been vloeit, en den hcerlyken Toorn van Sc
Wklaas , voorzien met een zeer konftigUur- en !
Speelwerk*
Bruffel heeft onder d'lnwoorcjers iwec~en-vyfttg
Ambachten , in negeft Leden gedeeld , die de negen
Natten genoemd worden*
DeCaneelary van Bruffel heeft veertien ordinaire
cn drie extraordinaire Raadsheeren ; een Advocaat-
Fifcaal , die , volgens zyn ampt , mede Raadsheer
is 5 een Procureur Generaal , twee Griffiers , een
Audiencier, vier ordinaire en negen extraordinai-
re Secretariffen , en andere Bedienden» Dc Cance-
ïier is in groote achtbaarheid , en zit als Gou-
verneur van Braband, en Stadhouder der Herto-
gen. Geheel Braband beroept zich tot deze Cance-
lary , uitgezonden een deeltje 't geen het Hoomfcbe
Land genoemd word , en zich op Genape beroept :
Jïiaar het Graaffchap van Dalem en de Heerlijkheden
\an Over-Maas beroepen zich , ten opzichte der
hoogft Recht-fpraak , alhier*
Noch heeft men tot Bruffel het Opper-Leen-hof
vangantfeh Braband (uitgezondert Genape) mitsga-
ders een Geeflelijl^ Hof van den Bijïcbop van Kamer il^ ,
daar alle Brabandfche zaaken komen die onder Ka-
W^k ftaan, gelyk die van Lui\ tot Leuven* Dit
§trfd'jk>Hof is in groote achtipg , en neemt kennis
vaa
Spaanfche Nederlanden.- 20?
BRUSSEL
\ vanHuwelyken, Teftamenten, Goederen in doo-
ide hand , en misbruiken van Priefters.
Omtrent een vierendeel myls buiten de&ad i$
het groot Sonien-bofch^zcet houtryk,en bekwaam tot
de Koninglyke Jagt , omringd met fchoone Fontei-
nen, Abdyen , Kloofters, heldere Rivieren , enaU
lcrhande Vruchtboomen*
LOGEMENTEN,
x Alwaar men aan deWaardtstafelen
ander stra&eert,
Op't K^om-huis. ftuiv#
"loden Hart. ♦ ♦ Waardts tafel 1 2.
In den Wolf. . : . n.
In den Keizer. ♦ .16.
Alwaar ook zijn de Wagens en Karren op K>«fc*
en Namen* en in 't B^oodHuis^ recht tegen overi
de Karren op Namen ; alle vertrekkende 20 ze
vracht hebben.
In de Katte-flraat , by % Kporn-buis.
In de Spaanfche Kroon* ♦ . 9;
Alwaar 's Maandags , Donderdags , en Satur-
dags , 's morgens ten ƒ uuren , Karoflen op Namen
vertrekken.
J{ecbt tegen over de K^tte-flraat.
In den Gulden Arend. . . iZf
Op de Savel.
IndenGraave vanEgmond. ♦ . S.
In den GrandDucq verhuurt men Karoffen en Wa-
gens op alle Landen en Steden.
z96 REIS-BOEK dpor de
InJ^uishoe^ boven % Spreekbuis der Jcfuitcn.
In den Wyngaard. . . . ^
Inde RoUebee^ftraau
AuPetitDucq. * „ l2.
In de Gulde Fontein* . # l6.
InS. Huibrechts-flraat, ofte Jooie- trappen.
InS.Laurens* ♦ ♦ ij.
Op de Joodt-trappcn.
In den Graave van Naffau. . # 14*
Beneden bet K^Mefleen.
In de Keizerin, metdenWyn* . &
Inde DifcaUt.flraat,
In den Swarten Arend* ♦ , 24.
Inden Rooden Arend* * . 24,
In de Berg-flraat.
In de vier Eemers 21. en $6 met Wyn.
IndePrincesvanNieuburg* . if.
inS.Laurens. . # ; xf|
InS.Jacob. . 9 . i8#
Inden Gulden Leeuw. ♦ . 13,
In den Spiegel 20. en 3 6 met den Wyn.
In de Langc-yvagen-ftrtat*
InhetHaaskent . . * j2,
In V Simme-firaathfn.
In den Witte n-Leeuw* • ♦ 12;
By de Gétncelary.
In Thienen 12. en 18 met den Wyn;
Tegen ov*r de Storm- ftrtau
*n de Konningin van S weden* . \ *o.
Spaantcki Nederlanden, H97
BRUSSEL.
By de Hoedemakersftraat.
In S, Antonius de Padua , met den Wym 18.
In 't Svvart Paard , tuflchen rf* twee Bruggen van On^e
L. Vrouwen Byfïand , eet men voor 3 üuivers , zon-
der den drank.
In alle welke Herbergen men ool^ daarenboven een ieder
trafteert tot andere civileprys, als \y particulier Ij te^
willen eeten,gelij\in alle andere Herbergen.
Vaarten met Wagens van Bruflel op ande-
re Plaatfen.
Op 't Leuven fehe Pleyn , in 't Woud en Leuven , zijn
dagelijks Leuvenfebe Wagens, welke Zondags en
Donderdags op Maaflr'n ht reydn.
In de Gulde Poert , by de Stadts-Waag, zijn de Wa-
gens op Geertsberg, Dingsdags en Donderdags,
's morgens ten 10 uuren.
In dc zelve Herbergen logeeren de Wagens van Ow-
denaarde^vm^i hebben geen zekere dagen*
In den Ram , by de Vifchmar \t , óc Wagens op Den*
dermonde , 's Woendags en Vrydags '$ mid
dags , en alle dagen Wagens op Gent.
In Duinkerken , by de Vifchmai fa , zijn de dagclijk"
fche Karoflen en Wagens op Gent. Men verhuurt
'er ook Karoflen en Wagens op alle Landen eq
Steden.
In Limburg, in dc Marquis-flraat, by S.Goedele,
verhuurt men Karoflen en Wagenspp alle Lan-
den en Steden*
Op't Koorn-huis, mdenSleutel, de Wagens van V*-
lencyn en Rergen.
In de Swaan , daar benevens, de Wagens van Kort'
ryk> Doornig cnRjJJel.
T f In
*$>8 REI S.B O E K door de
Iti de Sterre, ook daar nevens , de Wagens van Nivelle
cn Kjmerik.
Boven het Mannegen-pis , in Parys , heeft
men Dingsdags en Saturdags K^aroffen op Parys.
In de Ketel* op de Gracht, dedagdijki'chc Wagens
op Mechelen*
Jn den Bonten Ox, by d'Oude Vifebmarkf , dc Karren
op Waver , Maandags en Vrydags.
ORDONNANTIE
Van alle Qrdinaris Boden , reikende van Bruffel m
d' onder ge fchreeven* Steden*
Ontwei pen, alle dagen in dc Puttery, in den
Hertog van Savoyen,of op de Vaart in 't Zee-paard,
's avondts en 's morgens ten 7 uuren.
xAalfl, alle dagen 's morgens ten 8 uuren met den
Bode van Gent, en Vrydags op de Kieken- markt,
in de Pellikaan*
Aarfchot, Woensdags , ten 10 uuren 's morgens,
in de Lange-wagen-ftraat , in dc Pers , pafleerende
door Scherpenheuvel , Sichen , en Tbienen*
Aatb, Vrydags in de Kelder van den Smit op
'tKoornhuis, Saturdags in de Sleutel, en Zondags
in de Beurs van Ryflel.
Oudenaarde, Saturdags ten io uuren 's morgens,
in de Gulde Poort , by dc Waag , met dc
Wagens*
Bergen-op-%oom , met den Bode van Antwerpen.
Breda en 's Hertogenbofcb ; Maandags en Vrydags,
9s avondts ten 7 uuren , onder de Spiegel op de Ger-
fe-markt; en alle dagen met den Bode van Ant-
werpen , *q de Puttery in den Hertog van Sa-
voyen*
Brugge
Spaanfche Nederlanden. 295?
Maandags ten 9 uurcn 's morgens , in de Valk inde
Bergftraat, Woensdags en Vrydagsin de Beenhou-
werstraat in Luik , of met den Bode van Gent*
Bergen in Henegouvo , Zondags in de Koornblom ,
's Woensdags in de drie Patryzen ten 10 uurcn
h morgens > en Vrydagsin deSwaanophetKoorn-
huis , en ook Dingsdags in de Sterre.
Cb nleroy, Zondags en Donderdags , *s middags,
in den Draak op de Kaas-markt.
I^ortryk en J^afel , Woensdags en Saturdags,
3 's morgens ten lo uuren, Woensdags in de Kroon,
en Saturdags in de Wildeman in de Bergftraat »
gaande door Ninove en Oudenaarde ; op andere da-
gen met den Bode van Genten Brugge.
Dendermonde, Zondags met den Blaauwen Bode;
Donderdags en Vrydags recht over Duinkerken op
de Kieken-markt*
Din*nt, met den Bode van Namen*
Dieft , Zondags en Donderdags , ten 1 1 uuren , in
de Kroon in de Bergftraat.
Enguien, Dingsdags en Vrydags/s morgens ten 1 1
uuren , in de Groote Swaan op 't Koornhuis ; ook
met den Poft.
Gew^alle dagen inde Lange-wagen*ftraat, 's mor-
gens ten 8 uuren*
Hannuyt , 's Woensdags , in de hooge Schoen op
de Houtmarkt, 's morgens ten 9 uuren , pafleerende
door lndoigne»
Geert shr gen, 's woensdags, inden Bonten Os,
's morgens ten 8 uuren»
Balie , 's Maandags , Woensdags, en Vrydags , in
S. Job by de Minderbroeders, ten 1 1 uurcn: So-
mersten 2 uuren , in Klein Nivcllc op het Koorn-
huis.
goo REI S-B OEK door d«
Hajfett , Vrydags , in de Kroon in de Bergftraat»
*s morgens ten n uuren*
Lui\enHuy, Woensdags en Saturdags, 's na-
middags ten i uur,in het Hart op de Houtmarkt.
Lier, Woensdags en Saturdags, inde Wildeman
in de Bergftraat , ten 8 uuren.
Leuven, Maandags, Woensdags, en Vrydags,
ten ijtüttfcn, in 's Myers-ftraat, en DingsdagSi
Donderdags, en Saturdags , in 't Haasken in de
kange-wagen-ftraat.
Meelden, 's Maandags , Dingsdags , Donder-
dags, en Saturdags, in de Bergftraat in het Schild
van Leuven; en Woensdags, Vrydags, en Zon-
dags, in deBeenhouwcrs-ftraat, boven 't Groene
Schild.
Mol% Baal, en andere Plaatfen in de Kjmpen, alle
Vrydagen, in Duinkerken op de Kieken-markt,
en in 't Groene Schild in de Beenhouwers-ftraat
met de Karren.
Namen, Maandags en Vrydags, inde Wol fop
't Koornhuis ten i 1 uuren; Woensdags by 't Colle-
gic der Jeluiten tegen over den Mooriaan; en Satun-
flags beneden de Steenpoort ; en met den zei ven op
Vinant, Men bedelt bok de Brieven op dezelve
dagen in 't Groene Paard buiten d'oudcNaamfche
Poort.
Nivelle Woensdags en Saturdags , in Klein Ber-
gen op 't Koornhuis, ten 1 1 uuren.
Nienhovcn, Maandags cn Vrydags, by de Paters
Minderbroeders, inViankryk, 's morgens ten n
leuren.
ff. Truyen en St. Leeuw , Donderdags , in de
Swaan in de Bergftraat»'s morgens ten 1 1 uuren.
Tbicncn, Vrydags, in de Lange-wagen ftraat in
de Pers: Maandags en Donderdags met den Poft
van Keulen» Vi\-
Spaanfehe Nederlanden» 201
BRUSSEL,
Vihoorüen , alle dagen , in de Blaauwe Kuip
tegen over S. Nicolaas-Kerk , 's namiddags tenfc
uuren.
Wa ver , Maandags en Saturdags, by het Vleefch-
huis io de Roode Roos , *s morgens ten 1 1 uuren.
De Bode van GroeningenopBruJfel reiftalle maan-
den , is gelogeerd in de Bergftraat in de Wildeman:
paffeert door Botterdam , ^Amjïerdam , Franeker j
Lenwaardcn , Dokkum > znGroeningen,
Dagelijkfche Order
Der Poften welke van Brufiel na andere
Plaatfen reizen.
Zondags en Woensdags, 's avondts ten 10 uu-
ren, op Holland , Hamburg, Dantjj\, Polen7 Swe-
den , Deenmarl^en , en Courland.
's Maandags en Donderdags, 's avondts ten 8 uu-
ren, op Keulenen geheel Duitffbland 9 Gelderland %
en Luikt
Dingsdags en Vrydags , 's avondts ten 9 uurenop
Oftende , Duinkerken ,en Engeland.
Woensdags , van veertien tot veertien dagen ,
's midder nachts, op Spanjen.
Dondcrdags/s avondts ten-8 uuren op Luxenburg
"met den gewooiilijken Poft op Keulen tot Frank-
joon ; gelijk ook ttfft tel ven uure op Namen*
Vrydags, op geheel Italien en Duitfcbland, over
Keulen ,'s namiddags ten 4 uuren.
Alle dagen, ten 10 uuren 's avondts, op P*ryx,
Lotharingen,Valencyn, Kamer*k> Kyjfeh Omer^Ype*
ren. en de veroverde S teden yan Nederland,
?oz R Ëi S-B OEK doof dé
ANTWERPEN.
Deze Stad is van oudts niet alleenlijk eenl^x-
Pad, maar ook een Hoofdfladvanhet Markgraafschap
des Heiligen Bjk/ , en heeft byna een waardigheid als
Brujfel, in't Nederduitfch Burg-Graaffchap gehee-
tcn . Deze ty tel wierd van oudts te Antwerpen aan
den Kapitein van de Burgt gegeeven,met by voeging
van Landen binnen en buiten, welken hy namaals
aan anderen ten leen gaf, waar af een Leen-hof ge-
liicht is, daar noch alle veertien dagen door dien
Stadhouder der Leenen open Bank gehouden
word»
• zJntwerpen legt omtrentzeventien mylcnvandc
Zee na 't loopen van 't water, doch landwaarts vief
mylen naderden heeft viermyien Zuid-Weftwaarts
van zich Mecbelen , acht Zuid-Ooftwaans Leuven,
en omtrent zo veel Zuidwaarts Rrufcl ; Gent Zuid-
Weftwaarts tuflehen 't Zuiden en 7t Weften tien
mylen ; Brugge Weflwaarts vyftien ; Calis drie*en-
dartig ; Londen ongevaar feftig i Kjulen negen-en-
twintig ; Fran^foort feflig ; en eindelijk Parys en
J^ouan omtrent feventig mylen*
De Wallen dezer Stad, meeftendcel van gehou-
wen ftecn opgetrokken, behoeven voor geen ande-
ren in geheel Europa te wyken j zijnde de boven-
vlakte over de honderd voetbreed , met doorgaan,
de ryen Boomen beplant ,en wyders voorzien met
tien treffelyke Bolwerken ♦ en qeven zeer fterk-e en
heerlyke Poorten. Rondom deze W allen heeft men
wyde en diepe Grachtcn,met twee bekwaame Mo-
lens, om het water, na'tvereilch des tydts, in tc
Laat ons nu het fterk en heerlijk Kajleel/t geen de
Ghri-
I
Spaanfche Nederlanden. ióï
ANTWERPEN,
I Èhrirtene wereld voor een wonder acht , eens over-
loopen, eo zijn begin en voltooijing befchryven,
I Toen den Hertog van^Jlba in het jaar 1567. als
Gouverneur in de Nederlanden kwam, had de
riing vanSpanjen goed gevonden in deze Stad een Ka-
lk cl te doen maaken , *t geen door Margrute van
Parma, Regeute dezer Landen , ontworpen, en
door den Hert og na zijn zin beveitigd wierd om in
S Adichiels ^Abdy te (lichten, zeggende dat i\>'V
tsarèl de V* het van het jaar 1 f40. alzo gefehikt had.
D^ch eindelijk wierd door den raad van den Mar*
quis ViteUi) de > CrootPrhot van Hongaryen , en Pa*
cieeot Forrificatie-meefter y beflooten , dat men
*t aan de Zuid-zyde, bykans buiten de Stad , zou
maaken , alwaar het zonder afbreeken van huizen
iongeichiederj; 't geen anders meer als hetvyfde
deel der Stad bedurven zou hebben- *t Wakker
verfhnd var? Pacwtti, met den raad van GahridSer-
heüont , en den arbeid van twee duizend mannen *
heboen in korten tyd dit roemwaardig werk te
voorfchijn gebracht. Het legt vyfhoekfg , tuffchen
vyr groote en fterke Bolwerken , waar af de vier na
den G ouverneur perdinandus , Toledo, Hertog en
tJlba^ endevyfdc na Paciotti, den Bouwmeefter^
genoemd zijn. "t Is uitftcekend llerk , en altijd
voorzien met een goede Bezetting van Spaanfche
Krygsknechten, dte'er zo vlytig waaken, dat het
zeer befwaarlijk overrompeld zou konnen wor-
den*
Laat 'ons tegenwoordig van d'uitwendige heer-
lijke grootheid , langs de Schelde , na d'innerlyke
trotf: Gebouwen , enden ouden Handel en Ryk-
dom het 00^ wenden.
De Scheld*, die meteen geweldige tocht in Zee
loopt.
3o4 REIS.BOEK door dc
loopt , word dooreen onltuimige vloed wel feftigj
duizend fchreden te rug gekeerd. Haar breedte
vloeit wel zeftien honderd voeten wyd voorbydéj
Stad, en haar diepte is op *t minften feftig voet;
zulks dat'er alle Schepen , hoe fwaar ook gelaaden,
aan de wal met de handen konnen loffen. Ook
word Antwerpen met deze vloed door acht monden
en inhammen zo veel waters toegebracht, dat 'er
honderd van de fwaar fteSch epen in de Stad gebergd
konnen worden.
VandesStadtsgewyde Gebouwen is het voor*
naamfte de Hoofd-Dom-ofVrowwe-Kfrl^ de H. Maa>-
get toegewyd , met allerhande uitmuntende Kerke-
lykecieraaden van binnen voorzien , en van buiten
van gehouwen fteen 5 praaiende wyders met een
zeer fchoöne doorluchtige Toorn, 420. Antwerp-
fche voeten hoog , van waar men Brabandy Vlaande-
ten, Zeeland , en de Zje kan zien. Deze Kjy k was
ccrtydts een Collegiale , maar is op 'c verzoek van
Philips den I L Koning van Spanjen , en met toeflem-
ming van Paus?aulus ie IK tot een Catbedrale ge-
maakt , en haar toegeweezen hét gebied van zeven
Steden en honderd vicr-en-veertig Dorpen. In
deze Kerk hield Koning Phitips in het jaar l5Sr»
Zijn eerde Kapittel en Raad der Ridders van het
Gulde Vlies, en maakte der negentien , mecftcndeel
Vorften en treffelijke Hceren van verfcheidene
Natiën.
Onder deze KM, alwaar de vlam ifi het jaar
i f 3 3. zeven-en-vyftig Altaaren, 't heeledak, en
't meeftecieraad vernielde , behooren %es Gilden of
Broeder fchappen van Godvruchtigheden ; zijnde het
eerfte het Gild der Bejnydenis : 't twede dat van
'* Heilig Kruis ; 't darde zan On^er Vrouwen Kapel ;
't vierde van [ê Heilig Sacrament ; Ht vyfde van
Spaanfche Nederlanden^ 305*
ANTWERPEN.
S. eJnthomS} en 't zesde en laatfte, vm S.Rochus*
Noch heeft deze Kerk , buiten het gemeen gebruik,
%es Gilden van Wapenen , en drie van Hjeihorykf 9 m
qsven-en-twintig ^Ambachten van de Stad ; welke Gil-
den en Ambachten hier altemaal hun Kapellen of
Aitaaren hebben.
Noch zijn'er vier andere Varochie-Kjrken% naa-
mendijk S. Jacobs , S. Joyü , S* Andrïes ,en S> WaU
hurgs , die d'oudfte van allen is , en een Tempel van
den Afgod -A^w geweeft fchijnt te zijn:1 anderen
zeggen van Priapm , dien dlnwoonders zo hoog
geacht en geëerd hebben , dat ze hem, in fteen ge-
houwen, op de Poort van de Burgt zetteden*
Men telt in Antwerpen zeer veel Kloofters , zo vari
Mans-als Vrouwsperfoonen t welkcu wy , kort-
heidtshalven , genoodzaakt zijn voorby te gaan, om
ons tot de voornaamfte Wereldfche Gebouwen te
keeren, waar af de eerde plaats verdient het
Stadhuis of Raadhuis ,'t geen in treffelykheid vari
bouwing meeft alleaardlche Hoven enGeftichten
overtreft: zowel zijn'er deregelen derToskaan-
fche Bouwkonft in waargenomen» Het vertoont
uitwendig van vooren een gevel van geeftig ge-
vlamde Marmer , en heeft van binnen veele ruime
Vertrekken , daar byna debefticring, welke Romen
groot gemaakt heeft, gevolgd word*
De Beurs dezer Stad , daar de Kooplieden 's mid-
dags en*'savondts vergaderen, gedicht in het jaar
ifjn is ook een zeer heerlijk en uitmuntend Ge-
bouw , {graaiende met twee fraaije Toorns , en ru-
ftende op drie-en-veertig marmere Pilaaren. Het
beflaat in de langte honderd tachtig, en in de breedte
honderd veertig voet, en heeft vier Poorten , welke
na de vier deelen der Wereld , langs zoveclStraa*
ten,inen uitgang hebben, met dit opfchrift :
jo6 REI S-B OEK dgor de
S. P. A.
IN- USUM- NEGOTIATORUM,
CUJUSCUNQUE. NATïONIS.ACLAViE.
URBISQUE. ADEO.SUiE. ORNAMENTUM*
ANNO. M* D* XXXI.
A. SOLO. EXTRUI. CUR.
Boven op deze Beurs heeft men Winkels van al-
lerhande Waaren.
't Oofterfch'Huh is in den jaare 15 f7* op gemee*
ne koflen van honderd vyf-en-feventig Steden , met
groote pracht en koftelykheid , in 't begrip van over
de twee honderd voeten lang , doch kwalyk 20
breed, met drie honderd Kamers, alteroaal zeer
gedienftig tot de Koopmanfchappen van hun Volk ,
voltrokken.
ïotbefluit: geheel Europa placht niets te hebben
7 1 geen met deze Stad gelijk was, 'tzyin rechte
enbreedeStraaten, heerlyke Huizen tot Vbrften
wooningen gebouwd, en drie-en-dartig duizend
vy f honderd altemaal bekwaam om koophandel tc
doen , meer als twee honderd Straaten , en negen-
en-twintig Marktcndie door verfcheide Koopman-
fchappen vermaard zyn. In het jaar 1568. telde men
hier over de iooooo* Inwoonders , en veele Ge-
zinnen, volk van buiten hier binnen gekomen,
welke 1 0498 hoofden uitmaakten , betel ven de
Schippersen Bootsgezellen die in de groote Sche-
pen bleeven* Daarenboven vond men noch focoo»
menfehen in de Voorfteden , die zo wel het recht
van de Stad genooten als d'Inboorlingen. Maar
wie kan 't getal dergeener, die van buiten kwa*
men,
Spaanfche Ncperlanden^
ANTWERPEN.
}°7
men, tellen * Menleeftj dat'erindejaaren If4<r
55* Ï9 en 6i.twcc honderd duizend zielen, van
buiten komende , geteld zyn ; en dat 'er op eenea
tyduit Spanjen j}oo. Huisgezinnen, meeftendeel
machtigen ryk> in deze Stad gewoond hebben j!
mitsgaders dat men twee maal daags.over de 5000*
menfchen op de Plaats , die tot de Koopnunlchap
gelchikt is, by een zag» Men heeft ook menig-
maal 2500* Schepen op de Rivier gezien ; en naau-
wclyks ging 'er een dagvoorby ofmen#zag'er tent
minftcn J00. met allerhande Koopmanfchappen
laaden , aankomen en afzeilen , en menigmaal met
een gety 500. uit der Zee ten anker komen. Ook
zag men ongcloofelyk veel Wagens met allerhan-
de Waaren, waar van 'er dagelyks over de 2oo*
ingevoerd wierden ; zonder de geenen die uit
Duitjchland , Vrye Zje-Steden , Vranky'jk t en Lo-
tharingen kwamen , en de Karren der Boeren die
allerhande leeftocht brachten , en over de 500*
Karoffen van de Stad te rekenen. Noch zyn op
eenen tyd in zJntmrpen geteld 300* Schilders, 600^
Klccrmaakers, Goudfmedcn, no* Barbiers,
16?. Bakkers, ijo. Schooien van goede Konftcn,
en eigene Huizen van alle Konden en Taaien.
Wat den Rykdom belangt , 9t is ondervonden ,
dat 'er ieder jaar 500. Millioencn Zilvcrs, dat is
13$. Millioenen Goudts, in de kooping enver-
kooping der Waaren uitgeteld zyn.
Doch deze Stad is federt zodanig van haar Woei-
jenden ftaat vervallen , voor een groot gedeelte door
den aanwas van het machtig Amfterdamy dat de
Beurs by na ledig gelaaten > en de Koophandel naau-
welyks meer gekend word.
V *
LO-
5t8 REIS- BOEK door de
LOGEMENTEN»
De Vette Gans
De Tinne Pot.
DeRoozekrans,
DcBykorf.
Vaarten op andere Plaatfen.
#
Van Antwerpen op BruJfeU
Alle dagen twee maal.
Wyders alle dagen met het gety op Bergen-op-fyom,
Denremonde , Middelburg , Vliffwgen , ter Veer y
Sluis in Vlaander en, Dordrecht, Botterdam, enz.
En alle weeken een Beurtman op Gouda, Delft,
V Graavenhaage , Leiden , <yimjlerdam , Uit"
recht, enz.
Met Wagens.
Alle dagen op Brujfel, Gent Mechelen \ Breda,
Lier, Mordyl{, enz.
LIMBURG.
De Hoofdftad van het Landlchap des zclven
aaams \ gelegen op de Watervloed We^er , drie
mylen van <^ken , en vier van Lui{, is een oude
Stad , op een hooge Rots , met een afgebroken Bol-
werk, meer door de natuur als menfehen vernuft
zo
Spaanfche Nederlanden? 2o£
LIMBURG,
zo fterk , dat 'er befwaarlijk aan te komen is. Aan
de Stad legt een fchoon Kafieel , fteil afgainde , van
louter Marmer fteen gebouwd.
"t Schynt, dat deze Plaats eertydtsgrooter ge-
weeft is als nu, toen de Graaf van Bruaco Gouver-
neur over het Hertogdom was , die 'er twee fchoo*
ne Poorten lietmaaken, omvyandlijke aaoflagen
afteweeren. Binnen is een Kjerk, S. Joris toege-
wyd. d'Inwoonders geneerfcn zich meeft met
Weeveryen, en vervoeren hun Lakenen en Stof-
fen met menigte by hun Nagebuuren om ze aldaar
te venten. De Kaas, die hier omtrent gemaakt
word , vind haar koopers ook wyd en zyd , ter
oorzaak dat ze in veeier monden vaneen byzonder
goede fmaak is»
Niet ver van de Stad legt een groot Bofch , le
Bots de jFd/gMfrgeheeten, vol laageBoomen en Strui-
ken , zeer bekwaam om te jaagen. Een half myl
van dc Stad , tuflehen Wolf*hornen en Montuts ,
word de Kjiamyn-jlzen gegraaven , door welkers
behulp hel Koper omtrent een darde deel ver-
meerderd word»
LOGEMENTEN.
Op de Markt, en omtrent de Poorten.
MECHELEN.
d'Eenige Stad ftaande onder het gebied van het
Landfchap Mechtkn , is een oude en vermaarde
Stad , van gezonde lucht, en vol overvloed tot?
'smenfehen onherhoud* De Rivier de Dele loopt
'er midden door heen , welke van zich zelve breed
V 3 zynde.
%iö RE1S-BOEK door de
zijnde, cndoorhet vloeijen der Zee meer als een
myl boven Mecheltn (trekkende v zich op een won -
dertijbc wys vergroptja zodanig dat ze zich in veele
Vlieten verdeelt, en in de Stad over haar Grachten
verfcheidene Bruggen op den rug draagt , totgeryf
der Stedelingen , die door dit middel grooten dienft
van haar water genieten.
De Stad Mechclen is bykans hrt hert van Braband
gelegen, tufichen Leuven , Brufitl , en^wnver^ew,
van elk omtrent even ver, als een driehoek, vier
mylen wyd. Zy heeft een byzondere Wet en Heer,
fchappy , • an die van Braband afgefchciden , \ geen
d'oörzaak is dat de Vrouwen van deze Stad , op
h uiterft fwanger zijnde , uitMerhelcn in een Stad
van Braband trekken om teverloffen, op dat hun
Kinderen daardoor ook deel aan devryheidvan
Braband zouden hebben.
JWecWmisecnluftige en fterkeStad, inzonder-
heid om dat ze zich meeftendeel kan bewateren,
en het land rondom onderzetten; hebbepde daar en
boven treffelijke Veilingen , breede Grachten , en
vafte Krygswerken.
Deze Stad heeft %cvcn Payoebien^ vermaard door
koltelijke Kerken, waar af d'uitmuntendfledeS,
Hpmbouts is, den voornoemden Heilig töegewyd,
welke over ettelijke jaaren tot een Aartsbisdom
Verheven wierd. Zy heeft een zeer hoogen en
wonderlijken , doch niet heel volmaakten Toorn ,
van waar men alle d'omleggende Steden en fchoo-
ne landtsdouwen zien kan. Van binnen is de Kerk
zeer vercierd met konftige Schildé^en, Altaaren ,
en Glazen. Op 't hooge Koor ziet men een uit-
fleekendegroote enfwaare zilvere Kas, daar het
Gebeente van S. Rombout in bewaard word , en van
buiten zijn leevensbedryf in gefchreevene hiftorien
Uitgebeeld flaat. De zelve word jaaijijks met groote
Spaanfche Nederlanden. 511
MECHELEN.
flatie in Proceffie van Geeftelijke Perfcmen de
Stad omgedraagen. d'Anderc Parochiën , als
Ons LUvrouwe, S.Jans, S* Pieters , S. Cathalyne ,
Hanswyis) en El^er/poel, zyn insgelijks van alk cie^
raad voorzien.
Daar worden ook in Metbelen Kloofters en Gee-
ftelijken van mceft alled'Orders gevonden; te wee-
ten van de Mannen , K^apueynm , Vroutfebroers ,
Minnebroers, Je/uiten , Oratores . , lAuguflynen ,
Karmelyten, Preekbeeren en Cellebroers : en van de
Vrouwen , Augufynareffen , Betbamffen , Norbar-
teffen , Taborejfen , Karmeliterften , rykf en arme
KJarifien , Swarte %uflers , Gasbuis-, Leliendatl-,
Mufe- , en RfZendaalfcke Nonnen.
Noch heeft men hier het Groot en KjeinBagyn-
Hof, waar af het groot een Stedetje op zich zeiven
gely kt , leggende rondom in zijn muuren en poor-
ten, die het als van de Stad affluiten, enzyndevan
binnen voorzien met ruime ftraaten en faaije hui-
zen , bewoond door omtrent de duizend Bagynen*
Doch 9t geen dit alles te boven gaat , is hun Kerk,
in 9t midden van dit Hof, zo heerlijk, konftig,
cierlijk, neten licht, dat veele gelooven geen dier-
gelijke in Chriflenryk te vinden te zijn.
Buiten de gemelde Kerken en Kloofters , zijn 'er
noch deze volgende Kapellen , S. lob, S. Jakpb,
S.Rombout , S# Marten, S. Gelein , S. ^Anna % S.
Berber , en Om Lievrouwe.
Men ziet 'er ook veele voortreffelijke Wereld-
fche Geftichten,als 't Paleis van den Hoogen I(aadtóazr
J^ei^er K^rel zelve te recht gezeten heeft ; 't Raad-
huis der Stad\ V Gevangenbups \ \ OudPaleis daar de
Chambre mypartie d'eerfte maal haar zirplaats hield :
mitgaders de CommandsryyanPufenburg.dzzv de Rid-
ders van de Duitfche Order hun wooning hebben ;
lit REI S-B OEK door dt
*$ Hof van den Graaf van Grimbergen , Hoogftraten
Tongerh , en Severen.
In deze heerlijke Stad Mechelen is een groot erj
wyd Tuighuis , daar de Landvoogdts Ammunitie
van Oorlog in bewaard word , 't geen waardig i»
om te zien. Noch zijn 'er vyf Doelens , dc Berg van
Barmbertigbeid of Lombert , en veele Edele en fchoo-
ne Bur&erlijke Huizen j mitsgaders %even Markten ,
te weeten de groote Markt* Vee-markt , Boter-mark*}
Koren-markt, Wol-mark* , Vifch-markj: , en d'Y^rc
iftw, daar dagelijks van alles te koop komt; gelijk
pok een fchoonc Vleefchbal.
LOGEMENTEN»
DeSwaan*
De Kraan.
Den Emmer»
Den Duits»
Het Goude Hoofd.
Den Helm*
GENT.
Deze heerlijke Stad legt in Vlaamfch Vlaanderen,
pp een gewenfehte plaats, niet meer als vicrmylen
van de Zee, op drie Rivieren jie Schelde, de Leye, cn
JLieven;en word ook van noch verfcheidene anderen
befpoeld, welke niet ver van daar hun oorfpronk
neemen , en door deze plaats een gefladigc loop
hebben» 't zy door de natuur of menfehen handen
alzo befchikt, vlietende door de nieuwe Vaart in
zee , tot groot geryf der Schippers»
Zy heeft ten Noorden J>tntwerpen , ten Ooflen
3V4^ir», ten Zuiden Brujfel, en ten Weften
Mi cl*
Spaanfche Nederlanden. 3 1 5
G ii N T .
Middelburg in Zeeland, ontrent ieder ter verte van
1 10 mylen, en is, vermits haar fterkte en fchoonheid,
een der treffelijk ften van Europa, en van alle kanten
met Voorftcden verzien. d'Omvang der laatfte
'Stadts Muuren, van binnen te meeten, begrypt vyf-
en-vcertig duizend zes honderden veertig Room^
fcheof Antwerpfche voeten ; 'tgeeu meer ais drie
Neder landfche mylen uitmaakt. Men heeft 'er van
binnen veele ledige enonhenmmerde plaatfen , die
beploegd en bezaaid worden: doch indien men haar
van buiten meet > zal men bevindeu , dat ze meer als
negen groote mylen uitbrengt.
De Stad heeft een groot en fterk Kafleel, 'tgeen
K^ei^er Kjirelheth doen bouwen, ter plaatfe daar
'd'Abdy van den Heiligen Bavo placht te ftaan. Dit
Kafteel , met vyf Bolwerken , Rondeelen , Punten ,
en diepe Grachfen verfterkt, word de Breidel der
Stad genoemd , om dat het in oproer der Inwoon-
deren meefter is* De bouwing van Kerken, by-
zondere en gemeenc Huizen in deze Stad , is zeer
hoflijk en heerlijk na een ieders ftaat 5 en vind men
onder de zeiven veele oude Geeflelijke Geftichten ,
voorzien van veele goederen , rykdommen , en
Dienaaren.
De Toorn Belfort is vyf honderd trappen hoog,
en gekroond met een koperen Draak , die zijn vleu-
gelen zeer wyd uitfpreid , en ten tyde van Baldetvyn,
Graaf van Vlaanderen, uit Kpnftantinopolen&zïwdi&ïïs
gezonden is. In dezen Toorn hangt een Klok, Roe-
land geheeten>die elfduizend pond weegt.
Men telt binnen Gent ovzi de vyf-en-vyftigKer-
ken, KJooflers, Gafl-en Godtshtti^en, onder de welken
de vier Biddende Orders gerekend zyru De voor-
naamfte Kerk is & Jan Bahift , ofeigentlyk S.Bavo
geheeten» In deze Kerk wierd Kji^er Karei gedoopt
V 5 in
REI S-B O E K door de
in het iaar 1500» en Koning Vvilips heeft 'er ook in
het jaar 15 J> d 'Order van 't Gulde Vlies gehouden j
\ geen toen de twede maal was dat het daar in de
Kerk gefchiedde*
Te Gent zyn vyf ry ke en machtige dbdyen , onder
de welken S. Pieters, op Blandyns-Berg gelegen,;
zeer oud en groot is, en geweldig veel jaarlykfche
inkomften, en Recht-gebied over veele Dorpen en
Vlekken heeft. Dit vermaard Consent is in
9t jaar 640. door Dagobert , Koning van frankrijk
gefticht, en na de verwocfting der Noormannen
door parelden Kralen weder opgebouwd»
Voorts is deze overgroote Stad gedeeld in \everi\
Parocbic-Kjrkfn , waar af S. Bavo en S.jMicbieldc
voornaamften zyn* Zy heeft ook den naam van
Burggt aaffcbap , enisd'eerfte der vier Leden en de
Hoofdftad van Vlaanderen* Zy was wel eer de
tnachtigfteen volkrykfte van Nederland; maar door
dien zy menigmaal haar grootheid misbruikte , is ze
cenigc reizen van 't ongeluk en haar eigene Vorften
geplaagd gewqrdcn , voornaamentlyk toen parelde
Vyfdey om haar in bedwang te houden , 't Kafteel
liet ftichten.
Binnen de Muuren van Gent zyn ^es-en-twintig
bewoonde Eilandtjes , door middel van Water vloe-1
den en Grachten gemaakt; geiykook, behalven
de kleine > acht- en-negentig groote Bruggen , daar de j
Koopvaardyfchepen gemakkelyk onder door vaa- 1
ren ; \es voornaamfte Water- en over de honderd '
Windmolens , zonder de Molentjes en anderen die
van menfehen en paarden gedraaid worden; mits-
gaders darthn 'Marloten om allerhande Waaren tc
verkoopen , en onder allen de Prydags- of Week:
Markt, font Ifahelle , InfatttevanSpanjen , het Beeld
vanJS^er Karei , haar Vader, ter gedachtenis op-
gerecht heeft ; en aan d'andere zyde ziet men Alfar-
m
Spaanfche Nederlanden; *»5
GENT.
'vanOoftmfy\) Zoon van Keiler MaximH}aanden
. en de gemelde Ifabeüa Clara Eugenia , met groote
eugde der Burgers in deze Stad bun intrede doen*
Gent heeft ook een bezienswaardig Stadhuis , ver-
duwd in het jaar 161 8. uitwendig zeercierlyk vaa
aakfel , en van binnen verrykt met konftige Beel-
:n, Schildcryen, en Vaanen, ter eere van iM+
rtus opgehangen*
De Provinciale of Landfchaflyfy Raad van Vlaan-
ren, ingefield in het jaar 1409- door Johan , Her-
y van Bourgondien en dit Land, en beftaande uit
'n Prefident , twaalf Raacfen , een ProcureurGe-
sraal, een Advocaat van de Vorftelyke Schat , en
idere Amptheden, heeft zyn zitplaats alhier. Alle
echten van Vlaanderen worden voor dezen Raad
jbracht, doch men kan 'er afappelleeren aan den
'oogen B^aad van Mecbelen.
Noch heelt men alhier de Wettige Kamer , wiens
.echters, zonder appel of hooger beroep, over de
eengocderen van het Landfchap vonniflen : maar
s 't de nood vereifcht, te weeten als'cr fvvaarc zaa-
en te fliflen vallen , neemen zy tot byftand de Hec-
:n van den Provinciaalen Raad»
LOGEMENTEN.
Het goudc Hoofd.
De gouden Appel.
De Swaan#
Het Hart.
Het Schild van Vrankryk.
Den Olifant. lr\ * v t *
Dc Windhond. £OpdeKoornmarkt.
't Raadhuis van Bruflcl»
De Zevenftar , in dc Yeldflraat.
Vaar-
|i6 REIS-BOEK dóór de
Vaarten van Gent op andere Plaatfen.
Op't Sas van Gent»
Alle dagen, 's middags ten I uur.
Op Brugge.
Alle dagen met de Barge , Somers ten n. en'
Wintersten 8 uuren»
Met Wagens.
Op Antwerpen*
Alle dagen, *s morgens ten 7 uuren.
Op BrujfeU
Insgelyks.
OpKonryk.. : ,
Insgelyks.
ORDINANTIE.
Van d'ordinaris Boden, reizende van Gent
op de navolgende Steden en Plaatfen.
tsinttverpen , alle dagen , in het Hart op de Koorn-
markt , 's Winters ten Io. en Somers ren 1 1 uuren.
lAaljl, Maandags en Donderdags, inde Kelder"
onder de Leeuw te Putte i Dingsdagsen Vrydags,
in de Kam in de Donkerftceg»
Oudenaarde , Maandags, Woensdags, en Vry-
dags, in Klein Oudenaarde by S* Niklaas-Kcrk
d 'andere dagen by de Slomme Poort*
Spaanfchc Nederlanden- |ïy
GENT.
\Aath , Woensdags, te Putte onder de Leeuw.
^Affenede , Maandags en Vrydags , tot de Schaar-
iypers by de groote Kraan-
Bergen in Henegouw , Donderdags in de Roode
^ortbyS» Niklaas-Kerk ; Saturdagsin de vier Ee-
ners by het Belfort»
Brugge , alle dagen , in het Vosje by de Hoog-
>rugge.
Brujfel, alle dagen, by S» Niklaas-Kerk ten 9
juren»
Kortryk^, alle dagen, in de kleine Sterre op de
Koornmarkt»
Deadermonde , vier maai ter week, inden Hoy-
larttotden Spadiers»
Dixmuide, Sondags, in de Veldftraat by 't Huis
met de twee Toorns.
Enfielmunfhf , Sondags , in Picardysn.
Eeielo, Dingsdags en Vrydags, tot de Bakkers
in den Hoyaart»
Enguisn , in de Leeuw te Putte.
Geersberge , Woensdags en Vrydags> onder de
Leeuw te Putte, ten4uuren.
Hulp , Zondags , op de SI ypfiraat by de B rouwery
van't Peerdeken»
Inglune , in de Peperftraat by de drie Paflagiers.
I/egfwi >Saturdags , in Picardyen.
Leuven , Vrydags te Putte tot den Lcdekantmaa-
kers, Dingsdags in Picardyen»
Mechelen, Woensdags in klein Oudenaarde by
S. Niklaas-Kerk , Saturdags op de Hoog-poort ne*
venshet Swaard»
't Land van Waas , alle dagen met de Boden van
Antwerpen , of in de platte Beursj Vrydags tot den
Bakkers op deHoog- poort»
;w»m.YrydagVa de Kam in de Donkerftceg,
318 R E I S-B O E K door dc !
Nivelle, en d' 'omleggende Parochiën , Maandags
Vrydags,in de Maagd van Gent op de Koornmari'
ten i uur,
Nieupcort, met de Boden van Brugge.
Oftende, Dingsdags en Vrydags, in klein Oucl \
naarde by S* Niklaas-Kerk.
j^oujfelaar , Saturdags, in Picardyen,
K°nfc, Woensdagsmorgens, op de Reep acht
S.JansKerk,
\ttmbeke , in Picardyen.
Tiel, Saturdags, in Picardyen.
Temft , Saturdags , in de Bruinviich op de Hooi:
poort,
SasvanGent, Maandags en Donderdags, totc
Schaarflypers op de Kraan-Leye , of in 't Sas aan c
PJatte-fteeger.
Sottegem , Vrydags , te Putte.
Walden , in de Peperftraat in de drie, Paffagiersj
Zeeland, inde Swaan op de Koomtirarkt, ofo!
de Kraan-Leye*
Ordinaris Bodern
Welke alle Weeken afgevaardigd wordei
in het Poft-Officie tot Gent.
Sondags en Woensdags , 's namiddags , op zJm\
fier dam, Rotterdam, 'sGraavenbaage , Delft, Haar
lem, Dort, Breda, en alle andere Steden van Noord- et,
Zjiid-HolUnd.
Sondags en Woensdags , 's namiddags, op
Hamburg , Roermond , Venlo , Nimwegen , iQeef \
Bremen, Ofnabrugge, Nieuburg , Berlyn , Lipflad j
op alle de Steden in de l\pningry]{en Streden , DeenmarA
/{en, en Polen; geli/k ook frankenburg en t meren ■
op
Spaanfche Nederlanden"
GENT. * *
opKsulen9 Frankjoort, Neuburg, Wimhurg, Ments,
geheel JVeJlfaleri) Munflcr > iAk$n% 9t Land van Gu-
il^, Limburg en Luxenburg , l(efyem , Maajlricht ,
Lnil^p Spa, S.Truyen, Tongeren ,en alle andere aan-
brengende Plaat fen.
Sondags namiddag , en Donderdags voormid-
dag, op Middelburg, Vliffingen , Zierifaee, 'tSas
van Gent , en geheel geland.
Woensdagse:) Saturdags, 's namiddags, opge-
iQCl Engeland 9 Schotland en Ierland , langs Nicupoon
en Oflende*
Woensdags van 14 dagen tot 14 dagen , op ge-
leel Spanjen en Portugaal. Op den zeiven dag ,'sna«
tniddags ten 3 uuren precis , (tuurt men een Ex»
preflen Bode metde voorzeide Brieven op Brujjel,
om de zeiven aan den gewoonlyken Poft op Spanjen
mee te geeven.
Sondags en Vrydags, 's namiddags, op Opper*
en Neder -OoflenryJ^ , Opper- en Neder-Hongaryen ,
Croatien , SUefien , Moravien , Bobemcn , Bever en ,
Tirol , Qpper-m Nedcr-Palts , en de Landen van
Trivr.
Vrydags , 's namiddags , op geheel Itaüen, als
Venetien , Romen, Milanen, 't Kjj\van Napels, Sic i-
Hen , Sardanje , Genua , Mantua , Toskane , den
K^erkely ken Staat , Piëmont, Savoyen% alle de Steden
van het Venetiaanfcbe Gebied, mitsgaders de geheele
Levant, Smirnat en Conflantinopolen.
Alle dagen , 's namiddags , rei ft een Poft op
Vrank? yk, Parys , enz» en op alh de geconquefteer de
Steden van Nederland, als Rijjftl, Doornig, Douay ,
zsttrecht , ^irien , S* Omer ^ Bethune , Valencyn ,
Ktwrili, Condé ,Yperen, Meenen , langs Kortryl^l
behalven dat die van Duinkerke '$ Maandags *
Woensdags, en Saturdags vertrekt.
BRUG*
%ie REI S-B O E K 3oor de
B R U G G E.
Deze Stad is gelegen op een zeer fchoonen ct
effenen grond, drie mylen van de Zee, en heeft geer
mtuurlyke Watervloed , maar een zeer groot<
Vaart of Gracht met konft en arbeid gemaakt, è
J{eye genaamd , welke door verfcheidene armen;
die daar uit lpruiten en bevaarlijk zijn, de Stad ir
verfcheidene deelen verdcelu Maar dewyl deze
Gracht niet bekwaamelijk zo diep gehouden kar!
worden, als de gelaadene Schepen verciflfchen ; heb-
ben de Bruggelingen over eenige jaaren, met on.
uitfpreekelyke koftcn en arbeid, dicht byd'eerfte;
Gracht, opeen bek waame plaats, een andere ge-j
maakt , zo diep en breed dat groote Schepen van;
vier honderd vat met hun volle laading zeer gemak*
ke!y k uit de Zee tot aan Brugge konncn komen. Aan
den in-en uitgang van deze Gracht hebben zy > na
?t voorbeeld 't geen tot Damme 'is, een wondcrlyk
en fwaar werk doen bouwen , waar mede zy 'tzoet
water van de Gracht met een Schotdeur of houtej
Sluis, gelyk een Poort die in malkander fluit» op-j
houden dat het zich met het Zeewater niet en komej
te vermengen* De zelve Sluis fchut ook hetZee-i
water, dat 'er niet meer by het zoet invloeit als
men begeert*
De Stad Brugge heeft ten Zuid-Ooften Gent, ten*
Zuiden Kortry\, ten Weften Vewne , enten Noor-
den Middelburg in %e eland,
9t Is een groote , machtige en fchoone Stad, wcl-
kersomvang binnen de Muuren omtrent vier, en
van buiten omtrent zes Italiaanfche mylen begrypr,
komende bykans overeen met Leuven en Bruffely
doch zynde veel beter behuisd cn bewoond*
d'Ecr-
Spaanfche Nederlanden.' gti
BRUG G E.
'Eerftediede Stad bcveften bemuurdheefr , Was
raaf Bcudewyn de Kaak, omtrent het jaar 1490.
De Gebouwen tobden Godtsdienft en der men-
den gebruik zijn hier meeftendeel veel heerlyker
n koftelyker als in ccnigc andere Steden van
Land, metbrcede en rechte Straaten , grooteen
;hoone Plaatfen en Markten, waar af de gemeene,
aar alles verkocht word , de grootfie en ichoonlte
;, en de zes voornaamfte Straaten , na zo veel
loofd- Poorten ftrekkende , een heerlyk gezicht
eeven.
In deze Stad zijn pver dtfeftig Kerken en ge'wydè
kflkhten, onder de welken de S. Donaèts de Hoofd-
erk is, vercierd meteen heerlijke Vergadering,
an Kanpnniken , die een Prooft tot Opperhoofd
lebben. Men ziet in de zelve het Graf van den
toog vermaarden Joanr.ts LudoVuus Vïves , geboren
e Valencyn, die de vermaarde Stad Brugge tot zya
voonplaats verkoozen had.
De Stad Brugge is gedeeld in %es deden , ennegen
arochien , daar het Heilig F^ruis en S* Qaiharina^
>uiren de Poorten inde Voordeden gelegen , mede
mder begreepen zijn. De voornaamften van deze
ïegenzijn, S* Donaets , On^e Lievrotnv , en S. SaL
>ators: voorders d'tAbdy -van S.Clara, een Maag-
len-Kloofter; d'^bdy vanEefyout ; en een Man-
ien-Kloo(ler voor de Reguliers J^jmonniken. In het
Eikenlofch (leekt ook uit dat van de jefuiten, met
lun prachtig en Koninglijk Huis, 'tgeenopdeko*
dender Stedelingen gebouwd is*
Brugge maakt het twede Lid van Vlaanderen , en
heeft, naGewf, de voorzitting van alle de Vlaam-
ffche Steden» Deze Stad bloeide langen tyd in voor*
(poed ; maar toen de vreemde Kooplieden,door den
aanwas van andere Steden , altengsfeejis méér en
X mest
giz REIS -BOEK door de
meer begonden tc vertrekken , gevoelde zy groott
vermindering in den HandeLNiettemin bleef 'er de
Spaanfche Natie, die zich metdeSpaanfche Wol-i
handel geneert , welke aldaar haar ftapel heeft.
Behalvendeze Koopmanfchap doet men te Bru%gt\
ook veeleHandwcrkenjen zijn alle de Handwerks-
lieden begrecpen onder acbt en-feftig Ambachten ,
waaraf de Vleefchhouwers^iskooperSjMakdaars*
en Schippers de voornaamften zyn*
LOGEMEMTEN.
Het Hemelryk.
De Koning van Spanjen*
't Goude Hoofd , daar de Barge afvaart.
De vier Heemskinderen ,by 't Minnè- water»
DeHalvemaan.
De $ Koornbloemen , by de Kraan*
De Goude Poort, inde Vlamingftraat.
Het Hart*. }
De drie Monniken, vin de Steenftraat*
De Roode Leeuw, j
De Roode Poort , bydeHal.
't Mandetje , op de Markt*
't Goude Tonnetje , opd'Eycrmarkt*
Vaarten op andere Plaatfeiv
Op Gent,
Alle dagen de Berry , Somers ten 1 1. cn 's Winters
ten 8 uuren.
Oj> Sluis.
*s Morgens ten 8 uuren i 's namiddags ten i uuri
Spaanfche Nederlanden.
3*3
l^lle dagen.
Op Nieupoort*
\lle dagen»
Y P
ERE
N.
Deze S;ad legt negen mylenvanBragg^endaT*
ienvan Gent, en is (lerker van gelegenheid als ve-
Kng,door dien men 'er niet wel aan kan komen* De
'laats is redelijk ryk, welbehuifd en betimmerd,
loewel niet koftelijk in \ oog : maar de Kerken2 en
Goofters zijn fchoon en heerlijk. De Hoofdcrisis
tzn den Heiligen Martinm gewyd* en wierd na-
ierhand een Biflchoplyke Kerk , toen de Stad tot
iie heerlijkheid rees.
Hier is zo groote en ruime Markt, de Heere*plaau
;cnaamd , als in eeni^e andere Steden van Neder-
md \ en pronkt de zelve met een treffelijk Stadhuis^
fier honderd twee-en-feventig voeten langen vyf-
ig breed , van oudts de Hal gehecten , voorzien
net een binnenplaats en fchoone vertrekken»
Men ziet hier ook verfcheidene KJoofters , als
MAbdy van S. Clara voör Dochters , tfcJbdy van l^e-
ruliers Monniken , vier KJooflets der Biddende Orderfy
;n ettelijke Gaflhui%en.
Deze Stad wierd na meeting bevonden duizend
!n honderd drie en-feventig roeden in 't rond groot
:e weezen,beflooten met negen ?oortem
T)cKj*fttlenyvanYperen heeft onder zich drie-en*
Urtig Dorpen, met de ryke en machtige Abdy van
leguliers Monniken y ^pnneUe^Qnnmd ,en ver-
cheidene anderen raeer.
324 REI S-B OEK door de
Boven de gewoonlijke Overigheid , heeftdezejj
Stad haar Wet,de %aal zan Ypeyen genaamd, die on-j
der haar bewind heeft zeven "Kaflelcryen , waar ar
een alleen, te weeten Kffje^ wel vier-en-twin-:
tig Vierfchaaren of Rechtbanken heeft. Voorts is
Yperen het darde Lid van Vlaanderen, voorzien mee
een Burggraaffchap, en voert groot gebied. Haar
omleggende landen zyn de vruchtbaarften vati
Duit fck- Vlaanderen.
De Stad Yperen wierd in de maand Maart desa
jaarsi678. terwylmenteMw0^gewmet de Vrede-H
handel bezig was, door den Koning vanVrankjyhjX
ingenomen , die haar ook federt in bezitting gehou-j 1
eten heeft.
LOGEMENT.
Au Roy de France*
Met de Wagen op Menene , Dixrnuiden, Belle cni
J{onfelaar,
DUINKERKEN.
Deze Stad, gelegen drte mylen van Grevelingen ,
icsvmCalis , vyfvan Nipoort , en twaalf van Brug-
ge , is in het jaar 966. gertigt door Graaf Boudewyn.
ZJ voert den naam van Dw^r/^w,omdatde Kerk
zich zo hoog boven de Duinen aan de Schippers
vertoont , dat ze hen voor een baak verftrekt. De
Stad legt op een zeer bekwaame gelegenheid om I
Koophandel te dry ven, en heeft van binnen veel j:
treffelijke Gebouwen , en. van buiten eengrootell
Haven , die veêle Schepen kan bergen.
De Paroehie-Kfrl^ van deze Stad heeft een ïeer
hoogen Toorn, vanwaar men met helder weer te
Doenes in Eiland kan zien/ In deze Kerk is een;1
grootl
■
Spaanfche Nederlanden. J2j
DUINKERKEN.
* jrooten koftelijk Altaar van Marmerfteen , *t gecji
■ \ *>ver dc 1 f ooo. guldens gekort heeft. Kji\er Karei
')ou wde in het jaar 1 5 3 j*. aan de Noord zyde , een
!';Safteelf daar de Haven door befchermd kan wor-
1 ïciu Oook heeft de Raad hier doen herftichten
131 Irie Huizen voorMelaatichen, en twee Baak-to-
aD 'ens , tot wegwy zers der Zeelieden.
De voornaamfte Geeftelijke Gedichten zyn de
ei Huizen der Jefuiten , Recolleftcn , en Kapucyncn.
e." De Stad Duinkerken behoort tegenwoordig den
'( Kj)n'tng\an Vrtnkryk toe , en dient hem by gelegent-
'I heid van oorlog , gelijk ze voor heen haar Meefters
akyd gedaan heeft , tot een roofneft*
LOGEMENTEN*
\ Hof van Holland.
Ryflel.
's LandtsWelvaaren.
S. George.
Vaarfen van Duinkerken na Wynoxbergen , VeurM,
en Niepoort*
GRE VELINGE N.
Grevelingen , by de Zee op de Vliet ^Aa , legt
tuffchen Calis en Duinkerken , drie mylen van ieder,
't Is eertydts een treffelijke vermaarde Stad ge-
weeft, met een gropte Zee-haven, maar nader-
hand bedqrven, endikwilsbezocht van de Noor-
mannen* 't Was lang daar na een doel en aanftooc
in den Oorlog tuffchen de Franfchen , Engelfcher*
en Bourgondiërs 5 fculks dat ze tot een eerlijkco
(laat gebracht wierd*
Kji^er Karei heeft hier een fterk Kafleel doen
bouwen j en uit vrees van meer overvallen te wor-
X 3 den
l%6 REI S-B O E K door dc
den, wicrd de Stad met yyf Bolwerken voorzien. J
In het jaar 1644. wlcxdGrevelingen met belegering 1
door dc Franfchcn gewonnen j eenigen tyd daar nai
weder door de Spaanfchen ; cn in het jaar 1648;]
geraakte het op den 28 Auguftus in handen van]
de Franlchep, daar het federt dien tyd aan gebleet
ven is,
LOGEMENT,
Aux Armesde Ftauce.
Vaarten op andere Plaatfen.
Op Boxhorg , en Stt Philips.
K O R T R Y K.
Deze Stad , zijnde een Hoofdftad van Vlaanderen,
is zeer wel gelegen tuflchen de Rivieren de Seye en
Manden, even ver van Rjjfol, Dêorml^, Yptren,
en Oudenaarde, te wceten vyfmylen. 't Is een der
oudfte Steden van, Vlaanderen, en tegenwoordig een
fraaije Stad , met eert oud Kafteel, redelijk flerk,
eh wel betimmerd met fchoone huizen, 't Kafteel
is ten naaften by vierkantig, met dubbelde diepe
Grachten , met een fteene muur over al opgehaald»
De Stad heeft vier Poorten, met zo veel hreede Straa-
ten; welke als een fier van de Markt na ieder Poort
ftrekken*
Buiten de Stadts Veflen zyn twee Voorbeden,
voorzien met Poorten , Grachten , en Vefting*
Werken*
LOGEMENT.
Auxtrois Rois.
Vaart
Spaanfche Nederlanden.' Bij
OUDENAARDE.
Vaart.
KsYtrijk.opB^jfftl met Wagens*
Alle dagen > 's morgens.
OUDENAARDE.
Legt op de Vloed de Schelde , vy f mylen van Ge?j#
en zeven van Doornig Men vind , dat deze Stad
van overlang een Graaffchap geweeftis. h Blykt
ook, dat de Graaven alhier, als een Koninglijke
Stad, veeltydts hun woonplaats hielden , en groote
naarrtigheid tot bevoordering van Oudenaarde aan-
gewend hebben , zo in milde giften, opbouwing van
heerlijke Kerken en Geeftelijke Gedichten voor
Mans-en Vrouwsperfoonen , als mede om de Bur-
gers van dienflbaarheid t'ontlaften , hen vry heden th
privilegiën te vergunnen , en de Stad met goede Re-
geering te verzorgen*
't Is een groote fterke Stad , daaronder anderen
een menigte Tapifleryen van allerhande foor té *>■-,• en
yoornaamentlijk veel Lywaat gemaakt word. Hïer
is geboren Vrouw Margriet e van Ooftenryl^, ; Züfter
des Kpnings van Spanjen, en R^gente van wégen Zyu
M^^Rzit in de Nederlanden.
LOGEMENT*
De Koning van Spanjen*
AUe dagen een Wagen op Geersbergen en Ninoue.
XV R Y S*
|d R JE, I S - B O E K. door de
R Y S S E L.
h
V
3^vJ/ê/word in't Fraafch gcheetenZ//Ze, in'tLa-l ?
tyn /«/a/*,dat 's te zegden Eiland: want het is,! li
gelijk eenigeo fqhryven, eertydts een Eiland ge- ju
weeft, gelegen inat midden van veele Broeken en ht
flaancte dateren die door tyd en menfehen behen-
digheid uitgedroogd , en- met aarde gevuld zyn<|;!
Anderen zeggen , dat het den naam hier voormaal j
gekreegen heeft vau veele Eilandtjes , die hier om- [
trent in 't water lagen. |
De \Srad legt drie mylen van Mecnen, vyf vaftl
Doornig, en wat verdei van Yperen. Zy is geflicht j
jn hqt jaar 1 007, door Boudewyn met de Baard , Graaf
y&n Vlaanderen- en daar na heeft zyn Zoon, Bonden
wyn de Goedertieren? y of.Boude'xvyn vanRJjJfel, die
deze Sfcadt alsfcyn eigen Vaderland beminde, haar
onder aqdere weldaden met verten en mu uren doen
Uefluiten, en in het jaar io66.de heerlijke Kerl^ en
\ pyerfehoon Convent v#nS. Phter doen bouwen, I
'tgeen hy met groote inkomften, tot onderhoud j
der Monniken diehy daar (lelde , begiftigde. Noch
beeft men in deze Stad een Kjoafter van Franeiskaa*
ne$ ) en wee van Dominicanen , mitsgaders d'^Abdy \
van J+obaof Laudis van Bernardynei Monniken. In het
jaa)* 115Z, wierd V door Jobanna van Konftanti-
nopolen een voor de Vrouwen van de zelve Order
geflieht*
Binnen Kjjjlel is een fraay I\ajleel , daar men noch
het oude overblyffcl des Kiapeels van Beziet, 't geen
dceerfte woonplaats is ■ ge-weeft van den Heer, tot
bewaaring van Vlaanderen door den Koning van
VrMbyK gefield, welke aldereerft Faxtflier oflVoud-
For/igeheeten wierd , vermits hy Opziender van de
^oiiden en Boflchen was.' Ii>
I
Spaanfche Nederlanden, |2j?
DOUAY,
In defcc Stad, welke met de Boekenkamer van Vlaan
deren vereerd is, word groote handel gedreeven»
waar door ze met recht voor een der treffelijkftc
Koopfteden nn Nederland gehouden word* Zy
heeft ook een groot en heerlijk gebied van KafiTelery-
en en Ichoone Heerlijkheden : kort om , 't is dc
voornaamfteHoofdftad van Wolf ch- Vlaanderen.
De Jefuiten hebben alhier aan de Veft een fchooa
| groot Collegie*
L O CEMENT,
Aux troisRois.
Met de Wagen op Doornig t en zJrmentkrs.
D O U A Y.
Douay is gelegen op de Watervloed Scrape, vyf
mylenvan Lemen Kameryb. Ms een fterke Stad,
met veele Fonteinen, en fchoone maar oude Hui-
zen. Daar zyn veele Kerken , onde»r de welken
On\e Vrouwe d'alderoudlte is, zynde gedicht in
jaar onzes Heeren 500. ten tyde van Clovis , Koning
vanVranlyyl^, door Axcanaldus , Konueftabel van
dat Koningryk. Noch heeft men'qr verfebeidene
Parochie-Berken , als S. Jacobs , S. Niklaas ,cn de
H. Maagets ; mitsgaders dy^hdy der Cifternenfen,
S.iAuguflyns Order , S.Beneditlw , d*arme Clarijfen^
d'Annonctaaten , de Dominicanen rde Karmeliten , de
Brigittynen,dc fyflers van S. Franc ifcm Order >S. Tlx>»
mos , en S JulipnM.
Ten tyde van Philips de II. Kroning van Vrankry]^
is te Douay gefticht een ^Academie oïHooge Schoot,
die van P*mP*hIhs met groote vry heden begiftigd
X l wierd>
336 REIS-BOEK door dc
wierd, welke zodanig aanwies , dat 'er duizend
Toehoorders in de Philoiophie waren.
LOGEMENT.
Ala Place Royale.
Met de Wagen op palencijn, ^Arien en xAm.
DOORNIK.
Doornig , by de Franfchen Tournay , paalt aan
Htnegouyve , op de zyde van Walfch- Vlaanderen. De
Stad is zo oud, dat men den oorfpronk van haar
naam nieten weet, waar over de Schryvcrs dan
ook zeer verfcheelenden van meening zijn , bewee-
rended'eenen deze cnd'anderen die giffmg.
Zy is zeer wel gelegen op de Schelde f die'er mid-
dendoor loopt, vier mylen van Orchiers en acht
vmöouay. 's Is een machtige fterke Stad , met een
braaf Slot , welgebouwde Huizen , Kerken , Kloo-
(lers, en, Godtshuizcn. De Hoofdkerk, is gedicht
door KgningChtlpcril^ van Vranhjy\, aan dc Meinet
JW/tWdgewyd , en meteen ryke jaarlykfche gift be
fchonken. Deze Kerk ishoogcl\k vermaard door
?t Kapittel van': Gulde Vlies geen Kjiqer Karei de V»
daarin het jaar 1531 .gehouden hcefu
Wyders is Doornig een treffelyke Koopftad , heb-
bendeontallyk veel Handwerkslieden van aller han-
de foorten, welke t wee-er>fevcntig Handwerken of
Ambachten uitmaaken.
Deze Stad is een oud Bisdom. d'Eerfte Biïïchop
Eleutberim is door Paus F<tlix in het jaar 494. ingefleld*
Naderhand is deze Kerk meer als zes honderd jaar
aan het Bisdom van Noponm P/car^yewonderdaanig
ge weeft 5 tot dat , op de bede van S* Btrnard, ?an$
Spaanfchc • Nederlanden. uï
AALST.
Eugenim izllU het Bisdom in het jaar 1146, in deze
Kerk herftelde*
logement;
De FaHant.
Met de Wagen op ^r/Vn, S.c^mand,
Condê en Valtncijn.
AALST.
zJalft is een Stad gedicht op de Watervloed de
Venre, twee mylen van Dememonde , vyf van Gent,
vier van Bruffd , en zes van Mecbden* Haar oor-
fpronk word geoordeeld van de Romeinen geko-
men te zijn*
De Parocbie~l{erl{, welke eens door den brand
meeflendcel verdelgd, doch naderhand herfleld
wierd, is gewyd aan dcMaaget Maria, en aan den
Heiligen Martinne, Biiïchop van Tours.
Daar zyn metter tyd ook gekomen Jefuiten s JQj-
pucynen, K^armeliten, en verfcheidene andere Kjoo-
(lers; mitsgaders een Gafthuis en Munt. \ Oraleg-
gendequartier van de Stad was eertydts genoemd
Brabant in Lotry^ na dat de Stad Lotryl^ door die van
Gent vernield was- Des Stadts Zegel criMetaalen
Arend zyn noch in S. Niklas K"k;
In her Jaar 1483. wierd tot %A4? een Landdag,
gehouden, alwaar door den Gezant van Maximi-
//d*w,Roomfch Koning , zyn Dochter Margaraazm
Karei dmJGEL Koning van Vrankry^ toegezeid
wierd.
Onder de Stad en Heeilykheid van ^Aaljl behoo-
ren honderd en feventig Dorpen ; en (trekt zich de
de zelve met haar paaien tot aan de Muuren vaa
G*nt
$g* REIS-BOEK door de
Gent en de Poorten van Oudenaarde. Noch is by
de Stad <^4alft gevoegd het Land van Waas en andere
Porpen , mitsgaders de vier Ambachten , zy nde vier
Steden , gelegen Noordwaarts na de Zee , daar de
Stad Huift de eerftc af is. De drie anderen zyn
tSfösle^ouchoHteyCn jtjfenede.
LOGEMENT.
'i Wapen van Holland.
Met de Wagen op Gent, op Denremonde ,op Ninove,
en op Brufiel.
DENREMONDE.
Denremonde, by de Latynen Tenemmunda % na de
Vloed Tener#y in't Duitfch Deme, alzo genaamd ,
om dat ze de mond van de Deme is, legt van Gent,
Brrfel, en Meehelen vyf mylen! en van Antwerpen
zes. De Plaats is tferk van maakfel en gelegenheid ;
en eertydts, tor dankbaarheid , door die van Bratand
gegeeven aan D ieder Graaf van Vlaanderen ,als hy
haar tegens die van Grimbergen byftand gedaan had.
Daar word alle weeken een Vleesmarkt gehou-
den, met groote toeloop van volk.
Denremonde heeft verfcheidene Oorlogsrampen
en Belegeringen uitgedaan ; en als Parma in 't jaar
I zyn beleg voor Lillo moeft opbreeken , flocg
hy bet zelve voor deze Stad , welke , niet heel wel
van volk voorzien, gedwongen wierd zich over te
geevcn.
LOGEMENTEN.
De Koning van Spanjen.
De Koning van Vrankryk*
Alle dagen metdeBarg op Antwerpen < en Cm,
en alle dagen met de Wagsn op Aaljl i
A T-
Spaanfche Nederlandefiü
ATRECHT.
ATRECHT.
Atrtcht , bydeLatynen Atrebatum genoemd, i$
gelegen omtrent een booglchoot van dq Rivier Scar*
pe , zcsmylenvan Douay , acht van Dourlens, vyf
van Kiameryi^, en veertien kleine van Utrecht.
hls een groote Scad , in t ween verdeeld, met by«
zonderc Muuren ; heetendehet eerlte gedeeite ba
Citè (de Burgt) en het ander la Viüe (de Stad). De
Burgt is Hein, maar fterk van Schaftflen en Bolwer-
ken , en heeft d'overfchoone Domkerk^ van On%t
Prouw , met een treffely ke Bibliotheek vangefchree-
vene Thcologifche Boeken,
In het jaar j-jl. wierd S. Vèdaflm d'eerfte Biffchop
van deze Kerk , door S. Bemens ingefteld : maar
het Bisdom yuri *Atrecht is daar na met dat van 2Qi-
meryk vereenigd ; en van deze twee wierd een ge-
maakt* Hier door is deze Stad langen tyd 2onder
Bisdomfche Hoogheidgcweeft : doch dewyl federt
die van Kameryl^ zich onder de Heerichappy van
Keizer Hendnil^de IV* die een afvallige van de
Roomfchc Kerk was, hadden begeeven , zo heeft
Urbanus de II. om hen te ftraflen* in het jaar 109'f «de
Stad Utrecht weder in haar voorige waardigheid
gefield.
De Bijfchop yan uitrecht is Geefteiyk en Wereld-
lyk Heer van de Stad, (lellende Wetten en Wet-
houders, Rechten en Rechters, maar kent alleenlyk
den Graaf van ^rtois boven hem^want hy word van
den Graaf genoemd, en van den ?aus irtzyn Staat
bevefiigd* h Zelve Bisdom heeft jaarlyks , nadat
dejaaren vruchtbaar zyn, vier, vyf of zesduizend
kroonen inkomeo.
In
m REI S-B O E K door de
In de Kjrkyan O^e Vrow» word met groote eer-
biedigheid , iö een wonderlyke fchat van Gefleen-^
ten , bewaard zekere foort van -A/*««<*,hebbende de
gelykenis van Wolle , 't geen ten tyde van S* Hiero*
nymus^clyk hy zelve in zyn Brieven getuigt,uit den
Hemel gedaald is. Dit Manna of Hemelfch Brood
word lomwylen , ten tyde van groote droogte, ge-
toond, om Regen te verwerven
Ook word hier in een fchoone Kapel , ftaande op
de kleine Markt, met de zelve eerbiedigheid , be-
waard zekere Kaars , welke d'Inwoonders zeggen
dat tot hun welvaart en zaligheid uit den Hemel ge-
daald is.
't Ander gedeelte van de Stad, r//kgeheeten,
is? zeer groot en fterk , zynde omringd met goede en
vafle Muuren, Verten, Bolwerken, en wyde en die-
pe Grachten, doch zonder water*
Hier is tfAbdy van S.Vèdaflus^dk geoordeeld word
de rykfte van geheel Nederland te zyn, hebbende
alle jaaren over de twintig duizend dukaaten inko-
men.
Noch zyn in deze Stad verfcheidene heerlyke^r-
ktn^Kjifeüm ,Godtshui$en , en andere trefFelyke Ge-
bouwen, zeer bekwaam voor d'Inwftonders, met
konftigc geplaveide en overwelfde Kelders, om in
tyd van oorlog, gelijk wel gebeurd is,*met hun
Huisgezin en Huisraad hun vertrek inteneemen,
en van 'tgefchut der vyanden bevryd te weezen.
In de Stad Atncht zit de ProvinciaaU J{aad, ge-
naamd de Raadkamer tan ^drtois, waar van d'appcl-
laticn aan het Parlement vanMechelen gedaan wor-
den.
De Stad is volkryk, en zeer wel be woondiOndcr
anderen van veele treffelyke Kooplieden»
^Atrecht was ten tyde van Cajar de Hoofdftad van
een groote Provincie ; ja ook ten tyde van Karei de
Spaanfche Nederlanden^
ATRECHt.j
Kaale, Koning van Vranl^y^ en lang daar na, de
Hoofdrad van Vlaanderen : maar Artois een Graat-
fehap op zich zelve gemaakt zij nde, bleef deze Stad,
gelijk zy ook noch is , de Hoofdfiad van Artois . on-
der zich hebbende vcrfcheüene Leenen en Heer-
lijkheden.
In her jaar i fjjö.den 26 Maart,mcende AcKoning
vanVrankryk.te Stad Atrecbt teverraffen, daarhy
by nacht meteen Petard een Poort openkreeg.;maar
alzo een diergelijk ioftrumentaan de twedc Poort
niet wel wilde werken, alwaar de Mcefter kwam
te (heuvelen, konden de Franfchen niet in de Stad
komen. Zy waren ook ter zelve tyd bezig met
aan d'anderc kant de Verten te beklimmen ; doch
de ladders te kort zijnde, geraakten 'er alarrn , en
de Burgers in de wapenen, welke met hulp van
weinige Spanjaarden den Vyand keerden , zulks
dat de Koning met verlies van vyftig man en veele
gekwetften moeftafwyken.
Doch omtrent een halve eeuw daar na , te wee-
ten in het jaar 1640, wierdde Stad Atrecht , na een
belegering van ongevaar een maand , niettegen-
fiaande dat de Kiardinaal-lnfanthaar trachte t'ont-
zetten , aan de Franfchen overgegeeven*
LOGEMENT,
't Wapen van Holland.
Met dc Wagen op Douay , CamtTj\, en DMrlins,
S. O M E R.
Deze Stad heeft haar naam gekreegen van een hei-
lig Man y ^n4omrjfo{ Qmr gehmen , geboren tc
33$ REIS-BOÈK door de
Conftants, cn BiÖchop van Terouane, dit alhier een j
Kloofter met een koftelijke Kerk deed ftichten,
welke na hem S. Ongenoemd wierd. Zyn deugd-
faam en voorbecldelijk leven trok zulk ten menigte
van volk herwaarts , dat 'er een Stad gebouwd , cn
dezelve S* Omer gcheeten wierd, tot gedachtenis
van dezen heiligen Biffchop, die alhier in het jaar
695. kwam te overl yden.
S. Omer is een Fronticr-Stad tegens Vran}»ry^ ge-
fegen op de Rivier Aa, vier mylen van Arim cn
cjrdres. Zy is zeer (terk, wel betimmerd , cnver-
cierd met allerley Huizen, onder dewelkcn ook het
heerlyk Palcis van den Abt is.
Ook is de Stad redelyk bewoond van Volk * eri
heeft recht van Kaflelery , en gebied over d'omleg-
gende Landen en Dorpen.
By S.Omer is een zeer (chooneengrootela^ of
Poel) die uit geduurigleevende wateren ontftaat ,eri
haar toeloop in de <^4a of Ha neemt. Id dit Lak of
deze Poel leggen veel Eilandtjesen Beemden , met
gras en klein geboomte, welke herwaarts en der-
waarts op het water vlotten en f wecven ; en indien
meti een touw aan een van de boomtjes vaft maakt,
kan men het Eilandije trekken waar men wil. De-
ze flukken Landts zyn zo groot, dat'erontallyk
veel Koeijen en Schaapen op konncn weiden ;
\ geen waar en wonderlyk is. Onder de gemelde
fweevende Eilandtjes onthoud zich een menigte
van Vifch , Somers cn 's Winters, om van de hette
en koude bevryd te weezen* Aan dit Lak of deze
Poel (taan vecle Huizen , «?n onder anderen een
grooteen uitneemend fchooöeAbdy , Clerarttsge-
heeten , van S. Bemards Order , welke hy zelve, 20
men zegt , gefticht heeft.
Deze Stad wierd in de maand April des
jaars IÓ77* door den H*rt*g van OrUans , des
I
Spaahfche Nederlanden J
CAMEF Y K.
Konings Broeder , na een korte belegering inge^
nomen»
L O GEMENT.
1'Ecude France,
Met de Wagen op Cajfel , eJrien en Teroane.
C A M E R Y K.
Cameryl{ , na *t fehry ven van U Maire en anderen,
is gefticht en genoemd van Cambre, Koning der
Cimbren en Tongrenj en ïiade meeting van Paulut
JEmiliusycn anderen,is dit de zelve Stad welkeCasfar
Samarolrina noemt, daar veeltydts van zijn Krygs-
volk winterlegerde , en daar het Parlement en Ge-
■ neraale Raad van Gallia gehouden wierd; hoewel
eenigen willen zeggen, dat Samarobrina de Stad
S\ Quintyn in Vrankryk}^^ certydtsm 'tLatync^f*
gufia VeYomanduorum geheeten , om dat ze gelegen is
in 't Land van Vermandois in Vicardyen*
Deze Stad legt op de Rivier de Schelde , die 'er
doorloopt, en zeven mylen van Valencyn.
Cameryk is fchoon , groot ; en fterk , en heeft
een zeer vaft Kaftéel , gefticht door Keizer Karei de
V. De timmering van dc byzondere Huizen is
fchoon : de Kerken en Kloofters zijn heerlijk ; maar
in wonder en koftclijkheid munt uit onze JU Vrouw
de Domkerk , wiens Bisdom en gebied zich zeer wyd
uitftrekt.
De Stad is ryk , en wel bewoond van Koop-en
Ambachtslieden , die veelderhandc fijn Lywaat
maaken, ja jaarlijks boven de feftig duiaend ftukken.
Dit Lywaat is zo fi;n , dat men flukken vind van
538 REI S-B O E K door de
twecen-twintig ellen lang , die in ftof niet meer als !
zes, zeven, of acht oneen wcegen.
Hierisdeheerlyke Gaffel ery Cambrefis genaamd 1
welke veele Dorpen en Vlekken onder zich heeft ; 1
ook het Kafteel Cambrefis, zes mylen van de Stad, 1
daar in den jaare 1^59. de Vrede tuflehen de Chri- 1
fienc Vorftengeflooten wierd.
't Bi/dom van Camcry^ word bevonden zeer oud 8
te zijn ; want d'eerfte Biflchop is geweeft Dro- 1
gines, een deugdelijk Man, die tentydc der Wenden I
ais Martelaar 'gehandeld wierd»
De Stad Cameryl^ heeft veele rampen door oorlo-
gen en anders gelceden , en is eindelijk in de maand
April des jaars 1677* na een korte belegering ,
door den Koning van Vrmkry\ in perfoon ver-
overd»
LOGEMENTEN.
Au Grand Roy de France.
Au Dauphin.
Met de Wagen op Crevecceur, Arleux,en met de
Baygcop Bouchain.
MONS of BERGEN j
in Henegouwc.
Bergen, de Hoofdftad van het Graaffchap Henc*
gowwe, is, gelijk men by d'oudeSchry vers bevind,
zo genaamd om dat ze op Heuvelen of Bergachtige
hoogtens legt , vyf mylen van Enguienen tien van
BrufftU Zy is (terk door kond en uit de natuur ^
dewyl ze rondom in 't water gezet kan worden :
en boven deze voordeelige gelegenheid,heeft ze niet
alleenlijk fwaare Muuren en Veften, maar is met
drie zeer wydé en éiepe Grachten en een oud Ka-
fteel
Spaanfche Nederlanden^ 33^
' Mons of Bergen in Henegouwi
fieel verfterkr. ' Wyders is de Stad groot en ruim ,
vercierd met treffelijke byzondere Huizenen lufti-
gc Fonteinen: kortom, 't is een ryke Koopflad,
daar veele Ambachten van verfcheidenc Handwer-
kers gedaan worden , doch inzonderheid van Saijet-
te te maaken*
Door deze Stad loopt een vlietend Water, Trn*
tlle geheeten , 't geen zijn oorfpronk neemt van
verfcheidenc Fonteinen aan het Dorp Marpen. De-
ze Beek ftroomt omtrent drie mylen ver na 't We*
ftcn in de Beek Heine.
In de Stad Bergen is de Koninglijkf Rjai , daar d' A-
pellen van het gantfche Land zich op beroepen ,
uitgezondert Valencijn ; en hier worden de defini-
tive Sententiën of Eind-vonniflen gegeeven, zon-
der te Mecheien of elders over te brengen»
Hier is ook het edel K*pittd en d'Örder der hoog-
Vermaarde Kianonml^effenj gedicht en ingefteld door
S« Waltruiay Hertogin van Lotharingen , ,ten tyde
als 't Hertogdom van Lotharingen onder zich begreep
Henegouwe 9 Braband , Camery^ Hafpcngouw , Ar*
denm , cn voorts al het land tot den B^jn toe.
De Stad Üergen is van Keizer Karei den Grooten
niet alleenlijk begiftigd als de Hoofdftad van
*t Graaffcbap Henegomve , maar ook byzonderltjk
tot lof en eer van zo vee] heilige Mannen en Vrou-
wen die daar omtrent den jaare 6oo, met een uit*
fteekendeGodvrugtigheid hebben geleefd,en heilig-
lijk geflorven zijn^alsnaamcntlyk S. Vauber^S. Ber*.
tilda , S.JValtruda, die de Kerk en 't Kapittel der
Kanonnikeffcn tot Bergen gefticht heeft, gelyk hier
boven gezegt is , S* Vincent, S. Amani, en meer
andere Heiligen) tot een byzónder Graaffehap op-
gerecht, en heeft langen tyd verfcheidenc Graaven
van Bergen gehad ; maar zy dezen naam achterlaa-
y a ' uftdcr
540 REIS.BO E K door de
tendc , hebben eindelijk dien van Henegouwen weer!
aangenomen: welke Graaven , volgens de Schry-'
vers van dat Land , uit het doorluchtig bloed van
I^arel den Gr ooien , doch van de vrouwelyke Stamg
gefprooten ^ijn*
By deze Stad gefchieddede vermaarde Veldflag
tuflehen den Prins van Oranje en den Hertog van Lut*
msnburg\ op den il September des jaars 1678. daags
nade tekening der Vrede; in welke Slag dcFran-
fchen dapper gehavend wierden , en zeer veel volks
verlooren*
LOGEMENT.
S. Anthonis*
Met de Barge op S» Gillain , en met de Wagen op
Binch en Bjeles.
V A L E N C Y N.
Deze Stad is gelegen in een luftige dellinge op de
Schelde , die 'er door heen loopt r gelyk ook van
binnen aan de zyde van de Caidon-Poort het Ri-
viertje Rouelle i welke beidenzo overvloedig war
ter bybrengen, dat'er d'Inwoonders tot hun vol-
komqne vernoeging af verzorgd zijn» Zy kan aan
d'eene zyde door het middel van zekere daar toe
gemaakte Sluizen meeftendeel blank gezet wor-
den , en heeft aan d'andere,behal ven het Gebergte
h geen haar befchermt, fterke Bolwerken en Ve-
ften > met zeer wydc Grachten ; zulks datze eertyds
byna voor onwinnelijk gehouden wierd*
Vakncyn legt even ver van bergen en Ryffd, te
weten zeven mylen, en is een groote ert fchoonc
Stad, met veele heerlykc en koftelyk* Huizen,
WW
Spaanfche Nederlanden» 34-1
*'* VALENCYN
tvaar onder verfcheidene van zeer oud maaldel ge-
zien wordèn , mitsgaders een byzonder Huis voor
1 d'^Artiüery. Haar voornaamfte Kjfk. is geflicht
| doorde Graavini^jV^/We, dc Maaget Maria toege-
' wyd , en van d'Inwoonders Notre Dame la Grande
genaamd.Dit werk heeft niets vande nieuwe Bouw- 1
! konft, maar is op d'oude wys heel köftelyk ge-
bouwd,en vercierd met veele fchoone Pilaaren, ten
; deele van Marmer en ten decle van Porfyrfteen ,
| welke in een driedubbelde ordening ondertcheiden
! worden , wonderlijke Boogcn maaken , en boven
! en beneden groote ruimte aan de wandelaars gee-
! ven ,'t geen aangenaam en vcrmaakclyk t'aanfchou-
wen is*
De twede Hoofdkerk, is. aan den Heiligen Johanms
\ gewyd, een werk veel nieuwer als het voorgaan-
de, en geftichtdoor Pepijn, Vader' van Karei den
Grooten , Koning van Frankrijk., of, gelyk anderen
zeggen, door den Koning Thierry.
Daar zyn noch andere Kerken, en drie Kjoofltrs
der Biddende Order, en in een der zeiver de groote
enlchoone Kerk van den Heiligen Fr^ncifcus , ver-
cierd mee de heerlyke Graven eeniger Vorften van
Henegouwe en Valencijn , pronkende met geleerde
Graffchriften ; mitsgaders verfcheidene andere
KI 00 fters , Gaj}hni%en, en Godtsdienftige GejhcUen \
gelyk ook een Collegie daar de jeugd door veele ge-
lecrdeMannenjn 'tLatyn enGijL-kfch onderwee-
zen word»
jj Aan d'eene zyde der Stad, na de Schelde, ziet
*men een oud groot Hof, 't geen eertydts Gr aar
ven-Hof genoemd wierd, ter oorzaak 'dat de Graa-
ven van Henegouwe en de Heercn van Vakncyn , om
d'aangenaame Lucht, zich dikwils aldaar onthiel-
den. Dit Hof is gebouwd door Gr^?i Baldewijn^
34* REI S-B O E K deor de
die, omdathy veel Gebouwen (lichtte, den by
naam van Bouwer verkreeg. Al 't geen dit Pa*
leis in zyn omkring befluit, isaan óc Parochie vaw te
den Heiligen foannes onderworpen, die onderst ge- 0
bied van Henegouwe gerekend word, welke Heer-
fchappy zich ook over dit deel van de Scheldek geeni
aan het Hof fpoelt , en over de tien Bruggen die over !
de Schelde leggen , uitflrekt. - t
Nochmunt onder veelehecrlyke Gebouwen uit; F1
hetHof, gemeenlyk de Halle genaamd, ftaandeopj
de Markt , wiens Gevel van gehouwen fleen opge- j
haald , en met vcele venfters en groote deuren ver-
cierd is. Daar benevens vertoont zich , van een
zelve hand gemaakt , J. Pieters Ker^ en ter andere
fcyde het uitmuntend fchoon Uurwerl^, *c geen niet
alleenlijk de uuren aanwyft, maar ook den loop
van de Maan en alle de Planeeten» By ditUurr I
werk is de Kipernmarkt, groot en ruim , daar men
voor het kwaad weder onder fchuilen gaat* Bo-
ven het gemelde Gebouw , de Halle , word de j
Wolle verkocht t en achter is het Scbermfchool't geen j
tot de verkoopingderl^ewrwgefchikt is. Hief zyn I
ook <Je tsjtmers iooy £ Overigheid van de Stad , welke
ruim en groot bennen , mitsgaders een gemeen Ge*
rangenhuis; invoegen dat dit Gebouw van een'
wydluftigen omvang zynde , de Stad grooten dienft
dott. 't Is eerftelyk gedicht door Willem den Goe-
ien% Graaf van Henegouwe^ Holland, en Zeeland*
In de Stad Valencyn is onder andere Heeren gebo-
ren Keizer Hendrik de VII. van dien naam , die ook j
Graaf of Hertog van Lutfenburgwas y mitsgaders
ria% d'ecnige Dogter van Y^arel den Stoute n , Hertog*
van Boutgondien : hoewel eenigen zeggen , dat zy
te'BruJfel geboren zou weezen.
Deze Stad ftrekt haar Hcerfchappy over d'onv
leggende Landen r onder den ty tel van Ambach-
ten,
VALENCYN.
Nederlanden^ 345
|:cn , wyd en breed ; en beftaat de zelve uit drie
Standen, te wecten uit Prelaaten , Edelen , en
Overigheid*
Niettegenftaande de groote fterkte van Vakncyn ,
daar wy hier voor af gefproken hebben , geraakte
deze gewichtige Stad byna zonder moeite in het ge-
weld der Franfchen* De belegering was 'er voor
geflagen op den 1 Maart (Jesjaars 1677, onderden
Hertog van Luxenlurg en Mxmtal* Op den 4 kwam
de Koning daar zelve voor; en tuffchen den 9 en
io de Trencheen geopend, en vervolgens] eenige
kleine Poften ingenomen > cn de Franfchen op den
zonder groot verlies dicht aan de voet van een
gekroond Hoornwerk gekomen zyode , befluit
Zijn Majefteit, om met het gewoonlijk werken
geen tyd te verliezen, het gezeide Hoornwerk van
vier kanten te gelijk aan te taften* De Contre-
Tcarp wierd met kleinen arbeid vermeefterd, de-
wyl 'er weinig Verweerders in waren , en dezen
de wyk na, het gekroonde Hoornwerk namen ,
daar zy in de zelve drift ook uitgedreeven warden ,
alsmede uit een Halvemaan daar ze zich in hadden
begeeven. Een gedeelte van de Bevelhebbers en
Soldaatetyder Belegerden , begaven zich voorts in
de ruimte van een Ravelyn, m Paftey genaamd;
maar aldaar mede van de fchrik gevolgd, hielden
geen fïand , en vloodeu na de Stad : onder welk
onordentelyk vluchten de Franfchen , onder hen
vermengd, ook binnen geraakten , welke zich
aanftondts meefter van het winket maakten , langs
de wallen liepen , zich aldaar befchanften , en
het gefchut na de Stad keerden , waar door die '
van binnen gedwongen wierden zich op difcre-
tie over te geeven. En aldus wterd de Koning
meefter van deze trejfeiykc Stad 9 zonder noefi
Ï4
ccm,
344 R B Ï S-B O E K door de
ccnig Buitenwerk daar van gewonnen te het
ben. I
LOGEMENTEN
In Ons Lievrouw. ' t
Auducd'Orleans.
Aü Prïnce dé Condé. j ll
Met de Wagen op S. ^Amandt en Condet,
H A L L
"Word ook genoemd Notre Dame de Haux ; is ge
flicht op de Vloed de Scine , die 'er door heen loopt
en gelegen drie mylen van Brujfel , op d'uiterftt
paaien van Braband en Henegouwe. 't Heeft een zeeil
fchoone Kjr^ ter eere vai* dc Maaget Maria ge-j
wyd, daar men zegt dat veele Mirakelen gefchicci
2yn; waar over de Plaats niet alleen uit deze Lan-i
den, maar ook uit Vrtmkrij^ en andere GcweftcrJ
veel bezoek krijgt.
LOGEMENTEN^
Den Engel.
De Roos.
LUTSENBURG. |
De Hoofdftad van het Landfchap, geeft den
raam aan het zelve. Zy is zeer wel gelegen , groot , j
flerk j en redelyk wel betimmerd. De Hoofdkjr^ 1
ïsna S.Nicolaas genoemd. Daarenboven is 'er een
treffelyk KJoojter , 't geen , zo men légt , en als de
Gefchriften inde muur getuigen, eender eerften
van S. Francifcus Order is , gefticht ten tyde van zyn
leven. In de Kerk v&n dit KJoofter legt begraaven
Joban vanLutfenburg,KQnmg van Bohemen, Zoon van
geiser Hwdrjb de Ylfón Vader van Keizer ffrel de
Spaanfche Nederlanden. 345
NAME N,
IV. welke Johan in den oorlog met den Koning van
Fran{ry^tQgens d'Esgdfchen in het jaar 1 $48. ver-
flaagen wierd.
De Stad Lutfcnburg heeft in oude tyden veel
tegenfpoeds geleeden , als weezende een fpiegel
van oorlogsveranderingen : maar de voorgaande
rampen achter wege laatende, zullen wy alleenlijk
zeggen , dat zein denjaare 1684. na een korte be-
legering/ door den Koning van Frankryl^vcroverd
wierd , onder wiens 'heerfchappy zy tegenwoordig
behoort»
LOGEMENT»
Au duc de Lu xembourg,
N A ME N.
Deze Stad , de Hoofdftad van het Landfchap
en met de Biflchoplijke waardigheid vercierd, is
gelegen tuflehen twee Bergen , op de fliqker zydc
van de kant der Maas, acht mylen van Leuven ca
Lui^ en tien van Bruffel, en word bewaterd door
de Rivier dcSambre, die 'erdoor heen loopt. Zy
is zeer fraay , heeft een fterk Kajieel, en een fchoone
Hoofdkerk^, gewyd aan S. ^Albin. at Was van oudts
een Graaffchap , met heerlijk wyd en breed ge-
bied. Hier word ook gehouden de Kphingfj/l^
J^aad van dit Land , die te Mecfylen appelleert*
LOGEMENT»
De Koningin vanSpanjen»
Y 5 yoor;
I46 REIS- BOEK door de
Voornaamftc. Steden van
Vrankryk*
P A R Y S.
TYOude en wydvcrraaarde Stad ?arys legt aan de
**^Rivier de Seint % en is onder alle de Steden in
Vrankryki ja in geheel Chriftenryk. > (Toudlte , de
grootfte, en volkrykftc* Zy*is gebouwd Teven-
tig jaar voor d'cerfte (lichting vanTVoye», vierhon^
derd acht-en-ncgentig jaar voor d'opböuwing der
Stad J{omen, en duizend vier honderd zeventien
jaar voor de geboorte van onzen Zaligmaaker Jefus
Chrifius.
De Stad legt in 't rond als een appel , heeft veer
tien Poorten , en rondom Grachten , Wallen en
Muuren, daar haar een en P ^Augufius, ge-
bynaamd Dieu-donnê, nevens een Provooft en Sche-
pensj in het jaar 1190» mee voorzien heeft. Zy
word gemeenlijk afgedeeld in drie deelcn , te wee-
ten 1. /<iCW, lijnde het middclftedeel, 't welk van
de .SWnealseen Eiland omringd is, hoewerer noch
meer Eilanden in de Seine lagen , die nu al meeft be-
bouwden met bruggen aan de Stad zijn gehegt. z.
d'lfniverfitett, tegen 't Zuiden,aan de welke vyf Voor-
fïeden zijn , als S. Germain , onder alle de Voorftedcn
van Parys de voornaamfte , S. Michtl , S. Jacquet, S*
Viêor, en S. Marceau: }Ja Vdle , tegen *% Noorden
9t geen het grootfte deel van de Stad is,daar de rykfte
cn voornaamfte Heden in woonen, en waar aan men
ook vyf Voorbeden heeft , naamentlijk du Tempte \
S. Martin, S. Denis, Montmartre , en S. Honoré*
Nu willen wy, op dat wy de Stad Parys te ordente*
Voomaamfte Steden van Vrankry k. 149
P i k Y S.
ilijker mogen befchryven , deze drie voornoemde
deelen der Stad voor ons neemen , en de voor-
naamtfe Timmerazien, Paleizen, plaatfcn en oor-
den, welke in ieder der zei ver te zien zijn, vcr-
haalen.
La Citéj gelijk gezegr is, is her middelde deel
der Stad, in een Eiland, 't welk de JVwe maakt,
gelegen. Alhier is te zien I. VEgUfede notre Dame
( Onze Lievrou we Kerk ) die voor de grootfte van
geheel Vrankryk gehouden word. Ih bet Pahi^^oox
Phify$ den Schoenen gebouwd , zijnde een groot en
ruim Gefticht, eertydts der Koningen wooning ,
maar naderhand tot het Parlement verordend ,
9t voomaamfte vangantfeh Vrankry^, voor hetwelk
zich de Vorften des Ryks, ja de Koningen xel ven
moeten (lellen* Voor dit Paleis ziet men een Hof y
faCourt ?. Elo'^oflaCourt du Change genaamd, daar
de Kooplieden alle dagen 's morgens en 'savondts
ten tien en vyfuurentefamenkomen. Ind?nin«
gang van het gemelde Paleis , by de trappen , (laat
het Beeld van oen Graaf, die den fchat v^n den Ko-
nigs Philips den Schoonen beroofd zou hebben. Ver-
volgens komt men aan een groote Zaal 5 U Salie du
Palais genaamd, alwaar , gelijk ook voor de Zaal en
in alle de Galdcryen , als mede op het Voorhof van
het Paleis, allerhande Winkels of Kaffan zijn , daar
men koopen kan 9t geen men van nooa^n heeft. In
dezelve Zaal (laan alled'Afbeeldfels d^r Koningen
yan Vrankry^ van Pkaramond tot Hendril^ den 1 1 L
Voorts zyn'cr veele onderfcheidentlijKe kamers,
in welker ieder byzondcre Rechtszaaken verhan-
deld worden*
Wyders heeft men in dit deel der Stad noch vyf
Bruggen aan te merken, diealtcmaaloverde
leggen , cn , even al$ de Straaten aan beide de xy-
dea
jeli
bji
af»
f(
ï
ti
[1:
li
Ht REI S-B OEK door de
den met Huizen betimmerd zyn. Dedriceerfter
dezer Bruggen gaan van la Qiti in la Viüe , en d^
twee anderen van la Cité in d'Univerfiteit. Noch is ^
'er een zesde, zynde een lange breede Brug -van
fleen , tegen over d'AuguflynerK^y^ gebouwd, langs
de welke men van d'Univerfiteit en der zeiver
Voorlieden niet alleen. na de Stad, maar ook na de
Voorftad gaan kan, en werd le Pont Neuf, U Pont
Henry , öf h Pont des zJ.ugu\\ins genoemd , door Ko
ning Hendril^den III. in den jaare 1578. aarlgevan
gen te bouwen, en door zyn Nazaat Hendrikden IK
voleindigd, die daar van koper op 't midden der
Brug zeer treffelyk te paart gelteld is» Deze Bruj
is zo breed , dat 'er drie Karoflen nevens malkan
deren konrKn ryden; en zijn aan beide de zyden
ook verhevene wandelplaatfen, zo breed dat op
ieder zes perfoonen nevens den anderen gaan kon-
nen* Sedettzijn'er noch verfcheidene nieuwe Brug*
gen gemaakt , zulks dat deze Stad om haar da-
gelykfche verandering naauwelyks te befchry-
ven is.
Noch zyn 'er in dit gedeelte der Stad verfchei-
dene Kerken , Kloofters , en andere Geeftelijke
Gedichten, waar onder,omftiIfwygensover d'an-
deren heen te Happen, de voornaamfte is l'Egiife
NótreEhame, een Ichoon, groot en heerlyk Gebouw,
flaande meeftendeel op paaien in 't water aan de
Seine, ter lengte van honderd vier-en-feventig, en
ter breedte van feftig treden , hebbende honderd en
twintig pilaaren en vyf omgangen , ter beide zyde
vyf-en-veertig Kapellen, en elf Deuren , waar af
de voornaamfte driedubbeld is, boven met acht-
entwintig Koningen in fteen gehouwen , onder de
welken Koning Pepijn op een Leeuw zit* Deze
Kerk is voorzien met vier Toorns , waar onder
rwce zeer fchoon, hoog en vierkantig zijn , en ,
be«
I
Voornaamfte Steden van Vf ankrij k. 34$
P A R Y s:
•ehalven d'anderen , twee geweldige groote Klok-
hen hebben » welker eene, S* Maria genaamd , met
wintig, en d'andere met twaalf of zeftien mannen
;eluid móet worden; zulks dat men 'er het geklank
>y nacht , of ftil weer , by de zeven Franfche my lea
af hooren kan*
VUniverfuè, het twede deel der Stad , is tegen
t Zuiden gelegen , en word alzo genoemd om
iat de Paryfche Academie , benevens de CoJlegien ,
aldaar is, en dat 'er de Profeffbren en Studenten,
met de Boekverkoopers , meeftei deel hun woq-
aing hebben. tfUnivcrfiteit \seciR gefondeerddoor
Kaardden Grooten , in den jaare 796* daar toe aan-
gemaand door den geleerden Mcuinus, zyn Leer-
meefter : maar Koning J^ohert , de Zoon van Hugo
€apety dien men zegt een goed en geleerd Heer ge- ,
weeft te zyn, heeft de eerftede Rj8iorescnProcu~
ratores aldaar ingezet , en hen , gelyk ook degant-
fche Academie", met heerlyke Privilegiën begif-
tigd. Alle drie maanden word'er een nieuwe J<}c-
tor gekoozen. Hy gaat in zJBispuhlicis boven Vor-
flen , Kardinaalen , BilTchoppen , en Vorflelykc
AmbaflTadeurs 5 en als de Koningen van ÏÏankjijltbz-
graaven worden, naaft aan 'tLyk» Nevens den
P^etlor zyn 'er noch vier Procuratorts, welke uit vier
Natiën, daar d'Univerfiteit uit beftaat , verkoo-
zen worden ^ alseenFiaucois, waar onder zyn de
Spanjaaarden , Italiaanen » Grieken , en andere
Óofterfche Natiën j een Duitfcher , die onder zich
heeft de Noordfche Natiën , alsdie van PoUn.Deen-
marken, Siveden% Engeland, Schotland, en,Z* mitsgaders
een uit Picardyen^n een uit Normandyen* De menig-
te der Studenten alhier is den eenen tyd grooter als
den anderen ; maar dik wils zyn 'er over de tien,
twintig, en dartig duizend bcyonden.
|yo REI S-B OEK door de
Wat de Co/fcg/f» belangt, die maaken een gets
uit van over de vyfcig , en hebben meeft altemas
hun eigene Kerken en Kapellen : behalven nöc
meer andere Kerken en Gecftelyke Geftichtei
welke in dit gedeelte der Stad gelegen zyn»
Onder deWereldlykeGebouwen alhier heeft met
le Palais des Teymes {PMatium Thermarum , of 'tPalei
der Badftoven)\ geen deKeizer Juliam* den ^Jpoftaa
gebouwd en bewoond heeft , doende het wate
van het Dorp <Arcueil na GentilU id zyn Baden le
den ; welke Baden hier als noch te zien zyn»
De Vo^r\leden van dit gedeelte zyn vyf in 't getal
L S. ViBor, voerende den naam van't trerfelyk Kloo
Iter, daar in gelegen , welkers Abt een der vie
vodrnaamftcn van P<iryjis,die hun eigene Jurisdi&i
of gebied hebben , en den Biflchop niet onderwor
pen zijn. De Monniken zijn van S. tJuguflyns Or
der* Dit Kloofter zegt men een rykdom te heb
ben, die met S. Denys vergeleeken mag worden
mitsgaders een der treffelijkftc Bibliotheeken va
Vrankry^ 1 1. De Voorftad S. Marceau, die wegen
haar grootte in Stad en Voorftad verdeeld is» Daar
ziet men voor eerft het Kloofler der Cordeliers of
Prantijkaanen , genaamd ies Cordelieres S, Marcel
welke daar ingevoerd zijn door de Huisvrouw van
den Koning Louis. By deze Nonnen zijn ook
Monniken, die op hun kap een graauwen hoed draa-
gen» Wat meer inwaarts ziet men de Parochie*,
J^erjfc vanS.Hypolhus , en dicht by 9t KJooücv die]
van S. MarceÜm^ daar deze Voorltad haar naam van
heeft, welke de beroemden Held Roeland, Graaf
van Blaye, Zufters Zoon van parelden Grooten , aan-
gevangen heeft te bouwen. Niet wyd van 't Kloo-
fter is 5. Martens Kjr^ en by de Stadts Poort de
groote Parochie Ker\ van S* Madard* In deze Voor-
ftad maaken de Nederlanders fchoon Tapytwerk.
III,
i
Voomaamfte Steden van Vrankryk- 'iti
P A R Y S.
1 1. Van hier voortgaande , komt mèn in de Voor-
'ad S. Jacques , daar me.i een Kapucyner JQoofier
ind , gelijk ook het Kloofter en Gaftkuis van S* Jac*
us dubaut pas , of S. Jacobi de alio mitsgaders
at van nbtre Dame des Camps , 't geen eertydts een
tempel van Ceres en Mercurius geweeft is* Hiec
4 licht by ziet men een verheven werk> fcynde eeu
? Waterleiding , waar door het water drie mylca
l"7eegsgebragt word tot in't Hötel de Luxembourg^
et heerlijk Paleis van Maria de Medicis , Moeder
>an LodeTvy^ den XIII. (taande in de Voorftad*
i V* Germain , 't geen ver over de twee honderd
luizend kroonen van bouwen gekoft heeft. Ook
friet men by S. Micbiels-Poort twee zeer oude Ge-
stichten in de&adts Grachten uitkomen , welken
'aen zegt twee Sloten te weien die over de twaalf
'londerd jaaren gebouwd zijn» In deze Voorftad is
iet Kloofter der Karthuizer Monniken , (UsCbar*
lreux) zy nde een zeer groot begry p , met een fchoo-
ïen Hof daarachter. A^n een van de Poorten de»
jses Kloofters knielt de Koning Hendrik, de 111. ne*
>ens een menigte Geeftelyke lieden voor eenifcfa*
ien-Beeld. Eindelyk volgt ten V. Ie Taubeurg deS*
lermain (de Voorftad S. Germain) de fchoonfte en
^rootftevan allen, hebbende een gezonde lucht, in
ie welke d'Engelfche , Hollandfche , en anders
Gezanten , nevens veele treffclyke Heeren hun
wooningen hebben. De Hoogduitfche , Neder-
luiidfche, en andere Natiën, die te Parys een wyl
meenen te vertoeven, verkkzen gemeenlijk alhier
hun woonfteden , en zulks wegens de bekwaams
gelegenheid, fchoone huizen, en goede exercitiën
welke aldaar gehanteerd worden. Deze Voorftad
voert haar naam van dattreffelyk Kloofter S. GVr-
mm des Pre% ? 't geen mede buiten dc JurisdiéUe
van
||j R E I S-BOE K door de
van Parys is , en het gebied over deze Voorftj
heeft» "
La VilJe , zynde het darde gedeelte van Parys, Ie ^
in 't Noord-Ooflen , is het grootfte, ea dicht m '
heerlyke huizen doorbouwd; zulks dat het allee; [
wel onder de grootfte Steden vanK^w^ryj^gereker f
zou mogen worden» Men telt'er twee hondetl
tachtig Straaten , een-en-dartig iCerken, tien Klo<i
ftefs, vier Gafthuizen, en zes Kapellen* I. by dj
Poort S. zJntoine ziet men het Celefliner -Kjoojler
vertoonendc boven de poort bet Beeltenis van iQf
aing Karelden V. Inde Kerk iseen Kapel ^alwaard
Grafïchriften van eenige VorfteJyke Pecfoonen, z<
van den Huize van Bourbon als Qrleans, te leezei
zyn. Ook leggen, behalven meer anderen, albiej
begraaven de Herten van Xpning Hendrik den II
en den Könheftabel AnneMontmorancu 1 1. & la Ru\
de S# Antoine (in S* Antonis-ftraat) een Jejuiten Coüe\
gie, te vooren de i^apel van S.£o«?> ge weeft, ftaan-
de recht over de Fontein de Birague. 1 1 1. S* J ean d(
Greve>een voornaame Parochie-Kerk met een groot
jKerkhof» I V. by de Poort du Temple een J^erk en
groote plaats, zynde in de rondte bykans als een'
klein Stedetje, die wél eer den Jemptliers toebe-
hoord heeft, welkezoom hun ^Cettery , als fnood|
Sodomitifch leven , in het jaar 1 3 10. onder iQoning
Philips den Schoomn , met menigte te Parys verbrand !
zyn , wordende den overigen het Rijk ontzegt , en
hun goederen aan de Johamüten , of Rjdders van Blo-
des, (nu vzn Malta) gegeeven* V. by de Poort
S. Martyn het aanzienlyk KJoofier vanS. Martinus,
een groot begryp, meteen muur omvangen, en j
een der vier Geeftelyke Geftichten welke den Bif~, \
ftbopvan Varijs niet onderworpen zyn, maar hun I
eigen gebied hebben» In den omgang; van dit IQoo* j
fier ziet men een zo konftig gefchüderd Vouwen-
beeld,
I
Voornaamfte Steden in Vrankryfc, 352
P A R Y S.
Ibeeldi dat geen Schilders uit Dttitjcbland , Neder-
Undy halien t of elders onderneemen durven een
diergelijk temaaken* VI. niet ver van daar de
Parochie Kerk. Nicolas de Champs , welke zeer
'ichoone Kapellen heeft , waar onder dc treffelijkfte
is die van Montmorency , zijndcdeze Kerk-op acht-
cn-negentig piiaaren gebouwd. Noch zijn 'er in
dit gedeelte der Stad , behalven veele andere Ge-
dichten van weinig belang daar wy ftilfwygens over
heen flappen , VIL het Kj,oojUr des Filles Fenitentes
of rcpenties, de S. Magliore genaamd , daar de be-
keerde Hoeren zich in begeev^n. Men zegt t dat
,op die plaats wel eer de Paryfche Galg gedaan heeft.
VlIL VHofpital du S.Sepulchre ft Gafthuis van hctH.
Graf) daar eenige Kanonnikenzyn ? en konnende
gecnen , die van 't Heilig Graf komen, hier een
ïyd lang bly ven , en gefpyft worden. IX. DeK?rk.
Cü\ Kerkhof des Innocens of S* Innocens, zijnde het
grootltc Kerkhof van ?arys , en hebbende veele
fchoone Graffchrirtcn , onder anderen een van een
Vrouw, JolandeBailly genaamd , geftorVen 1514*
ter ouderdom van acht-en- tachtig , en na een We-
duwlijken ftaat van twee-en-veertip, jaaren , welke
twee honderd vyf-en-negentig Kinderen en Kindts-
hinderen uit haar ligchaam voongeteeid gezien
heeft. Djcht aan dit Kerkhof, in een klein ftraatje,
la ruedefer genaamd , isindenjaare16lo.de dap-
peren Held Hendrik^ de 1 K in zyn karos na 't ^irftr
naai rydende, door den vervloekten Moordenaar
Francois HavailLac omgebracht. Deze Kerk zou in
het jaar 1 183» van de goederen der uirgejaagde Joo-
den gebouwd , en na d'onnozele Chrift-vermoorde
Kinderen des Innocens genaamd wcezen. X. dfr
1 Parochie K^erky^n S. Euflachius, de grootfie Parochie
vanPaw, daar fomtydts tegen Paafch wel veertig
Z duizend
354- REIS -BOEK dooï de
duizend meufchen communiceeren. XI. de Kerk!
en 't Kloofter der drie honderd Blinden , fHofpitall
desquinfe\ïngt Aveugles geheeten , gebouwd door]
den Koning S« Louis , ter gedachtenis van drie hon-|
derd blinde Ridders welken hy van deBarbaarenj
gekocht had* Doch dit zy genoeg van de Geeftelij-
ke Gebouwen.
Dit deel van Parys heeft %es Voorjleden en ^v«i|
Voorten. I. Le Faubourg de ^Antoine (de Voor-
Jftad van S. Antonis) ne vensde Stadts Poort die denl
zeiven naam voert, waar langs de Seine door del
Stad vliet, zijnde een nieuw begrip, van tydtotj
tyd met fchoone huizon vercierd , en onder de zei-
ven het KJoofterS. Antoinede Champs. II, De Poortl
en Voorftad duTemple , die nietheel groot is* Tuf-
fchen deze Poort en de Voorflad S. Martin legt dat j
wydluftig fchoon Gaft-of Lazarus-huis , PHofpital de l
S» Louis genaamd » 't geen honing Hendri\ de IV* \
met onuitfpreekelijke koften voltimmerd heeft. De
huizing is een groot , fterk en heerlijk getimmer,
beter een iyoninglijk Paleis als huisvefting der kran-
ten gelykende. Daar zou plaats voor tien duizend
menfehen weezen. In peftüentiaale tyden wor-
den 3er , behalven twee duizend arme en gebrekke-
lijke lieden die men 'er dagelijks onderhoud, alle
degeenen die met vuurige ziektens befmet zijn in-
gebracht. Haar Apotheek is waardig om te zien.
III. De Poort S. Martin , nevens haar Voorbad ,
die groot is, en haar eigene Parochie Kjrl{ heeft,
S. Laurzns genaamd* Buken de zelve ziet men dat |
wydberoemde Hoofdgerecht 'Montfatdcon. I V#
De Poort en Voorflad S. Denys , daar noch een ande-
re Voorjiad by WgiJaVMe neuve(dc nieuwe Srad) ge-
naamd* Van hier kom- men (V) aan de Poort en
Voorflad Montmanrei op welken Berg tegenwoor-
dig een Kapel ftaat , ter plaatfe daar de drie Marte-
laar en
Voorimmfte Stecden ia Vrankryk] 3 jf y
P ' A R Y S.
harend. Dionyfius, Ekutherius en ^//?/monthalfd
izouden zyn. Noch (laat op den zeiven Bergeea
Nonnen- l^loofler , door de Huisvrouw van Koning
Lodewy^de IV. ter eere van S. Urfel gebouwd.
VI. De Poort en Voorftad S. Ronoré, in de welke
de volgende Kerken en Geeftelijke Gedichten te
zien zijn : als eerftelijk ter rechter hand die van
S, Hochus, daar raeeft alle Zondags namiddag ia
't Hoogduitfch gepredikt word : 't Kjcofier der Her-
vormde Jacobynen , zijnde noch een nieuw gebouw:
de Capucyner innen, welcke vrouwen na den Regel
van S. FrancifcuslcevQüy volgende de Capucynen na:
in leven en kleeding , gefticht door Ludovica Lo*
tharingia , Huisvrouw van Koning Hendrik, de II h
de Kapucymn, door den voornoemden Hf ndril^den
HL ingevoerd; doch deze Monniken laaten zich
met dat Kloofter niet vernoegen , maar hebben over
eenige jaaren een veel grodter in de Voorftad
Jacques gebouwd : Les Feuiilans , of Ceejfelaars ,
ijnde van d'Order van S. BenediBus^ welken de
gemelde KoDing Hendril^de IIL In den jaare 1 58 7.
inedeingefteld heeft» Die in dit Kloofler woonen ,
zijn meeftendeel van Adel. Eindelijk zo ttaatde
gevende Poort aan de Seiney by de Louvre , het Ko-
ninglijk Slot en Wooning.
Dit alles dan verhaxld hebbende,zullen wy voort-
vaaren voor oogen te ftellen'tgeen , behagen de
gedachte Geeftelijke Gebouwen, in dilgedeelte van
Parys noch te zien is* Beginnende dan van de Poort
S. Anthoni , daar dit boven gefchreevenftaat, un
Dieu, uneFoy, unl{oy, une Loy (een God , een Ge-
loof, een inning, een Wet) komt men Laan de
Baflille , in welk Slot men niet als Prinfen cn groote
Heeren gevangen zet» 't Is een Gebouw van groo*
te vierkante gehouwenc fteencn , met acht Toorns
Z 2 cn
356 jR. E I S-B OEK dooy de
cn diepe Grachten, gefticht ia de jaaren 1 369 en 70; \
onder Koning Karei den V. en zeer bekwaam om de.!
Stad in oproerige tyden te dwingen. De beruchte i
Maarfchalk de Biron , van verraad tcgens den Ko- j
ning en het Ryk overtuigd , is in het jaar 1602. al-
hier onthalsd. II. vind men laGreve, een plaats
daar men alle dagen de Misdaadigers recht , en een
groot fteene Kruis gezien word. Op deze plaats
ilaat mede III. het Raadhuis r of V Hotel de ld
Ville , in den jaare 1 J. door Koning Irancois den
I. gebouwd, gelijk zulks met goude letteren aan
de gevel te leezen is. Het Raadhuis onder door,
of de Rivier langs gaande , komt men IV*aan 't Ar-
fenal, of Gefchut-huis, 't geen altyd groote voor-
raad van Krygsrufling in zich befluu , aan een der
Grooten vertrouwd word , enter zyde een treffe-
lijke Malie-baan heeft. Van daar komt men V. * U
place Royale, een zeer heerlijk werk , door Hendrik,
dm IV* gebouwd , en in 't vierkant zodanig met hui- 1
2en vercierd , dat men 'er als onder een galdery om 1
heen kan gaan , gemaakt tot Koninglijke Tournoy-, j
of Steek-fpellen , en wel eer V Hotel de Tournette? \
geweeft. Hier ter plaatfe wierd Koning Hendril^de l
BU Anno 1 f 59# op zijn Zuftcrs Bruiloft in 't tour-
riooijen door den Graaf Montgomery met de lancie
onverziens, 't kasket niet wel gefloten zijnde,in zyn
eene oog gek wer ft , waar aan hy den tienden dag ge^
ftorven is : welk ongeluk Vrankryl^mtt wein/g be-
weende. Niet wyd hier vandaan ftaat. VL het i
Hof van Vitry ; en van daar komt men aan twee \
Kjatsbaanen , de grootften en treffelijkften van de
vyf honderd welken men zegt binnen Parys te zyn. 3
Vervolgens ontmoet men VII. 9t Hotel de Guife , een
groot Gebouw , met fchoone ftallingen en luftige
hoven. In de Zaal, aan de zoldering, ziet men
over al de fpreuk 1 welke die van Guife , ten tyde
van
Voornaamfte Steden van Vrankryk. 357
P A R Y S.
van Catharina de Medicis en haar Zoonen , gevoerd
hebben » chacun a fon tour (ieder zijn beun) meenen-
de na d'aflyvigheid van Koning Hendrih^den III. tot
de Kroon te geraaken» VIII. Ziet men by de
Poon du Temple veeïe nieuwe Gebouwen , daar te
vooren ledige plaats was > genaamd ies Marèts du
Temple. I X. Van de Voort S. Dcnys door de Straat
Bour-Iabbe gaande , komt men aan PHötel deBour-
gogne> in oude tyde zeer beroemd geweeft: tegen-
woordig worden'er de treffelijkfte Comedien ver-
toond. X. Dc Straat S. Dcnys langsgaande, ont-
moet men een oud Kafteel , le grand Chateletgc-
naamd , 't geen eenigen willen dat Julius Cafar ge-
bonwdzou hebben ; hoewel het geloofelijker zy,
dat het door den Keizer Julianus den ^poflaat ge-
fticht is. Hedendaags word 'er eenGerechtsbank ge-
houden. XI. Vandit Ch*teletkon\t men byde£o«-
cherie , of degroote Vleelch-hal, en van daar verder
n U yalle di Mi/ere, daar men de Chriftenen voor de-
zen in de Seme plachr te werpen- Des BiflTchops ge-
vangenis heeft alhier haar achter-uirgang. XII. Van.
de Poort Montmartre komt men aux Hallessen plaats
daar allerhande Waaren verkocht worden, en daar
veele VorftelijkePerfoonen , enten tyde vap Karei
den VU wel driehonderd treffelijke Burgers op een
fchavot met den (waarde gerecht zijn.XIII. Niet ver
van hier is het groot Koornhuis, daar men allerhande
Graarvenverkoopr.als medeXIV. la Fr ipper ie ,alwaar
men aller ley kleederen te koop heeft. Die hier wil
gaan koopen , of zyn kleederen verruilen , moet wel
toezien dat hy niet bedroogen en werd : want deze
lieden zijn doortrapter als de Jooden. X V. Niet
wyd vanhier is V Hotel de Soupn, een vry Gebouw
met muuren omvangen. XVI, In de Voorflad
& Honoré ziet men 1' Hotel de Merc<xure\ en dicht by
Z $ de
35* REI S-B O E K door de
de zelve Poort dc Vaarde-markt, nevens een fchoone
Malie-baan* XVII. In de Stad , in dc Straat S. Ho-
norê, (laat een Kruis, genaamd la CroixdeTiroiry
by't welk men zegt dat BrunechiUis, Dochter van
Atbanagildns , der Gothen Koning jn Spanjen, en
Weduwe van Sigebertus , Koning van Vrankryl(,
door bevel van den Koning Clotarhs , in het jaar
616. met vier paarden van malkander gefcheurd
zou zijn , en zulks wegens veele kwaadedaaden die
zy in het Ryk aangerecht had»
Behalven dit alles, lijn in dit Deel noch veele
Prinfen en Heercn-huizen te zien , als des Hertogen
van Efpernon , des Canccliers Siüery , dat van Belle-
garde , dat van Longueville dicht by de Louvre , cn
anderen meer.
Eindelijk volgt de Koninglijke Woonftede, de
Xouvre genaamd , miflehien voortkomende van 't
woord ly Oeuvre, als willende 'zeggen Chef dy Oeuvre.
(Meefter-ftuk ) Koning Dagbbert zou het zelve aan-
gevangen hebben te bouwen j hoewel anderen het
aan den Koning Pbilippus i^uguflus toefchryven.
Tran$ois dc 1. en zijn Zoon Hendri^ delh bebben het
zelve Gebouw zeer vermeerderd , gelijk zulks in
een fwarteMarmerfteen , bovenden ingang, met
goude letteren te leezen is. Hendrik^ de IV, heeft
daarna de geweldige Galderyen, eenige honderd
treden lang, daar aan getimmerd , cn met fchoone
Schilderyen cn anders vercieren laaten. Doch dit
alles komt in geen vergelyking by *t gunt 'er de te-
genwoordige Koning Lodctvyl^de XIV* in en aan
heeft laaten maaken. De gedaante is eer langwer-
pig als vierkant , vermits men'er het Paleis des Tuil-
leries mee vereenigd heeft, dooreen Galdery wcU
kers gel yke men ingantfchEwop* niet en ziet. De
iQimers, de Vertrekken, de Hoven en Tuinen,
de wonderlyke Bronnen , de raare Schilderyen en
cu-
Voornaamfte Steden van Vrankryk. 3 79
PARYS.
curieufe ftukken die in dit i^pninglijk Huis ^ijn,wy-
zenwelaan dat'er niets met Vrankryk ver^eleeken
kan worden.Maar onder anderen blinkt de heerlijk-
heid des Konings inzonderheid uit in de Zaal daar
hy opzijn Troon zit, welke uitftcekend hoog, ea
verrijkt is met alles 't geen men het raarft en kofte-
lijkft in de natuur kan vinden. Eindelijk , alles wat
men 'er af zeggen kan is , dat , gelyk Parys het
kort begrijp van het Heelal is, de Louvre het kort
begrijp van alle de Paleizen der Wereld is 5 'tgeen
mèn noch met meer reden zal konnen zeggen, als
het eens voltooid zal weezen. Doch eer ik van dit
overtreffelijk Gebouw affcheid , moet ik noch zeg-
gen, dat men 'er in een zekere Marmerlleene Ka-
mer , la Chtmbre d'^Antiquité geheeten , vyf gedenk-
waardige Beelden ziet, naamentlijk Diana, Meren-
nus, VenM , tAfoüo , en een JEtkiopifche Koning.
Het Beeld van Diana zou het zelve zijn't geen in den
Tempel CEphefen gedaan , en door wiens mond de
Duivel gefproken heeft* 't Is wit, of het van Al-
bader gemaakt was* Men zegt, dat het honderd
duizend kroonengekoft zou hebben; 'tgeenbyna
ongcloofelijk is* Mercurhs% Vems, cn-xApollo9 zijn
van Albaft , doch zien 'er zeer oud uit* Het Beel-
tenis des Moorfchen Konings is van fvvane fteen ;
meteen Mar mere Rok* 't Is zeer oud, en zou in
oude tyden van de zynen aangebeden zijn.
Dit is dan wel 't voomaamfte, 'r geen in deze
wydberoemdc Stad Parys te zien is. Die zich daar
een wijl meent op te houden, kan de navolgende
Plaatfen. welke dicht om de Stad gelegen zijn, be-
zichtigen : Bifeflre , Montmartre , S. D&iis , Cha<*
fteau de Madrid , Chafieau de Meridon , le Bots S. Vin-
eent , S. Cloud, S,Germatnen Laye , Yontaine bUau ,
Mthn% Corhil , Gwtille , zArcucil) JJJy , Vanves ,
Z 4 Go-
"360 REI S-B O EK door de
Goncffe , Charenton , Cenflans , Rupl , cn S. Maar;
hoewel ze niet altemaal op een zyde leggen , ^ulks
dat men van d'eeoe tot d'andere kan komen zonder
de Rivier te paflecren'.
LOGEMEMTEN.
Le grand Hótel de Luine ?SurleQuay des Au-
Le petit Hótel de Luinc \ guftins.
Le petit Paris.
Les bons Enfans.
Les Six Perdris.
De Reizigiers , die zicTi te Parys eenigen tyd wil-
len ophouden , cn niet veel onkoften in degroocc
Herbergen zoeken te maaken > moeten een Kamer
huuren , Chambregamie geheeten , die 'er by menigte
te huur zyn,en ind'Ordinariflfengaan eeten , hocda-
nigenmen 'er by honderden vind, alwaar men zo
veel en zo weinig verteert als een ieders gelegene
heid toelaat. De gemecne Ordinariffen worden
Gargottes genoemd. Hier traöeert men elk voor
vier en een halve ftuivers, te weeten opde volgende ,
manier» In huis treedende , vind men altyd tafels
gedekt;en ieder zet zich waar hy wiLTerftond krygt
men een Mes , Vorket , Tafelbord , en een Kom ,
daar men zo veelbroodtsin fnyd als men luft heeft;
cn hebbende het aan den Hofpes toegereikt , fchept
'er die fop over, 't geen de Franfchen Soupenoc~
men» Vervolgens krygt men een teljoor met vlees
en een half pint wyn , benevens zy n toebehooren :
alles icqï netjes na de Franfchc mode*
O R-
Voornaamfte Steden van Vrankrijk. 36 i
O R L E A N S.
Dc wydberoemde Stad Orkans, in 't Latyn Au-
relia, is gelegen op de Rivier dc Loire , aandezydc
vznBeaufo. Zy word van Juüus C^far Genabum ge-
weten* Eenigen mecnen , dat de Dmides haar eerft
gebouwd , en hun voornaamfte Zetel aldaar gehad
lebben» Jeanlê Maireiegt, dat ze gedicht is door
Aurelianus , den t wee-en 'dart jgften Keizer van i^o-
men, die begonnen heeft teregeeren in het jaar na
des Zaligmaakers geboorte 263. hoewel ze veel ou-
der zy ) en het te gelooven ftaat dat hy haar vergroo-
tendeen verbeterende, na zynnaam Aurelia heeft
doen noemen» Doch de naauwkeurigften houden
met Sabellicus , dat de Latynfche naam van het
xvooxdaurum , endeFranfche van or, beiden goud
betekenende, gefprootenisj en zulks wegens den
overvloed van het goud , en den rykdom daar dc
Kooplieden en Inwoonders mee gezegend waren ,
door hun koftclyke Wynenen andere Waaren die
zy verzonden»
Deze Stad is het Hoofd van een Koningryk ge-
weeft j want de vier Zoonen van den Koning Clovis
na hun Vaders dood het Koningryk ondervmalkan-
derdeelende, viel deze Stad den tweden Zoon C/o-
domirus ten deel , die 'er d'eerfte Koning af wierd :
doch by verloop van tyd is ze der Kroon weder in-
gelyfd, en tot een Erf- Hertogdom voor den twee-
den Zoon der Koningen van Vrankry\ verordend >
waar at P kilip r, de Zoon van den Koning Philips de
Valois , d'eerfte Hertog was.
Orhans is eenfehoone welbebouwde Stad f lang*
werpig vierkant , omtrent twee mylen in 't begrip
Z 5 voor
%6i REI S-B OEK door de
voorzien met fchoone wallen en grachten , en heeftj
ccn gezonde lucht , en fchoone lat dsdouwen j Ito
vruchtbaar van goed Koórn en kofielykc Wynen , cuii
doch graveelig ; weshalven des Konings Proeverj 0
met eede verplicht is die van 's Konings tafel te wee- U
ren. d'Inwoonders dezer Stad zyn in omgang vanj 8a:
natuure vricndelyk, maar in hun kleeding prachtig ,j
Houten hovaardig. i»
Onder d'aanmerkclijkde zaaken ziet men hier 1 j ï
tfUnherfiteit , door Philips den Schoonen in het jaar |
1312. gefondeerd > en door den Paus Clemens den V.
in het jaar 1367. met Bullen beveiligd- Deze
Paus , een Franlchman , geboortig van Bourdeaux% \
word gezegt alhier zyn fludien voltrokken te heb- \
ben.
2, De Bibliotheek der Duitfebe Natie, welke van j
goede Auteuren genoegzaam voorzien is , en waar i
uit men ter nood Boeken te leen kan krygen : maar
ieder Duitfchman , die daar komt dudeeren, moet
fwceren, 't gebruik 'er afgenomen hebbende, die
met een Boek, ten minden van dartig duivers, te :
verryken. EnzyndeDuitlchersopdezeUniverfi- j
ten met zonderlinge Privilegiën , even als te Padua
m halten, bcvryd ; hebbende hunne eigene Wet-' i
ten, als ook een Procurateur en twee Afleffeurs,
waar tocgemeenlyk de voornaamrte, en die zich j
heerly^c kan houden, verkooren word* Onder de
JDuitfchers bcgecven zich ook andere tïaticn J als
Engelfchen , Nederlanders, Deenen , Pooien ,
Sweedcn,cnz*opdatzedezelvevryhedcn mogen
genieten*
3« ÏEglife S.Croix ( de Kcxk van 't H. Kruis )
tvelke in voottyden de voornaamde en cierlykdc
van gantfeh Vrdn%ry\ geacht wierd , doch door
den oorlogder Calviniftcn zeer verdoord zynde,
s ze naderhand weer heerlijk opgebouwd gewor-
den,
Voornaatnfte Steden van Vrankryk,
ORLEANS,
en , en zulks uit een jaarlykfchen inkomft van tien
uizend guldens daar dc J^pning haar mee bclchon-
en heeft. Op het berkhof, tegen over het H*
(ruis, 'tgeen opallevier dezyden gangen heeft,
taan hier en daar by de Graven groene Vaten met
sffy water, d3ar d'eenvoudige lieden de graven
nee befprengen , in de mcening dat zulks den afge-
iurvenente gocdekomt, en dat hun zielen, die
ioch in 't Vagevuur zyn, daar door verkoeld wor-
Jen.
Inden omgang van S, Stephauus iQcrkhof, onder.
:eti marmere zark, legt bcgraaven Geimanus. Audc-
bertus Aurelianus, by zyn tyd een Prins der Poëeten ,
door iConing Hendril^ den HL geadeld , en door de
Venetiaanen Ridder van S. Marcus gemaakt: gdyk
zulks het by ftaande gedenkfehrif t getuigt»
Daar zyn noch veel meer andere 2Qerken enK'oo-
Rers COrleanstc zien.
4» De fleene Brug over de Loire , op de welke een
fteene Crucifix (iaat, en daar by ook het kopcre
Beeld der Maaget Jeanne d'^Jrc , gemeenlyk dc
\Maagd van Or/^wgeheeten , maar achtien jaaren
|oud zynde, met hangend hair en een degen op de
zyde; nevens het welk ook het Beeltenis van iQp-
ning Karei den V I L te zien is- Want de Stad Or-
leans in den jaare i42,8»onder dezen Karei van d'En-
gelfchcn hard belegerd zynde, wierd ze door dc
voornoemde Maagd wonderbaarlyk van deze be-
legering verloft, en d'Engelfche i^rygsmachtge-
wapender hand weggedreeven. Hierom houd-men
ter geheugenis te Or/^wxallejaarenop den t weden
May een trcffelyke Proceflle, om God te danken
wegens dat de Stad op den zeiven dag van haar
vyanden verlofl i$. Onder het gemelde fteene Kruis
ftaan deze woorden te leezen ;
Mors
364 REI S-B O E K door dc 5
Mors Chr ijlt in cvuce nos a contagione lalis aternorun.
morborum fanavit. Clodovicus I^ex in hoe figno boflei
profligavit 5 <St Johanna Virgo zJurel'tam obfidione , to
tamque Galliam fervitute Britanntca liberavit. Fa
Elum efl ijlud, & efl mirabile in oculis noflris. In quo
rum memoriam b<ec r.oflra fidei infignia , non diu ab
tmpiisdiritta, reflituta funt , hoe anno cId IdLxxvIH
Dat is ;
Chr ijlt dood aan 9t kruis heeft ons van de befmettelyk:
heid der eeuyvige ijektens geneeyeh* Kroning Clodovicus
heeft in dit telden de vyanden verflagen , en de Maagd Jo
hanna Orleans van het beleg , en geheel Vrankryk. van
d' Engel fche flaaverny verloft. Dit is gefchied , en het
is wonder lyl^in on^eoogen* Tot welker gedachtenis men
deqe kentekenen van ons geloof, kort te voor en door de god
looien vernield , weder vernieuwd eu her field heeft , w dit
jaar i ƒ78.
Men ziet hier ook een treffelijk Raadhuis, recht
midden in de Stad gelegen , welkers Toorn een zeer
lullige uitzicht over de zelve heett. In dit Raadhuis
is de Maagd Jeanne d^rc in haar habyt na *t leven
afgefchilderd*
Die van de Gereformeerde Religie plachten 't ge-
bruik van hun Godtsdienft twee mylen buiten de
Stad in een plaats, Byon genaamd , te hebben:
doch deze vryheid is nu door gantfeh Vrankryk weg-
genomen*
, LOGEMENTEN.
Le Sauvage.
Les troisRoys.'
ROUAN,
I
j Voornaamfte Steden van Vrankryk. 365
R O U A N.
! Deze Stad is de Hoofdftad van Normandtjen, en
ren der grootflen van het gantfche Koningryk.
Zy heefteen ^Aartsbiffchop, een Parlement, en een
%ee»baven , drie dingen die een Stad zeer aanmerke-
lijk maaken. Haar gelegenheid is in een fchoone
[Vlakte , geboord aan d'eene kant met verfcheidene
aangenaame Bergen bedekt met boomen ; en aan
d'andere word ze beiproeid door de Rivier de Seiw.
Daar vloeiicn noch andere Rivieren en Vloeden na
endoorde Stad, naamentlijk Bjlée, <JtnUtte, en
B^unelle tegen 't Ooften, welke daar Molens om-
|dryven , en met vier bruggen overlegt zyji.
'k Zal hier niet alles ftellcn 't geen deze treffelijke
Koopftad aanmerkelijk maakt, vermits het al te
veel papiers zou beflaan,en my derhalven vernoegen
met alleenlijk te zeggen , dat ze zeer prachtige Ker-
ken, doorluchtige en oude Abdyen, en een groot
getal van Geeftelijke Geftichten heeft»
Wat de heilige plaatfcn belangt , onder de zei ven
verdient met recht de eerrte rang de Hoofdkerk
NötreDame, die zeer treffelijk is, endricgeweldig
hooge Toorns heeft , waar af de middelfte dc twee
anderen in hoogte overtreft , en op de wys van een
Pyramidc fpits toeloopt, d'Eerlte Toorn is zeer
oud, en genaamd la Tour S. I{pmain. d'Andere heet
la Tour de Beurre (de Boter-Toom) ter oorzaak dat
hy gebouwdis van het geld, 't geen men van de
lieden verzameld had opdat ze iade Varten Boter
mochten eeten , voor welke toelating ieder menfeh
zespenn/ngenmoeftgeevcn; vryheidvoor hen van
den Paus verkreegen door George d'zJmboife, hun
Aarts-
5Ó6 REIS-BOEK door de
AartsbiflchopenPaufelijke Legaat» Deze Toorrl
is met lood bedekt, 't geen dé tyd by na in de kdeuilf
van koper veranderd beeft, en 472. trappen hoog Ito
In den ze] ven hangt de door gantfeh Vrankryl^ ver-P<
maav&eKlokGeorgeld' jimboife^dic dartien voet hoogJü
• en twee-en-dartig wyd is , weegende, na ?♦ Me-m
rulas fchryven, 36000 pond , behalven de klepelL
die het gewicht van 7 io. pond ophaalt j wel ke Klok f
de voorfchreeven Aartsbiflchop heeft doen gieten f lik
en na zijn naam noemen, gelijk zulks uit deze na-I11
volgende Franfche Vaerzen te leczen is :
Je fuis notnmé George d9<^4mbvife ,
Qujplus de t rente fix milpoifel
Et qui bien me poiferaJ
Quarante uil y tr onver a.
Dat 's te zeggen.
l\heet Joris van cjdmboife 1 enyoeegmeer als %es*en-
dartig duidend pondl doch die my ter deeg weegt , \al
uiyn gedicht veertig duidend bevinden .
De darde Toorn, dèPyramide genaamd, is ook
zeer fchoon van hout, en zo kondig gebouwd , dat
diergelijke niet te zien is , zijnde 6oo. treden hoog,
te wecten 400 van fteen en zoo van hout. Wy-
ders vind men voor eerft in deze Kerk te zien eeni-
ge treffelijke Graflieden , en onder de zeiven dat
van den voorgemelden Legaat en jiartsbiffchop ,
van wit cn fwart Marmer zeer konftig gemaakt , en
rondom met de bcelteniflen der Deugden vercierd.
In het Koor is het hert van Karei den Vi K°ning van
Kr^w^ry^begraaven , hoewel het ligchaam te S. De*
wyxruft. Men ziet hier ook zyn afbeeldfel, van
wit marmer gehouwen , hebbende het hert in beide
zijn handen. Noch zijn 'er de Graflieden der Hef
togen
Voornaamfte Steden van Vrankryk. 3Ó7
R O U A n; 1
ogen van Normandyen, mitsgaders een ichoon Graf
;ies Senefchaahvan die Provincie, van wit marmer»
Noch ziet men alhier een treffelijk Koor, en een
Orgel van ongemene grootte, gelijk ook een me-
nigte vankofielijk Misgewaad, 20 Mantels , Kar-
zuifels, BiffchoplijkeMyters, aisander diergelijk
huisraad,en onder alle de overdierbaare Geeftelijke
Kleederen gegeeven door Willem , Koning van Enge'
land, enden Kardinaal d'Amboïfe, zijnde meerals
tweehonderd jaaren oud , waar aan een Koninglij-
ke Ichat van goud en koftelijke (kenen te zien is»
Dit alles bezichtigd hebbende, zofiaat uw oog op
een Karzuifel , zeer konfligmet de naald gebor-
duurd , vertoonende boven aan hoe Cbriftus ter ou#
derdom van twaalf jaaren in den Tempel leerde; in
't midden , hoe hy door 7odw««gedoopc wierd ; en
beneden, zijn bezoeking inde Woeftync , de Dui-
vel hem in een Kapucynen kap verfghynende. Men
ziet 'er ook koftelijke Kandelaars , en menigte van
Kruifen , en verfcheidene andere Geeftelijke Cie-
raadenjbetoonende de Godvruchtigheid der V oor-
ouderen , en de mildheid der Monarchen.
Eer ik uit een zo heilige en heerlijke plaats gaa,
zal ik zeggen; dat 'cr een Kapei is, deslnnoctns ge-
heeten , waar in men S. Rjmain , met den Draak
dien hy verwon , vertoond heeft, en dat men aJs
noch een aanmerkelijke zaak ter ecre van dezen
grooten Heilig onderhoud, te weef en dat de Ka-
nonniken alle jaaren de macht hebben van eenMis-
daadiger , die den dood verdiend heeft,te verloflèn :
en de gewoonte is, hem uit de gevangenis ie gaan
haaien , na zyn verzekering van een beter leven
voor 'i toekomende, en hem in ftaatie alhier te bren-
gen , ten einde her» vervolgens zijn genade en vry-
heidtegeeven.
Bo
3Ó8 R E I S-B O E K door de <
Boven het Poortaal van deze Kerk ziet men eci
Regenboog, verbeeldende den Koning Hendri^de. 1
IV. die de Leeuwen en Wolven uit zy n kudde ver cn
dryft, en zyn Schaapenin zekerheid weid; tcrwy d
hy aan d'andere kant d'oogcn flaat op de I/gw\knaa /e
gende aan de keten daar ze mee geboeid is, enoj
den Jt^QningvanSpanjen die gantfeh treurig en klein-
moedig op een trommel zit-
Deze Kerk heeft behalven haar Aartsbiflchop>ceni
goed getal van Diakenen,Onderdiakenen , en v y ft ig 6
Kanonnikcn , benevens eén grootc fleep van minder t,
Dienaaren* Is
De twede aanmerkelyke Kerk, is die det^hdy
van S. Ouen, alwaar men zich wel moet wachten
van met fpooren in het Koor te treeden , indien mem
niet gehoond wil worden. Deze Kerk is een Mee-
flerftuk van deBouwkonft, zulks dat men weinig
haars gelyken in gantfeh ChriÜenryk zou konneni
vinden. Men ziet hier in de Kapel van $. ^Agnzs heti
Graf van Alexander de Bernefa , en van zyn Difcipel,j
die hem om 't leven bracht, en vervolgens ïiefT zei- i
ven verwurgde met d'eigene koord daar hy zyn
Meefter mee had doen fterven ^ daar de jaloczy we-
gens tweeuitfleekende werkende gelcgentheid toe
gaf» 'tEerfte is een dubbelde Roos, ter rechter
hand, gemaakt door den Meefter 5 en het ander
een twede Roos met een Star in 't midden, ter flin-
ker hand: welke alle beiden ongemeen zyn. Inde-
ze Abdy zyn vyf-en- veertig Monniken van s. Bene*
diBus Order j en dient de zelve tot huisvefling
der Koningen van Vrankryl^zUs ze in deze Stad ko-
men.
Noch heeft men 'er VEgUJe Adthn, of de Ker^
van S. lAdriaavi) die metgroote devotie van de lieden
bezocht word , voornaamentlyk in Peft-tydcn ; de-
wyl ze vaftelijk gcloovcn , dat niemand , die in
deze
Voorn aamfle Steden v3ft Vrankrytc. 369
eci R O U A N.
foïze Kerk gc weeft is, metdePeftbefmetkanwor-
ir« :n t mitsgaders la Cbapelle S. Dun , een groote Ka-
H t\ als een Kerk aan te zien, met een Toorn die bo-
la* en als een kroon gemaakt is: gelijk ook meer an-
'Pfbrc Kerken , Kapellen , en Kloofters , welke
io- oortydts, zo in de Stad ais in de Voorfteden , om-
ent feventig waren , doch meerendeels in de laat*
en ^beroerten verwoeft zyn.
'8 't Kerkhof van S. Maclou , vierkantig van gedaan-
er s, is ook zeer aanmerkelijk i zijnde de Muuren,
is mede een Kruis, altemaal van doodtsbeenderen
k emaakt.
io Eindelijk hebben de Jefuiten alhier mede hun Col-
g/V, 't geen, zo wegens het Gebouw als fchoone Bi-
> liotheek , wel bezien mag worden,
'g De Geeftelijke Geftichtcn dan doorwandeld heb-
nende, komen wy tot de Wereldlijken ; en ziet.
!t ien voor eerft U Palais I{oyal , 't Parlement 't geen
I, e Koning Lod-rwy^dcXll'. in den jaare 1499. alhier
• 'Pgerecht heeft , daar dagelijks a la chambree dorde
i de vergulde kamer , alzo genaamd wegens het houte
crguld verhemelte) vergadering gehouden word.
\.ls men dit gaat bezichtigen , moet men geen fpoo*
en aan hebben , gelyk in franfyyl^op vccle plaatfeti
iet gebruik is.
Z.Levieil Palais, aan de Setne gelegen, zijnde
en vafte plaats met elf Toorns gefterkt,en rede-
ijke Bezetting voorzien, voor het welk alle aanko-
mende Schepen , die gefchut voeren , drie eer-
"chooten moeten doen. Alhier ziet men een fteene
Beeld van den Koning Hendri^ den I V. hebbende
:en Herculesknods in dc hand* In dit Slot word
net water om hoog getrokken, cn met buizen door
de Stad geleid.
l% VHbtddelayilU ('t Raadhuis) zijnde van voo-
5>o REI S-B OEK door de
ren met een nieuwe gevel vercierd, en hebbend!
boven den ingang het Beeltenis van Hendri\den ivl
met deze letteren aan wederzyde :
Du Hegne de Henry IJ/. tres-Chreflien , de Fran
ceist deNavarrc, 1607*
4, La Cohue^ daar de Schout in de Stad zijn Jut is
di&ie oeffent.
5, La Cour des ^ides ('t Hulp-Hof) daar men vat;
geld-hulp , oorlog , en diergelijke zaaken han
delt.
6, La porte de VEftrade , daar de Kooplieden te faj
men komen , en hun Beurs houden.
Eindelyk , om over d 'andere dingen welke bin-
nen en buiten de Stad te zien zijn heen te flappen
daar is ook alhier noch aanmerkelijk een zekert;
Plaats alwaar d'Engelfchen de heiligeDocbter7^w«|
«f de ^Arc , gebynaamd de Maagd van \Orleans , lee;
vendig deeden verbranden ;s ter oorzaak dat ze varj
God was gezonden om Vrankjyk te verdedigen j
dat ze een rechte }W/>k was die de verbaasdheid ir
hun legers had gebracht ; en eindelijk , dat ze eer;
inblaazing van den Hemel had ontfangen om her
fehandeüjk uit het Koningryk te verdry ven. 'c Is
zeg ik , op deze plaats dat ze het marteldom edel-
moediglijk leed, en lachte met alle de bedtiegeryj
endaar men haar mee belchuldigdc , en voomaa-j
mentlrjk met dat men haarToveres noemde,om dat
ze mirakelen door de hand des Almachtigengedaarj
had, K*reldeVll. vereerde haar , om haar vroo
migheid , in haar Wapen te voeren tweegoude Le-
liën op een blaauw veld , met een zilver Swaard 'ei
tuflehen ; en op den Helm een Appel met een goud
Kruis, en een goude Kroon daar boven: doch dit
alles kon haar uit het vuur en der Engelfchcn han-
den niet verloflen»
LO
-
Voornaamfte Steden van Vrankryk. ijt
N A N T E S,
LOGEMENT.
Le Quadran dc tyleiv
:Sf ANTE S.
'a Deze Stad is de Hoofd ftad van Opper-Bretanje,cn
anmerkelijk wegens verfchcidene dingen, voor-
in aamentlijk om dat ze ryk en van grooten handel is
want daar zijn Kooplieden die door de gantfche
Gereld handelen) en dat ze prachtige Kerken , heer-
jke Huizen , en zeer kloeke en yverige Inwoon-
ers heeft, die heel godvruchtig , eritotder dood
be Katholij k , doch wat te veel tot den wyn gene-
enzyn. Dc Loire befpoek haar wallen; en een
ïitfteekend flerk Kafteel , aan een van d'einden der
>tad gelegen , verdedigt haar tegens haar vyanden,
'oewel ze bekwaam zy om zelve zich te verdedi-
en, zijnde wel met muuren, toorns, bolwerken*
n grachten voorzien.
Haar langte ftrekt zich van de Poort S.Nicolas tot
an die van S. Pierrc, en haarbreedte van de Z^lig^
taaier s-lot aan de Vifichers-Poort (la porte 51. Sauvcur
n la porte des PeJcheurs)konnende ieder dezerPoor*
en wegens hun grootte en toorns vooreen Kafteel
'erftrekken.
De Stad Nantesis een Bifdora , en de Hoofdkerk
,ian S. Pietergc wyd , hebbende twee dikke Toorns^
net ccn zeer fchoonc Trap ^ van waar men de gant-
che Stad kan overzien* In deze Kerk is een naam-
regifter van alle haar Biffchoppen te zien, waar af
ie jeerfiegewecö is J-Ctar, de vyf-en- tachtig Na-
Aaa
37z REI S-B O E K door de
volgers gehad heeft , altcmaal door de Paufen ge-
zonden.
De Kerk NêtreDame is door een Hertog van Bretan-
je , tJllain Barberottegeheeteti , gefiicht.
Daar zijn noch meer anderen Kerken , cn een
menigte van Kloofters en GeeftelijkcGeftichten ,
zo van Mans-als Vrouwsperfoonen.
Onder andere aanmerkenswaardigc dingen,vind^
men hier by de Karmelyten , de Grafftee daar Fran*
$ois de IL laatfte Hertogvan Bretanje^ metzyn Huis-
vrouw <Jnna, in begraaven leggen , hebbende een'
zeerkoflelyke marmere Tombe, alwaar ze bcidecj
na't leven zeer aardig op uitgehouwen zyn , rond-
om met fchoon Beeldwerk vercierd*
Men kan ook noch buiten de Stad zien tfAidy va*.\
villeneufve, een zeer prachtig Gebouw ; mitsgaders;
een Ichoon Karthui^et - KJooJler , vercierd mcfi
braave Fonteinen.
In deze-Stad , die wel eerde woonplaats van haar
Hertogen was, wierd het EdiB yan Pacificatie tuf-j
fchendegeenen der Katholyice en Gereformeerde!
Religie gemaakt*
^ Daar vloeit een klein Riviertje door , /'Hoege-
naamd, geen vier mylen van daar zyn oorfpronk
hebbende, 't welk gelijk een ftaande water zonder
loop is, doch echter Schepen vol Koopmanfch*p~
pen draagt,
LOGEMENTEN.
Au Prince Robert.
A laVilled'Amflcrdam.
VEpéo Royalu
RO-
Voornaamfte Steden van Vrankryk* 375
O C H E L.
I Deze Stad was eertydts maar een Kafleel, daar
■menige Huizen omtrent fbnden ; doch is door lang-
lieid van tyd , uit inzicht der bekwaame gelcgen-
Iheid, toteenSrad geworden. Zy heeft aan d'eene
Izyde d'Engelfcke Tytt, die alle dagen twee maal
ivlocit en ebt ; aan d'andere veele Maraffen en
(Broeklanden ; en legt vlak en by na vierkant , heb-
Ibende vier ichoone breede Straaten. d'Engelfchen
hebben haar eertydts bezeten tot den jaare 1 Zi6„
Idoch zy geraakte alsnu weder onder den K^oningvan
Ij^s^ry^dryvende de Burgers zeiven d'Engelfchen
[daaruit* Die van d'e Gereformeerde Religie had-
deirer naderhand hun Wapenplaats af gemaakt ,
en de Stad zodanig geflerkt , dat ze voor onwinne-
' lijk gehouden wierd, gelyk ze den Koning Lode-
wijk den XII I. ook moeite genoeg maakte eer hy
haar kon veroveren» Hy benam haar haar Privile-
giën, welke eertydts zeer groot waren, en ver-
noegde zich wyders met haar t'ontmantelen > be-
toonende genade aan d'Inwoonders* Haar Haven
word geflooten met een fwaare Keten , gefpannen
tuflehentwee Torens, van d'Engelichen gebouwd,
tulTchen de welken de Schepen, als ze in de Stad
willen, daar ze hun Waaren in de Pakhuizen der
Kooplieden konnen loflen , door moeten vaaren.
In deze Haven leggen dc Schepen in volkomene
veiligheid voor ftormen vyanden. Men ziet hier
wyders een zeer prachtige Domkerk gebouwd door
de geencn van de Gereformeerde Religie, doch te-
genwoordig, na het verdry ven van dezen , tot het
gebruik der Roomfchen verordend ; mitsgaders de
Munt er y , 5 \Stadtbuis , een treffelyk Gf/c7;w huis, en
A a 3 meer
574 REI S-B OEK door de I \
meerandere voomaamc Gebouwen : en de Koop4|
handel bloeit 'er doorgaans zofterk, als in ecnigel^
Koopftad van Vrankfy^ 1^
LOGEMENTEN. K
AlaVillcdeHambourg» op dc hoek van de ' ^
Moeljc»
Au Cheine Vcrd* ^
A la Table Royale, fe
BOU RDEAUX.
Deze Stad is gelegen op de Garonne , waar af het i
kanaal zo wyd en diep is , ter oorzaak van de vloed ,
en eb des Oceaans , d&i de Schepen, hoe groot de
zeiven ook mogen weezen , tot in haar Haven kon-
nen komen, welke men, uit reden van haar ge- j
daante, le Vort de la Lune (de Maan-haven) noemt r
als (trekkende zich in de forme vaneen halve-Maan*
Ey is zeer oud, gelijk men zien kan uit de wit-mar- j
mere Beelden welke op het Stadhuis ftaan , en in i
den jaare 1 $94. gevonden wierden , mitsgaders uit j
verfcheidene andere gedenktekenen der Oudheid :
cp ook niet minder vermaard , ter oorzaak van haar
Zeer berucht Parlement , van haar Univtrfiteit alwaar
men eertydts tot 1 500. Studenten gezien heett, van
haar byzondere Collegien, van haai ryke Gafthuiqen,
van haar dartsbisdom, van haar Subalterne Hoven ,
van haar fchoone Huiden , van haar prachtige Ksr~
ken^ hcerlyke Kloofters, en haar doorluchtige Ka-
pittelen, van haar Fortreffen, van haarToorwx, en
van T^jjkdommen. Haar Hoofkerl^, ge wyd aan
S. a^ndries , is zeer fchoon ; de Klokfoorn van S.Mi-
th'tel uitfleekend hoog ; en de Klok van het Stadhuis
een der curieuflen van 't Koningryk , ter oorzaak
<ier harmonieuze klank die een foort van een ver-
won-
Voornaamfte Steden van Vrankryk. 375»
BOURDEAUX, MARSEILLE.
wonderlyke Muziek maakt. De holle Steemn van
S. Severyns l^erkhof, verheven op Pilaaren van de
zelve (toffe, verdienen gezien te worden; vermits
ze ledig of vol van water zyn, na datdeMaan in
haar volheid of wasdom is. Om kort te gaan, mco.
ziet hier veele treffelijke Gebouwen , en onder an-
deren hctKJoofler der ObfervantynenfècRicht door een
Koning van Engeland} dat der R^ecoletten, dat der
Kathui^ers , en meer andere voornaame Gedichten.
d'In woonders van deze Stad dry ven grooten handel
methunWynen. De vermaarde Poëet Aufonius
is hier geboren.
LOGEMENT.
Au Chapcau Rouge*
MARSEILLE.
McLrJeïUe\% een zeer fchoone, groote, machtige,
vermaarde en ryke Stad , na de Stad Aix de voor-
naamftc in Provence , gelegen in een vruchtbaare
landtsdouwcaandeM/^//a«rf/c/;g^e, ineen in-
bocht tulfchen twee groote Steenbergen , wrelke
een goede Haven maaken , ftrekkende zich ovaals-
wyze, zeer bekwaam tot den Koophandel en de
Zeevaart op de gemelde MiddeUandfche %ee, doch
den Turkenen Zeeroovers vry onderworpen , wes-
halvcn zy met een fwaare Keten geilooten word, en
ook altyd ettelijke toegerufte Schepen en Galeyen
daar in leggen. Hier placht eertydts een vermaarde
^Academie te weezen ^daar de Romeinen hun kinde-
ren ter ftudie fluurden ; doch tegenwoordig is 'er de
geheugenis byna af verlooren.
Aa 4 De
27<> REIS- BOEK door de 1
De voornaamfte dingen, alhier te zien, zijn ï
le Ch&teaude'notre Dame de la garde , gelegen tegen
over de Stad opeen hoogen Berg , en voorzien met
een menigte van grof Gefchut, II. VEglifede nbtre
Dame de la garde, na de welke veele Beêvnarden uit;»
verre Landen gedaan worden , maar inzonderheid
van die ter Zee vaaren willen , of gevaaren hebben»
Van deze Kerk af tot aan de Haven heefe men op
den heelen Berg heen en weder veele üeene Mari*
en-Beelden. HL VEglife S^yiBor , welke onder aan
den gcmelden Berg legt. 't Zijn twee Kerken bo-
ven malkander. In d'onderfte word gezien de K.a->
pel van S. Magdalena . welke voor d'opbouwing der
Kerken Hechts een hol in een veld geweeft is,alwaar
de Heilige Magdalena zou gebeden en boete gedaan
hebben j item S. ^Andries Kruis, en meer andere cu-
rieuze dingen* In de bovenlic ziet men op een Pi-
laar een ronde fteene Urna, of Watervat, 't geen
voor dat Vat gehouden word waar in den Heer
Chrijïus zijn Difcipelen de voeten gewaflehen heeftj
maar ettelijken houden 't vopr zulk een Vat,*t geen
den Romeinen diende om d'aflfche der verbrande
ligchaamenin tebewaaren. IV* Een Eilanden Va-
jligbeidindcZct, opeen Steenrots, omtrent een
"myl weegs van de Stad gelegen. Op deze Vaftig-
heid is een Gouverneur met ettelijke Soldaaten,
V. VEglife S. La^are, in de Stad , zijnde de Hoofd-
kerk , waar in de voornoemde S. Lazarus begraaven
2ou leggen ; gelijk zijn Pricfterlijke cieraaden daar
ook getoond worden : mitsgaders noch meer ande-
re voornaame Gebouwen, welken wy ftilfwygens
voor by gaan*
LO-
Voornaamfte Steden van Vrankryk, 177
TOULON, CALAIS.
LOGEMENT.
Auxarmcs de.Ho'lande.
TOULON.
Toulon is ook een vermaarde Zee*ftad , meteen
zeer fchoone Haven , maar minder verzekerd als
die van Marfeilte, hoewel 'er een Fortres zy die de
zelve voor ftorm en vyanden tracht te beveiligen*
De Koning houd 'er gemeenlijk zijn Oorlogfche.
pen , gelijk zijn Galcyen teMarfeille. Wydcrs is
de Stad ryk, en deLeeftochr goed koop t hoewel
[c: het geld zeer wel van de hand fchiet.
LOGEMENT.
La Tête noire , a la place S* Jean.
CALAIS.
Is een> vafte Stad , met goede wyde en diepe
Grachten , welke altyd vol zee-water fïaan , gele-
gen in een fchoone vlakte aan tfEngelfebe %? e , op
de grenzen van Vlaanderen , zulks dat ze met recht
de Sleutel van Vrankry^ en het Bolwerk van dien
Staat tegens d'Engelfchen , genoemd mag worden*
Zy heeft een goede Haven, die als meteen lange
zandachtige Zee-bank betiooten word , op welkers
eind een oud Kaflccl legt 1 B^icheban geheeten, door
Aa 5 wiens
3;S R T- I S-B OEK door dc I ï
w iens verzuim de Franfchende Stad van d'Engel-|
fcben gewonnen, en aan de Spaanfchen weder vq> jna'
looren hebben- Behalyen B^cbeban , ten einde dcrljoi
Stad, ziet men noch een groot fterk K/tflc*1, daarp
altyd een goede Bezetting op gehouden word. Zy isj loi
van binnen redelijk wel bebouwd , en legt zeer bc- j ja
kwaam on na Engeland over te fcheepen , zijnde del Jf
Zee daar ter plaatfeniet wyder a*ls zeven mylenfj| |t
zulks dat men by helder weer met een Verrekykerl
d'Engelfche Vrouwen het Linnen op de ftrand te j
bleeken kan zien leggen»
Deze zo gewichtige Stad wierd in het ja3r 1347
van d'Engelfchen belegerd én gewonnen, wélke j
haar federt tot den jaare if5& bezeten hebben , j
wanneerKoningHfwrfr/^^IL haar onder het beleid I
des Hertogs van Gnife heeft doen befluiten , zulks dat
d'Engelfchen gedwongen wierden haar over tc 'I
geeven,
LOGEMENTEN-
AuPrinced'Orange»
Le Pinas.
D I E P P E.
Dieppe is een vermaarde Stad, ter oorzaak van
haar Haven, van haar goed Bootsvolk, van haar
braave Werkbaazen omtrent al les 't geen de Zee-
vaart betreft , van dc menigte der Kooplieden , en
van den grooten handel dien deze Stad in alle de
Geweften van Europa , en zelfs van de gantfche
Wereld, dryfr. De Rivier d'Arques, die 'er door
heen loopt , maakt haar zeer aangenaam. Wat
haar Haven belangt , die is wegens de Zanden ge-
vaar-
Voomaamfte Steden van Vrankry k. 3 79
D I E P P E.
aarlijk om in te komen , weshalven de Schepen
door Lootfen binnengebracht moeten worden»
Met de ebbe en vloed, die alle zesuurenop en af-
loopt , legt deze Haven bloot , zulks dat men als-
dan droogsvoets om de Schepen gaan kan. Dc
Straaten van deze Stad zijn breed , en bezet met
welgebouwde Huizen , doch niet heel hoog» Haar
Y^eftingwei ken zijn zeer fchoon; en ziet men onder
anderen tegen 't Noorden een vaft Slot , over
t welk een Veld is daar Koning Hendril^de IV* te-
gens den Hertog van Maine en die van de Ligue, met
omtrent 8000. tegens 60000. man , zijn eerile
overwinning behaalde;en is alstoen deze Stad d'eer-
itein rrdw^o^ ge weeft welke hem voor Konipg er-
kend heeft.
LOGEMENTEN»
LaCroffè.
LesChinois»
Le Chariot.
La Baftille.
HAVRE DE GRAGE.
Havrede Gr ace is een Fortres welke Frarifvs de I.
heeft doen ftichten om 2e tegens d'Engelfcben te
ftellen, en 'er een Zee-haven te maaken. De te-
genwoordige J(,oning Lodtwyl^ de XIV. kennende
d'aangelegcnhcid die 'er was om de laatfte hand aan
dit werk te flaan , heeft niet alleonlyk deze Grens-
plaats een der regelmaatigftcn van dit Koningry k ge*
maakr,maar ook deHavendoenzuiveren,zu!ksdatzc
tegenwoordig meer als 2ooo. Schepen kan bevatten.
Haar gedaante is vierkantig, zomen de Stad maar
alleen neemt j haar Voorftad , die tuffchen de Stad
en
j8o REIS-BOEK door de
en het KaftecI legt, bynarond; enhetKaiïcel ge
maakt volgens de gewoonlyke wysderFortreflen
W^ders is zy van een luftig gezicht , en gantfch om
rJkigd met Rivieren , Vlieten en Grachten; 'tgeer
d'oorzaak is dat men 'er befwaarlijk aan kan ko-
men. Haar Straaten zijn recht en breed , haar Hui
zen welgebouwd , en haar In woonders rijk, minne
lijk, beleefd* en liefhebbers van vrolijkheid ; zulk
dat het 'er heel wel te leeven is.
L O G EMENTEN.
Au duc d'Orleans*
Au Princc de Condé*
S. M A L O.
Deze Stad is klein, maar rijk, fchoon, flerk
cn zeer bekwaam tot den Koophandel ; dewijl ze
even als een Eiland , rondom van de Zee omringd
en door een onverwinnelijk Kafteel, flaandeophet
vafteland, verdedigd word. Zy is vercierd met
een Biffchoplijken Stoel - en haar Biflchop ftaat onder
den jtartsbijfchop 'tan Tours* 't Is aanmerkelyk,
dat deze Stad door Honden bewaard word , welke
niet zo haaft los gclaatcn zijn , of ze gaan de Wallen
bezichtigen: en ze zijn zo gevaarlijk, dat ze al wat
hen voorkomt zouden verflinden $ weshalven'er
ten wyl te vooren een groote klok geluid word, om
deUedente verwittigen dat ze zich aan kant zullen
nuaken.
LOGEMENTEN»
LaHarpe*
LeChaual Blanc» , '
BREST.
Voornaamfte Steden van Vrankryk. 381
Deze Stad is zeer oud, dewyl te eertijdts de
iffchoplijke Stoel van S. Lo was ; heefteen Kafteel,
. Louis geheeten , 't geenuitfteekend fterk is, en
en der fchoonfte en bekwaamde Havens van den
gantlchen Oceaan. d'Inwoonders zijn zeer ervaren
in alles 't geen de Zeevaart betreft ; weshalven
zijn Majefteit 'er geftadig Oorlogfchepcn doet bou-
wen.
LOGEMENTEN.
A la villede Paris*
Aux Armesde France*
Voor*
38i REIS.BOEK door de
Voornaamftc Steden c
Havens van Engeland.
LONDEN.
Deze zo vermaarde en aloude Stad is gelegen aan
de Teems , in 't nedervallen dezer Rivier. Zyisde
Zetel van het Britannifch Ryk , het Hof der Konin-
gen , en een kort begryp van het gehecle Eiland, op
dat ik niet en zegge de Kpopftad van de geheelc
"Werelds Conjlantinusde Groote, de eerfte Cbriften
Keizer , heeft alhier eerft de Muuren gebouwd , op
het verzoek van de Koningin Helen&, zijn Moeder*
De ftoffe isgeweeft gehouwe ftecn • en denomvang
drie Engelfche mylen. De gedaante was vierhoe-
kig , maar niet even-zydig. Een gedeelte van deze
Muur, daar de leems tegen aan fpoelt, is door het
(laan van 't water om ver gevallen, In 't Noorden,
nu onlangs herbouwd , vertoont zy een nieuw we-
zen. In 't Weften en Ooften legt ze meeftendeet
ongeflooten , zulks dat den Inwoonder meer op zijn
krachten als muuren betrouwt- Daar zyn %even ou-
de ?oontn , als mede cenigc nieuwen , door de wel-
ken men in de Stad kan gaan. Daar de Muuren aan
de Rivier eindigen , ziet men dat twee Vaftigheden
zijn geweeft , waar af d'eene noch in weezen is » en
gemeenlijk den Tourvnn Londen genoemd word,
Zijnde heden een deftigKa(icel,met geweldige muu-
ren omringd , met hooge toorns vercierd , en met
een aarde walen breede grachten verzorgd. Men
ziet in het zelve een Wapenhuis , met zo veel gebou-
wen, dat het een gantfche Stad gelijkt* Uitd'over-
Voornaamfte Stecden van Engeland, j 8j
LONDEN.
•j blyffelen van d'andere Sterkte, die de Weft-zyde
^der Stad befchertnde , is door Etkelbert, Koning
vaniCftf* > een groot gedeelte van S.Paulus Kjvk
opgebouwd. De Hcidenfche Priefter verjaagd zijn-
de, isde Biffchoplijke Stoel alhier geveftigd, wiens
cerfte Biflchop geleezen word dat in den jaare 314*
*i Concilie van prélat, onder Conflantinus den Groo-
ttwbygewoond heefc. N iderjhand heeft deze Kerk
zodanig gebloeid • dat ze Vermecrdereffè genaamd
isgeworden* Zy leed in d'elfde eeuw grootefcha-
de door een geweldigen brand, dochwierdin den
jaare 1086. dóór de; 1 Biflchop Maums vernieuwd*
Hier was ook een Toorn van een wonderbaarlijke
hoogte; naamentlijk 3 f4. voeten, meteen fpits
met lood overdekt» Deze is in 't volgende jaar door
't Hemel rch vuur verbrand j. en een andere in des
zei plaats opgerecht zijnde, heeft ze het zelve on«
geval getroffen : waar na men 'er de hand niet meer
aan geflagen heeft , en de hooge Toorn maaralleen
te zien is.
Vcele hebben geloofd , dat de Tempel van Diana
wel eer alhier geweeft zoude zyn : en dat men het
gelooven moet, betuigen de Oflèn-hoofden die men,
tercerc van Diana, in deSüere-gevechten placht te
gebruiken»
Hoe groot de menigte der Burgers al voor lang
geweeftis, bewyft het getal der Kerken , welken
Fit^-Stepbatius , die kort na Willem den Noorman ge-
leefd heeft , tot i2Z. Parochie- Kerken telt, behalven
noch 1 1 Conventen. Daar wierden veertig duizend
te voet , en twintig duizend te paard gemonfierd.
In 't Weften van de Stad ziet men twaalf heerlij-
ke Gaflhui^en , den behoeftigen toegeëigend ; en
onder de zelvcn vier voornaamen in de welken dc
]eugd in de Rechten geoefiend wordt Onder dc
gemelde
584 REIS-BOEK door de |
gemelde Gafthuizen heeft ook Hendrik, de III. hel
Huis der Bekeerden ingefteld , tot dienft der geenei'
welke zich van het Joodendom tot hetChriftendoir
kwamen tebekeeren. Hedeti word het gebruik1!
om cu Handveften, gemeenlijk Bewies genaamd,
te bcwaaren , door de wil van Eduard den III.
De Voorfteden \ aan den Teems gelegen , zijn vo!
van heerlijke Gebouwen der Grootcn , welke door
hun menigte zo welaan de Stad gevoegd zyn , datj
men het voor een gedeelte van dezelve aan zouj
zien* Nochtans zijn ze afgefcheiden , en hebben
hun eigen recht, d'Eene wierd voor dezen, we-
gens de doornen $ Tomey, doch heden om haar
Wefteriche gelegenheid Weftmmfter genoemd. AU
hi< r is een zeer vermaarde Kerk> ter oorzaak dat 'er
de Koningen gekloond en begraaven worden* Daar
zn'erdie ftaande houden , datdit den Tempelvat*
njpollo geweeft is, uit wiens overblyffelen Sihert 9
Koning der Ooft-Saxen , die heerlijke Kerk van S.
Pieter gebouwd heeft, welke van de Deenen ver-
woed zynde , door den Biflchop Dunflanus ver*
nieuwd wierd. Koning Eduard deBelyder heeft hier
zijn Grafflede verkoozen , en ze den Benediótynen
tot een Kloofter gefchonken. Dit Gebouw van £-
duard heeft Hendrik de HL daar na vernietigd, maa-
kende een veel heerlyker als het voorgaande , met
veele ryen marmere pilaaren , en een dak met
loode plaaten overdekt ; 't geen in den tyd van vy f-
tig jaaren wierd voltooid* Hendrik, de VIL heeft 'er
een Sacriftie bygevoegd, verordend tot zijn be*
graaffenis, van zodanig een heerlijkheid, datnie*
mand de zelve met genoegfaame verwondering kan
aanzien. De Monniken *er uit verdreeven zijnde,
heeft hy'er plaats voor zyn Godtsdienft gemaakt,en
inkomften voor 1 1 Proveniers, zo veel Soldaaten >
en 40 Studenten verfchaft , welke des Ksnings Voed-
Voornaamfte Steden van Engeland. 38$
L O N D E N.
\fler hjnderen genoemd worden. Men ziet 'er veele
fchoone Graflieden van Koningen, als mede van
[Princenen Hertogen , mitsgaders ook dat van Gal*
\ fredus Chaucer, Prins der Engelfche Poëeten, Daar
i placht noch een Collegie van Kjtnonnikjn te zyn ,
!'t geen Eduard de III. met zo groote koftcn ver-
nieuwd heeft, dat men meende, dat het eenan*
dere nieuwe Wooning voor den Koniog zou wee-
zen. Heden is het verouderd , en ftrekt tot een Zaal
daar het Parlement zit-plaats houd, gemeenlijk de
gefchildeide %aal van Eduard genaamd.
Hier aan is ^Jula iJlba , of Wit hall , gehegt , daar
men de Verzoekfchriften ingeeft, De Zaal alhier,
welke het Rechthuis van gantfeh Enge l.md is % is de
grootfte van allen» De naafte plaats is The-Mues^el
eer voor deValkeniers verordend ,doch tegenwoor-
dig des Konings Paardeftal. Alhier word geiien het
gedenkteken van Ehonora^ een zeer godvruchtige
Princcs, door haar Man Eduard den I. opgerecht ,
omdat zy,zyndehaarManopden tocht van 't Hei-
lig Land met een vergiftig fwaard gekwetft, den
zei ven met een gantfeh ongemeene liefde en zorg-
vuldigheid geneezen heeft* Want de wonden ,
niettegenftaandealdevlyt der Hcelmeefters, eer
verargerende als beterende, zoog 2. y 'er met haar
mond het vergift uit j door welke daad de Koning
gezond geworden zijnde , heeft ze zich een eeuwi-
gen naam hier door verworven.
De Huizen, in 't Weden gelegen , zijn van
geen minder pracht , voornaamentlijk in de Voor-
Had Holburn. Alhier is mede een vry Collegie ,
den geenen die in deRechten ftuderen toegeëigend ,
en de woonplaats der Bishoppen van Ely , h geen
zeer heerlijk is»
In 'c Noorden zijn mede fchoone Burgers Hui-
B b fcen ,
j8ó REIS.BOE K door de
zen, uit de welken fomtydts verfchcidene Room-
fche Penningen en Grafïlcencn gegraaven worden»
Aandenocvci is een ruime Burg, gemeenlijk Sout-
iyerl{ genoemd , wiens overftaande deel wel eer
niet een houte Brug aart een wierdgehegt: maar
onder de-Rcgeering van Johannes uit leevende fteen
gebouwd, en geplaveid zijnde, draagt ze de hui-
2en der bewoonders zodanig op haar boogen, dat
men zou mcencn door een ftraat te gaan ; zulks
dat de fchoonheid van deze Brug met de heerlijkfte
Gebouwen mag t wilk n» In den Burg van Scutwer\
is cerftclijk het Gaflhuts van S. Thomas, tot onder-
houd der zieke Burgers gedicht ; de Prioor-kerk van
de Maaget Maria', en de Wooning des Biffc hops van
Winton.
Van hier langs den oever der Teems volgreen lan*
ge ftrcek huizen, ten tyde onzer voorouderen tot
dienft der openbaare Hoeren gehouden > welken/
Hendrik de VUL akcmaal uitgerooid heeft. Daar
zyn mede veele Vifcb-vyvers, in de welken Snoek en
Zeek van zulk een afgryfèlyke grootte gevonden
word, dat de Verkoopcis hen den buik opfnyden
om dc reuzel te laaten zien. Indien iemand hier
Zeelt op zyn wonden legt , gaan de zelvcn zo date-
lijk toe, en worden door haar lymachtige vochtig-
heid geneezen Onder dit alles is hier mede een
opcnbMTt Schouwplaats , voornaamcntlijk als men
de Honden op de wilde Dieren hit ft , tot welke jagt
'er veele in kooijen gevoed wordep. Hun wreed*
hcid cn kracht is zo groot, dat drie een Beer, en
vier een Leeuw afmaaken* Hier is ook de Beurs
van de Koningin Elizabeth , Excambium genaamd,
tot gebruik des Koophandels en cieraad der Stad ge*
bouwd, zyndeeen trcffelyk Geftichu
Om kort te gaan > Londen is een «Stad als een We-
reld , en beOuit- zo veel trefFelyke Gebouwen en
aaa-
■
Voornaamfte Steden van Engeland. 387
HAR WITS»,
laanmerkclyke dingen in zich, dat men 'er een
jgantich Boek mee zou konnen vullen»
LOGEMENTEN.
I 't Schip. } I
1 Amfterdam. VopS. Catrins»
1 't Galjoot, j
't Schip, achter de Beurs.
De Viiffinger Pink»
t DeDortlche Boeijer.
De Prins van Oranje»
Endoordegantfche Stad Gaarkeukens , daar een
| iegclyk voor een civile prysgeryfd kan worden.
H A R W I T S.
-■■.\ ■
Harwits is een fterk Stcdetje^gelegen in 't Noord-
Oofter deel van *t Graaffchap ÉJfex , by de grenzen
van 'r Landfchap.Sajjfb/^, aan de mond van de Ri-
vier Stoute. Het heeft een groote Haven aan een
Inham yan de Noord-%ee.
LOGEMENTEN.
De drie Koppen»
De Kroon:
De Lely»
Het Kanoij,
Van Harwits ryd men met Koetfen op Londen : de
Tracht is 15 Engelfche Schellingen: met het Pafla-
gie-Boot } Schellingen.
DOUVRES.
Deze Plaats is gelegen in 't Ooftcr deel van 'c
Graaffchap «ïQw, aan de naauwte tuflehen 't c<z-
Bb Z - mal
388 REI S-B O E K door de
naaien de Noord-Zee, gemeenlyk dc Hoofden ge-
naamd ; heeft een bek waamc Haven voor de Sche-
pen, en een gemakkelijke overtocht in Vranfyijk,
ais leggende tegen over de Stad Cales. H.ai macht
is wel eer 70 groot geweefl, dat ze gehouden was
cen-entwintig Oorlogfchepen uit te ruften. Aan
derechter hand. op een Rots, nïetmen eenKaftcei,
*t geen zeer yaft is , en geloofd word een werk der
Romeinen te weezen. Op d'andere Klip, daar
tegenover, heeft men d'overblyffelen van een oud
Gebouw, zynde wel eer een Baak voorde Zeelie*
den ge weeft* Op deze Rots heeft Hendrik de IV.
met onuitfpreekelijke koften een Gevaarte opge-
recht, gemeenlyk The Pere genaamd, op dar de
Schepen te veiliger aldaar ten anker zouden mogen
leggen. Aan dit werk hjceft de Koningin Eli^abcth
mede de hand geflagen, (lellende Tol op de Koop-
manfehap.
LOGEMEMT.
De Stad Amfterdam,
J AR.MUYEN.
Deze Stad is gelegen in het Noord Oofterdeel
van't GraaffchapSwj^o/^, by de landfeheiding van
'tLandfchap Norfol^ aan de mond van de Rivier
Yare , zo als de zelve kort daar na in de Noord-Qe
loopt j is met water rondom omringd , met muu.
ren gefterkt, enmetveelc toorns voorzien, vier-
hoekig doch langwerpig van gedaante ; en heeft een
trcffelyke gefterkteHaven, en een Hoofd met ge-
fchut belegt , naauwelijks vyfrig treden van het
Strand* Hier word de Haring in zodanig een me-
nigte gevangen, dat men in gantfeh Engeland geen/
grootertuarkt daar af vind,
Voornaamfte Steden van Engeland. 3 8$>
PLEIMU YEN,PORTSMU YEN .
LOGEMENT.
De Prins van Oranje.
PLEIMU YEN.
Deze Stad, gelegen in 't Zuid- Wefter deel van
'tGraaffchap Devon, by de grenzen van het Land-
fchap Cornwaü^ aan de mond der Rivier Tamare^
daar de zelve in het Canaal of de Britannifche Z^e
loopt, is uiteen Vifïchers Dorp een grootc fterk.c
Stad geworden , voorzien met een zeer goede Ha-
ven , welke, des nood zy nde , met een ketting afgc-
flooten word. Voor den mond legt het Eiland S.
Michiel , *t geen mede met zyn vaftigheden wel ver-
zorgd is; en op den nabygelegen Heuvel heeft mea
een i^alicel.
LOGEMENT.
De Vergulde Romer»
PORTSMUYEN.
Portsmuyen is een Stad van weinig grootte , gele-
legen in 't Zuider deel van het Graaffchap Sout ham-
ton of Hant-skire , met een groote en vermaarde
Haren aan het Canaal of de Britannifche %et , tegen
over het Eiland Wicht.
LOGEMENT.
De Wellekomft.
Bb 3
Voor*
390 RÉI S-B OEK door de
Voornaamfte Steden van
Duitfchland en d'aangren-
zende Landen.
W E E N EN.
Gelegen aan den Donauy is een zeer fchoone ,
grootc^ en volkryke Koopftad j doch heeft enge
Straaten» Zy legt zeer wel in haar Wallen en Ve-
ftingwerken beflooten; zulks dat ze niet zonder re-
den genoemd , en gehouden word te zijn een fterke
Voormuur tegens d'Erfvyanden de Turken,
't Aanmcrkenswaardiglte , 't geen hier gezien
kan worden, is de Keizerlijke Burgt , de Hoofden
Biffchoplyly ^jr^vocrende den naam van £# Scht-
(liaan , nevens den treffelijken Toorn gehouden
voor de fterkfte van^geheel Duitfchland* Iu den zei-
ven hangt een Klok van een ongemecne grootte.
LOGEMENTEN*
Dc Swarte Beer*
't Vergulde Hart*
DedricHaaken.
Hu Steirhof.
De Wildeman.
De drie vergulde Haaïcn.
Dc Witte Swaan*
RE-
? Voornaamfte Steden van Dui'tfchland 391
Regensburg, Neurenberg.
REGEN SBURG.
Is een Ryks-en zeer oude Stad. 't Voornaamfte ,
hier'tezien,beftaatindcBiffchop]ijke Kerk S. Pieter,
't Kloofter 51. Emeranjt Over en Neder- KJoofler,\ Co/-
legie der Jcfuiten , de Nieuwe Parochie-K^erl^ ,
9t Raadhuis , cn.de konftryke fteene Brug over den
Donau*
LOGEMENTEN.
Daar de Neurenburgfche Boode logeert.
De Vergulde Zon.
N E UR.ENBERG.
Legt aan de Vloed Pegnitz welke middendoor
deze Stad loopt , zijnde het midden van Duit fchl and %
ja bykans van geheel Europa. Zy is overal beroemd
wegens haar goede politie , grooten koophandel ,
zonderlhigecicrlijkheid , cn uitmuntende vernuf-
tigheid der Inwoonders ; heeft treffelijke tterke
Muuren, altcmaal van vierkantige fteenen j en
zeer diepe en wyde Grachten.
LOGEMENTEN,
DeGuldeGans.
De drie Koningen,
't Rood Paart,
't Bitter Hout.
DcSwaan.
Bb 4 AUGS:
39» R E I S-B O E K door de
AUGSBURG.
Een voortreffelijke , zeer fchoonc Ryksftad , ge-
legen tuffchen beide de Rivieren Lub en IVertha.
Zy is boven veele andere Steden zeer beroemd
wegens haar Koophandel , zinrykc vindingen , ver-
ftandige Overigheid, mededoogen omtrent de ar-
meen behoeftigen, gemeene gebouwen enz. maar
inzonderheid wegens den Ryksdag in den jaare
3530* alhier gehouden , waar op de Protefteerende
Vorften en Standen in Duitfchland aan Keizer Karei
denV. hun Geloofsbelydenis overgaven $ welke
ter dier oorzaak naderhand den naam van d'^dugs-
huYgjebe Confeffie gevoerd heefu
LOGEMENTEN.
De Stad Breemen*
't Kafteel van Antwerpen.
STRAATSBURG.
Deze Stad is deHoofdflad in ÏÏeder-Elfas^cnlcgt
in de vlakte op een vruchtbaaren bodem , zulks dat
geenige plaats van Duitfchland hier in by dezelve
vergelceken kan worden* Zy is zeer ruim en wyd
uitgeftrekt gebouwd , en heeftderhalven een zeer
grooten omvang ; daarenboven veele groote
Plaatfen; Vorftelijks, Graafelijke, Adelijke,en
andere Hoven en Hofhoudingen ; heerlijke Hui-
zen, enz. Wydcrs is zy zeer beroemd wegens den
zeer hoogen Toorn en'tftaatlijk Mwfter.
IQ
G
> V oornaamfte Steden van Duirfchland. 3 0 ï
SPIER, WORMS,
LOGEMENTEN*
De Swartc Raven.
Den Os.
Het Hart.
Den Engel.
I E R.
'Leggende na den Ryn toe , wat verheven , doch
mders in een vlak land , heett een zeer vruchtbaa-
en Koorn- bodem. Rondom heen wad een zeer
leerlijke roode Wyn , die in groote waarde ge-
houden word. Daarenboven vind men hier uit^
ïeekend veel Amandelen. Voorts is deze Plaats
illcrwegen beroemd wegens 'c Keizerlijk. K*mcr<*
Gerecht,
LOGEMENTEN.
De Koning van Engeland*
Pe Swaan*
WORMS.
Is een zeer oude beroemde Ryksftad, leggende
een weinig van den vollen Kjjn aan een zeer luftige
plaats* Rondom heen is een goed, vet Aardryk,
geevende treffelijke Wyn en Koorn.
Bb 3 ï,0!
394 REIS-BOEK. door dc f
LOGEMENTEN.
Het Hart.
Het Wynvat.
Frankfoort aandcnMaynj
Is een wydberoemde Keizerlijke vrye Ryks
Keur-en Koopfiad , welkers gelijke men zeer be-
fwaariijk in Du 'nfcbland zou konnen vinden* Z)
heeft, uit kracht der Goude Bulle, opgerecht dooi
Keizer Kard dm IV. die een zonderlinge liefde tot!
deze Stad droeg , en welke Bulle ook hier bewaard
word,dit hooge Voorrecht bekomen, dat de Room-i
fche koningen alhier verkoozen moeten worden* j
Daar en boven beeft dit Frankfoort ook twee zeer
aaanzienlijkejaar-^//™ of Markten, inde Lente
cn in den Herfft, waar toe uitbyna alle de Chri-,
Hene Landen Kooplieden komen , om 'er hun han-
del te dry ven met allerley Waaren die men zou kon-
nen bedenken»
Dc kleine Stad alhier word genoemd Sacbfenhau*
fen, cn ismeteen fteene Brug, over den May n ge- \
legen , aan dc groote Stad gehegt*
LOGEMENTEN.
1
't Rood Mannetje*
't Roodc Huis.
De Vergulden Engel.
Dc Gertt.
Het Kraakbeen.
De Swarten Arend.
HA-
|/ oornaamfte Steden van Dukfchland, 39c
HANAU , HEIDELBERG.
H A N A U.
jDeze Stad en 't Slot, dicht aan de Rivier de
\layn gelegen, daar de Vloed de iQw^/g zich in de
fcÜVe uitftort , is een overoude Plaats, de Refiden-
Jeder Graaven en Heeren van Hanau-Mmt^tnbergs
|,y is zeer wel bebouwd , en benevens het Slot ron-
lommetMuured, Wallen , Watergrachten , ert
[jol werken gefterkt ; cn word afgedeeld in d'Oude
[n Nieuwe Stad.
LOGEMENTEN.
De Gans»
De Kroon»
E IDELBERG.
Deze Stad is gelegen aan de Rivier de Ne^r,wel-
kc alhier Frankenland en Swaabenland van malkander
f deelt, 't Ge weft rondom heeft een gezonde lucht*
Aan beider zydts Gebergten heeft men goed Wyn-
gewas; tegen 't Weften en 't Zuiden bekwaame
Akkergronden. De Boffchen gecven goed Wild-
braad en Gevogelt ; de Nel^crftroom allerley wel*
fmaakende Vifch. Alhier is een wyd vermaarde
Hooge SchooU \
LOGEMENTEN
Het Voeder Vat.
De Vette Gans,
J3ACHA-
%>6 REI S-B O E K door de
BACHARACH
Is d'oudfte Stad in den gantfehen ?ah% ; ook zee
aanzienlijk en beroemd wegens twee treffelij
dingen: eerftelijk, ter oorzaak van 't Wyn-gewts
welke Wynen allerwegc vermaard zijn , en na
tzecr verre Geweften vervoerd worden: ten ande-
ren, wegeesden Rjjn-Tol, die voor dezen aan de
Keurvorflelijkc Rent-kamer zeer veel geldts placht
in tc brengen.
LOG EMENTEN*
De Gulde Leeuw.
Het Rad*
M E N T Z.
Anders JW^ymt, ofMeynt^^ een Aartsbiflchop-
lyke Stad aan den RJjn> ter plaatfe daar de Mayn in
den zeiven loopt ; is van een grooten ouderdom ;
wel lang , doch zeer fmal : 't welk niet anders heeft
konnenzyn; want ter eener zydc heeft ze een ec->
nigfins hoog oploopenden Berg , en aan d'andere
2yde den i^j/H. DeStraaten zyn hier eng, bchal*
ven twee of drie welke wat breed leggen, 't Getal
der Poorten is thn , d'eenc tegen 't Zuiden , d'ande-
re tegen 't Wetten, dc darde tegen 't Noorden;
cTöverige zeven gaan na den RJjn toe»
LO-
Voornaamfte Steden van Duitfchland. $07
COBELENTS, TRIER.
LOGEMENTEN»
Degulde Kroon»
Het Anker*
| Duurkoop»
COBELENTS.
Een Stad gelegen tuflehen Ment?x en Keulen , zijn*
dedcr'i cytandiffebop van Trier onderworpen. De
Rivier de Moefel valt hier met een zeer groote gc-
fwir:dh-;:d ia den BJjn , en met zo fnel-aandringen-
de kracht, dat men een lange ftreek ver beide deze
[ wateren van een ongelyke koleur uit malkander
car, :nderfcheiden* Vlak daar tegen over , ter
rechiei zyde des Hijnr, legt op een zeer hoogera
E -g 't Biflchoplyk Slot Etrenlreitflein, 'tgecn mea
gi (neenlyk na den Aartsbiffchop Hermanus, die het
zelve vergroot heeft, Hermanflein noemt, Isge-
fterkt met geweldige Toornen enRotfen, en zeer
we) van Gcfchut en allerley Krijgsvoorraad voor-
j zien»
LOGEMENT,
't Witte Kruis»
T R I E R.
Word gehouden voor d'oudfte Stad van geheel
puiifebland. Men vind hief veele heerlyke Ker-
ken
REIS - BOEK door de
Ken en Kloofters , onder de welken voornaameri
lyk beroemd is d'Aartsbiflchoplyke Hoofdkerk , ,
Ftiter genaamd , wegens de zonderlinge groothei
der fleenen daar de zelve af gebouwd is*
v LOGEMENTEN.
De Vergulde Swaan»
De Bonten Os»
KEU L E N
Een treffelijke Ryksftad , zo oud dat ze zeftien
jaaren voordes Heeren Chrtjti geboorte gebouwd
is geworden. Zy is zeer vermaard wegens haar
fchoonheid , welgelegenheid , en menigte van
Kerken»
LOGEMENTEN.
De Vogelftruis*
Den Heiligen Geeft*
De Stad Luik.
De Stad Amfterdam,
De Wildeman*
't Bolwerk aan den Ryn*"
Tot de Brouwers op Romen*
B O N.
Een oude Stad , den KmvoyJI van geulen toebe-
hoorende , als weezende zijn Refidentie, legt in een
luftige Vlakte , daar zich het ^//«-gebergte weer
Van malkander deelt. Rondom deze Stad ziet
men
: \ Voornaamfte Steden van Duitfchland. 39?
MUNSTER, GUL IK.
pen Koornlanden , fchoone Boomgaarden, Ho-
!en, enallerley Vruchten, dok een goed Wyn-
;cwas.
LOGEMENTEN.
Den Helm.
Den Heiligen Geeft.
MUNSTER.
( Deze Stad isïchoon en groot, en in de voorgaand
de Eeuw zeer berucht geweeft wegens de dolle raa-
;zcrny der Wederdoopers*
LOGEMENTEN*
De Stad AmflcrdamJ
De2^eizer*
GUL IK.
Is gelegen aan de Vloed de Roer. Zy heeft een
zeer vaft en wyduitgebreid Slot , zodanig voorziea
en bewaard met dikke muuren» dat het byna on-
mogelijk word geoordeeld het zeivete befchieten
luiks dat het 'er fchade door zou konnen komen tc
lyden*
LOGEMENT.
'tuisers Hof:
4oo REI S.B O E K door de
AKEN. ,
Is een braave Ryksftad , tegenwoordig omring 1
van twee Grachten en Muuren, cn alzo een rondl
dubbelde Stad. Voortydts moctthier deKroonini
van den Keizer gefchieden: doch indien de zelvJ
omeemger oorzaaken wil, elders aangeftcld wicrcL
plachten de Kcurvorftcn 't Kapittel der Koninglj»
ke Kerk van daar te beroepen , om de kleinodi^rf
alhier van wegen 'tRyk in bewaaring gelegt, tcff
oeftemde plaats te brengen.
Deze Stad is zeer vermaard wegens haar ivtfiw.
Baden, welke met heel grootfc toeloop bezocht
worden. Binnen des zelfs Muuren ziet men 'er dru
die zeer bekwaam zyn , te wceten het Kji^ers Bad.
tjtt Qetne Bad, en 't Bad van S. Qjtirims. 't Keilen
Bad heefc vyf vertrekken om te baaden - en 't Qchu
Bad, t geen daar uit komt , drie- Men houd,
dat aezen uit Salpeter en S wave) bertaan ; en ze ko-
, men zo heet voor den dag, dat men ze twaalf uu-
ren laat liaan koelen eer men ze gebruikt.
Behalven dezen, heefc men bydchinnen-Muur
van de Stad Baden die zo heet niet en zijn , welken
wen oordeelt uit Swavel en Salpeter te beflaan. De
> * ;der Zelver is wat onaangen^m. 'i Eerfte is
t Bad van S . Cormlius . \ geen twee Kommen of
bakken heeft : 't Twede \ Hpfe-Bad , zo genaamd
naAfr.Z^o/e, een Burger van ^ken, die het heeft
doen bouwen; en 'c darde het Combus Bad , of
t Bad van d\arme lieden.
Van deze foort van warm Water is 'er ook een
Fontein mede zeer dienflig , en daar men alle mor-
gens in den zomer af drinkt voor menigerley ver-
drietige en langduurige Ziektens*
Om
Voornaamfte Steden van Duitfchland. 401
AKEN.
Omtrent eeniladie, of honderd vyf-en-twintig
fchreden van de Zuid Poort, is ecnDorp, Por-
cttum of Borfet geheeten, wegens het groot getal
ivan wilde Varkens welke daar in voorige tyden
waren» Hier h,eeft rnen veele hecte Springen ter we-
derzyde van een klein Riviertje , die men in dc
Huizen laat loopen , alwaar ze in ver/cheidenc
fleenc Baden verdeeld worden. Daar zijn veertien
>van deze Huize», en acht-en-twintig De
fBaden houden ieder in 't gemeen omtrent vyftig
bonnen waters, 't Water is klaar en verrnaakelijk,
aonder cerJge hinderlijke of tcgenflaande reuk.
De hette is boven maaten wanneer het eerft uit de
grond opkomt, en heeter dan inde allcrheetften
ivan Aksn y weshalven men het omtrent achtien
uuren laat ftaao koelen eer men 'er zich in baad.
Zy gebruiken ook een Inftrument van hout, mee
veele gaten doorboord, om het te eerder te doen
koud worden, of om het water te roeren als'er
iemand ingaat , waar door hy de hette zo zeer niet
; bemerkt of gewaar word* Men heefr omtrent de-
ze heeten ook een menigte van kpude Springen, waar
door men de zelvcn kan maatigen.
LOGEMENTEN,
De Peereboom % op de Markt.
De Klok , in de kleine Kolderftraat.
De Klosbaan, in de groote Kolderftraat*
De Gulde Poort , in de WalTerftraat,
Gc KLEEF
402 REI S-B O E IC door de
K L E E F.
Is een goede welbebouwde Plaats t tamelijk hoo>
gelegen, inzonderheid het Slot (taande op den ru-
eens Bergs, 'cis een oud, doeh echter ichoon Ge
bouw* Deze Scad lege zeer wel , en heeft eer
Ichoone uitzicht.
LOGEMENTEN*
't Hof van Holland*
De vyf Ringen.
't Hecren Logement*
W E S E L.
Een Klecffche Stad > isgenoegfaam beroemd we
geos haar Rykdom , Waardigheid , Gebouwen er
Koophandel. Aan haar Muuren loopt de Lippe u
den hjjn*
LOGEMENTEN.
De Stad Rees.
De Swaan.
't Hof van Holland*
De Moriaan.
E M M E R I K.
Is een Plaats zeer wel en luftig gelegen tuflehen
Hees en Kleef aan den RJjn* Deze Stad heeft
goede wel gebouwde Huizen , een heerlijk Ka-
nonnik?
I Voornaamfte Steden van Duitfchland/403
EMBDEN , OLDENBURG.
momikr Slicht en Collegie, geNjk ook een taamelijk
School,
LOGEMENTEN.
! D:^bergi°PdcMarkt-
EMBDEN.
Deze wydberoemde Stad , ?t oog en deraad van
geheel Öoji-Vriejland , heefteen zonderling goede
gelegenheid, en rondom zieh eenlufligen vrucht-
baaren Bodem, aan d'cenezyde der Eems , welke
IVloed in de lengte langs de Muuren heen loopt. 2y
is in haar omvang wat kleinder als Gros ningen, doch
zeer volkryk*
LOGEMENTEN*
De GoudeSwaan*
Dcjaager.
De Koning van Engeland.
Den Haring.
O LDENBUB.G.
DcRcfidentie-StadderHeeren Graaven van OU
denburg , is met Wallen en' Grachten zeer wel be-
waard ; daar en boven ook begaafd met een fchip-
; ryk Water,de Hunte gcnaamd.Onder de Gebouw^a
fis bezienswaardig 't Graaflijk Slot , \' Raadhuis ,
\ tJmmunitie-huis , de Paardeftal, en de Bibliotheek
in't Kapittel-buis*
Cc z LO
4o4 REI S-B O E K door dc
LOGEMENTEN.
Dc Prir s te Paard»
't Wapen van fcngdand,
MAAGDENBURG.
Een Aartsbifichoplyke, en voor dezen zeer vaftc!
tfiachtige, volkrijke, en wydberoemdeSrad ; ook'
met Muurcn , Bolwerken , Toorns en Grachtcri
wel voorzien j daar en boven met heerlijke Huizen,;
luftige Straaten, en groote en fchoonc Kerker
vercierdgewèeft' doch in het jaar 163 !♦ door dcc
Kcyzerlijken en Keur-Bcyerfchen Generaal ,
den Graaf van Tilly , ftormenderhand veroverd
zijnde , wierd ze tVenémaal in d'afch gelegt<
Echter is zc tegenwoordig weer taamclijk opge-
bouwd.
LOGEMENT.
De Witte Swaan.
B R E M E N.
Is gebouwd in een langwerpige rondte , aan
beide de zyden der JVefer, en word afgedeeld in i
vier Kjrfpelen of Parochiën : als S. Mariens , Sp \
Martens , ƒ. ^nsgarions , en Stephani Kfr*
fpeh
1 Voornaamfte Steden van Duitfchland# 40^
STADEN, HALBERSTAD.
LOGEMENTEN.
De Swaan , daar de Poft aankomt.
De Druif.
S T A D E N.
| Gelegen aan de Vloed Swingen , niet ver van
d'E/w , beneden Hamburg , in 't Aartsfticht Brmen^
[word gehouden voor d'alleroudfte Stad in geheel
Saxen, als zijnde gebouwd zes honderd jaar voor
ïChriftt geboorte. Zy is welgefterkt, en voorzien
■met Wallen, Grachten, Meuren, Bolwerken, en
leen Ammunitie-huis.
LOGEMENT.
St. Tonis von Spckelfen.
HALBERSTAD.
Een Biflchoplijkc en Ha«/ee-Stad , is fceer wel ge-
legen, opeen zeer vruchtbaaren Bodem, zulksdat
de Koorn-halmen hier een Ruiter boven 't hoofd
waffen. Men ziet 'er goede , en met fchoone Hui-
zen wel bebouwde Straaten. De Stad is omringd
met fterke Muuren en dubbelde Grachten, hebben-
de tuffchen de zeken noch een Wal«
4oó REI S- B O E K door de
L O G E' M EN T.
't Hof van Holland.
hildesheimJ
Insgelijks een 2Vf ^r-J^z/cfe- Biflchoplïjke en Ban-
/?e~Stad ,* word voor grooter ais Halberftad gchou- ,
den j doch is , op d'oude wys', gantfch*oneffen ,
en met zeer veele Boogen in de Straaten gebouwd.
Zy wprd afgedeeld in d'Oude en Nieuwe Stad,
L O G E M E N T.
't Witte Paard»
B R U NS WY K,
Is een Stad by na midden in Neder-Saxen gelegen;
inet Muuren , Grachten , Toorns en Bolwerken
zeer wel bewaard ; oock vercierd met heerlijke
Huizen, fchoorïe Straaten , en treffelijke Kerken*
Zy heeft een gelijke lengte en breedte, 't Water,
genaamd den O^r, voortkomende uit 't Hart%*
wald , vliet 'er door heen , en verdeelt deze Plaats in
tweegrootc Steden , d'eene de Nieuwe xen d'andcre
d'Oude Stad gehtetêri.
LÖGEMENL
't Kronphouu
W O L FF ENBUTTEL,
Eeu zeer beroemde Stad en Vefling , voerende
den haam van 't aldaar zijnde Vorftelijk B^ejidentie-
Slot. Zy legt meerendcel ineen maraflige grond,
waardoor ze twee vrye verzekerd zyden beeft,
fculksdat mendezelvcndoor geen aannaderingen
of loopgraaven kangenaaken ; en is afgezonderd in
drie verlcheidene deelen , te weeten de Citadel,
Hejndrik-Stad, en ^JugufimtStad. LU-
Voornaamfte Steden van Duitfchland. 407
Hanover, Luneburg, Zeil.
LOGEMENT.
De reizende Zon* »
HANOVER.
Gelegen aan de Leine , in de Vlakte , heeft ron-
lom zich heel fchoone Beemden , en een zeer luftig
-ïout of Boffchazie , d'Elmeroy genaamd: en voor
iich zeiven hooge fterke Muurea, Wallenen Bol-
verken , en diepe Watergrachten.
LOGEMENT»
DeSwaan.
LUNEBURG.
! Is wat meer in de lengte, als in 't vierkant ge-
bouwd. Deze Stad legt aan de Rivier Elmmau%
leeft zes welgebouwde Poorten , en van binnen
choone breedc Straaten } Markten , en andere
^laatfen.
LOGEMENT,
'tHart.
Z E L L.
Een Vorftelyke Luneburgfche Refidentie-Stad»
Alhier zyn bezienswaardig het Slot , en verfchcide-
1e Vorftelyke Graffteden*
LOGEMENT.
Dc looze Vos.
R O S T O K.
Een zeer beroemde Koópftad , gelegen aan de
Varm , heeft een Zeer veilige Zee-haven, en legt
liet meei; als anderhalve myl van dc Baltifcbe Zep
cc 4 z:
4o8 REI S-B OEK door de
Zy is ook wyders vermaard wegens haar Hoogt\
School
LOGEMENT.
De Swaan.
W I S M A R.
Detc beroemde Stad legt aan de Belt , ofd'Qa/ï-1
%te; is zeer vaft ; heett luchtige Huiion, en een
VofftelykSlot.
LOGEMENTEN,
't Klein Schippers Gezelfchap»
't Groot Schippers Gcxelfchap.
HAMBURG.
Een zeer fchoone aanzienlyke Sud , afgedeelc,
in dy Oude ende Nieuwe i beiden zeer welgefterkr,
cn wegens de hooge Toorns maar een Stad fchy-
uendc, Zy is door de geheele wereld beroemc
wegens den grooten Koophandel , die alhier ge-
dreeven word»
LOGEMENTEN.
De Diergaarde , aan de hooge Brug.
Den Adelaar , aan de Molenbrug.
De Druif, by dc Paardemarkt.
DeBremer Sleutel, of Koning van Deenmar-
ken*
De Koning van S weden*
De Koning van Vrankryk.
De Srad Rcvel.
De Gulden Arm%
LU BEK.
Is gelegen twee mylen wegs van de Zee. De
Voornaamfte Steden vanDuidchlan. f409
LElPSIGen DRESDEN*
Vloed of Rivier Dyave maakt hier de Haven; en
derhalven konnen de Schepen over de zelve van-de
de Stad ar in de Zeetoopen , cn zo wederom van uit
de Zee aan de Stad» Deze Plaats is zeer vermaard
wegensden fterken Koophandel , en de welgeleide
Regeering.
LOGEMENTEN,
't Wapen van Hamburg,
Den Engel.
L E I P 5 I G.
Gelegen aan de Bijleren Ptevfoi is een wel niet
groote, maar echter zodanig een Sjad die veele
groote Steden te boven gaat* Zyis zeer beroemd
wegens haar drie Mijïtn of Jaarmarkten, en haar
voortreffelijke Hoogt SchooU
LOGEMENT.
DcGraauwc Wolf*
DRESDEN.
Is van een zeer luftige aanfehouwing wegens haar
goede gelegenheid; zeer wel verzorgd met omgaan-
de Mauren, Grachten, en Borltwceringen ; en
derhalven bekwaam om d'aannaderendc Vyanden
te wederftaan, en hen 't hoofd te konnen bieden;
ook zoodanig vercierd met gemeene en byzondcre
~ Cc j ms
4.io REI S-B O E K door de
Huizen ^ goede ToQmen;, enz. datzc metde^voor*
mamfte Steden in Meijfen orp den prys mag ftryden.
Daarenboven is ze de Keurvorftelijke Relidcntie
en ËM*houdings-Stad*
LOGEMENT.
De Swarte Wolk
B E R L Y N.
Word door denree in tweededen afgcdeeld3maa-
kende zo veel als twee Steden. d'Eene^Ieggende op
d'andere zyde dezer Vloed, word genoemd Collen
aan de $pne , waar in het prachtig Keurvodieiyk
Slót ftaat. De Stad is zeer groot , en heeft flechte
Gebouwen. De Straaten zyn breed en net, en
voor de Deuren der Huizen banken gemaakt,
LOGEME NT.
< 't Bonte Paard.
Frankfoort aan den Oder.
Deze Stad legt inde langte aan de Vloed den O-
cfrr, daar een houte Brug over gcflagen is. Na de
Iand-zydeiszegelkrktmct Muuren, Toorns, en
dubbelde Grachten.; heeft traaije wyde Straaten;
een fchoone groote Markt : tr eftclyke weigebouw-
de Huizen; en'is zecrberöemd wegens haar TJni-
yerfittiu
LOGEMENT.
't Swynshoofd.
S T E T T I N.
XJeze Plaats is gelegen aan den Oder> aan een
* \ ccnig-
[ Voornaamfte Steden vmvDüitfchlaRd. 411
Straalfond , Praag cn Breflaw.
Ibenigfins verhevenen Heuvel, in een zeer luftig en
peerlykgewefh
LOGEMENT.
De Kardinaalshoed.
STRAALSOND.
Is de Hoofd ftad onder de Wendifche Steden in Pc
meren , en behoort tot het Hanfeatifch Verbond. In
den geheelenkreitsder Baltifche of Oojl-^ce is ner-
gens een zo vafte Plaats te vinden, als deze Stad
Straalfond.
LOGEMENT,
De Krygsman.
PRAAG.
Word verdeeld of afgezonderd in drie Steden,
genaamd d'cWe, nieuwe Stad , caócl{leine^ijde^
en is in de Hiftorien zeer vei maard wegens verfchei-
dene zaaken welke daar in tyden van Oorlogen
Vrede voorgevallen zyn.
LOGEMENTEN,
De groote Stad.
'tKonings Hof.
DcTuin.
Anderfins heeft men zich maar te richten aan dc
Voerlieden , welke gewoon zyn de Paffagiers m de
bek waamfte Herbergen te brengen.
B R E S L A W.
Deze Stad is aan den Odett gelegen , en overal
vermaard 20 om haar byzondcre , als om haar ge~
mee-
4U REI S-B OEK door de
meene prachtige Gebouwen , tot welke laatften be
hoorenhaarfchoone Kerken, Toorns, Kloofters,
Gaflhuizen , Kanonniken^Stigt, School , Keizer-
lijke Burgt,Koornhuizen , Ammunitie-huis, Raad-
huis, Markten, Water-konften, eni. Daar en boven
wegens haar Geleerde Lieden, Bibliothceken, heer-
lijke 5traaten , allerlcy Koopmans-Waaren , en het
Bier genaamd Schopt. Ook is deze Plaats zeer wel
gefterkt.
D A N T S I G.
DezeStad is als de fleutel van 'tgehcele'Koning-
ryk Polen Zy legt aan drie Wateren , de IVeixd %
Meidauw en B^odan.
LOGEMENTEN.
De Witte Leeuw , in de Houtftraat.
De Goude Kroon.
De drie Kroonen»
De Breflawfche Herberg.
KONINGSBERG.
Word , behalven de Voorfteden , verdeeld in
driedeelen , zijnde het eer fte genaamd d'Oude Stad%
*t twede de Kniphof , en 't darde en laatfte Lehenicht.
Zy is zeer beroemd wegens haar Hooge Schoof en
goede Haven.
LOGEMEN T E N?
De Paauw»
LOGEMENT,
De Bonte Os*
pe Windhond*
KOPPEN:
f Vbornaamfte Steden van Duitfchland. 415
\ KOPPE NH AGENJL ANDSKROON.
KOPPENHAGEN;
Deze Stad is de Hoofdftad van *t Koningryk
Ecenmarfyn, cnde KoninglijkeRefidentie-plaats,
gelegen op d'Ooftkuft yan 't Eiland Zeeland > tegen
over \ Landfchap Schoonen en de Stad Maümuijen,
aeneen zeer fchoone enluftige plaats, 't K*fleel% of
S/ö*f dicht op de Zee, is bovenmaaten heerlijk en
vermaakelijk , doch eenigfins op d'oude wys ge-
bouwd, gelijk ook de Stad, om de welke, aan het
Slot , des Konings voornaamfte Schepen leggen f
die zeergroot en fterk zijn, konnende een der zei ver
duizend en meer laften,cn over de honderd (tukken
gefchut voeren.
De Stad koppenhagen heeft een treffelijke <Acait«
wwofHoogeéchool, en een goede veilige Havea
door het tegen over gelegen Eilandtjc cAmag f
't geen 'er roet een houte Brug aan gehegt is*
LOGEMENTEN.
d'Oranjeboom.
De drie Kemphaanen t by de Slots plaatst
Bergen in Noorwegen*
De Noordfche Leeuw-
LAND SKROO Ni
Deze Zee-ftad legt in Schoonen, en heeft omtrent
een halve rnyl wegs van haar , tegen 't Ooflen , een
.Rh
4i4 REI S-B OEK door de
Rivier welke na 't Zuiden loopt, vervolgens ziel
eenigiïns na 'c Noorden wend , en , zich met de]
Zee vermengd hebbende , voor by Landskroon'
heenen fchiet, maakende een goede Haven, waar in
ook zelfs de groótde Schepen konnen leggen. Deze
bckwaame gelegenheid fchynt voornaamentlijk;
oorzaak gegeeven te hebben tot de bouwing der!
Stad, welke voorzien is met zes Poorten, drie nai
de zee en even zooveel landwaarts, mitsgaders met,
goede Wallen en Grachten» Wyders heeft men
'er een zeer ruime Markt , een prachtig Raadhuis,
een fchoone en heel groote Kerk , en braavc Bur-
gerhuizen.
LOGEMENTEN.
't Wapen vau Deenmarken.
De Stad Amflerdam*
E L S E N E U R.
Deze Stad is gelegen op de Noordkuft ten Ooften
van 't Eiland Zeeland , dicht by de gunden het Ka-
tfeel Kroonenlurg , en heefteen groote Haven tegen
over \ Landfchap Scboonen en de Stad Elzenburg.
Zy is vermaard wegcus den Tol, die hier betaald
moet worden ; weshalven men 'er byna dagelijks
tuflehen de vier en vyf honderd zo groote als kleine
Schepen ziet.
LOGEMENT.
'l Wapen van Embdcn»
MAL
Voornaamfte Steden van Duitfchland. 41 *
MALMOE, BERGEN.
M A L M O E;
By de Hollanders Ellebogen of Malmuijm ge-
naamd, is een aanzienlijke en voornaame Koop*
ftad , met een oud en fferk Kafteel , gelegen op de
Weïtkuft :en Zuiden des Landlchaps Schoontu aan
Ae%ondtby na tcnOoften en tegen over de Stad2Q>/>-
hagen. Zy is zeer wel voorzien van alles wat tot
het ^emak en cieraad van een Stad kan dienen,
en heeft een Haven welke wel niet zeer onbe-
kwaam , maar ook niet zeer wel verzekerd is ,
[inzonderheid wanneer de Wind Noord-Noord-
We(l waait.
LOGEMENTEN.
Bf— m- .... • * 't^'-^érfÊÊ-
\ Wapen van Swedcn,
De Kroon.
BERGEN.
Is een zeer oude Stad ih 't Zuider deel van Noor-
wegen, door geheel Europa bekend. Zy wóid ge-
fa jaden voorde Spyskamer dezes Koningryksj legt
aan degrocne bochtige Zee-boezem of Inham Car-
mejond; en is rondom met Bergen omringd , wes-
halven haai Haven zeer bekwaam is tot den Koop*
handel , dewyl 'er de Schepen t'eencmaal in zeker-
heid konnen leggen.
De Kooplieden der Handsteden hebben hief
vvo*
4i(J REI S-B OEK door dc
voor zich de gcheele lange ftreck of zyde der Stad
gemeenlijk de Wang* genaamd , gelijk ook hun Beur
en Kantoor ; en ieder der gemelde Steden haar Pa^
huiden y by de welken der zeiver Schepen d'aange'
brachre Waaren lofièn , of weer anderen inneemen
om na DuitfchUnd te voeren.
In deze Stad is de refidentie des Biffchops. De
Kerken , en een gedeelte der Htjizen , zijn aanzien-
lijk gebouwd. De Koninglijke Hoofdman woont in
het Slot , Berger shui^en geheeten.
LOGEMENTEN»
Op de Markt by Tryntje Luit.
'tPofthuis*
De Wynkelder*
't Duitfche Comptoir*
Altena.
De Fortuin.
De Mooriaan»
Emaus.
DRONTHEM.
Deze eertydts zeer machtige , Aartsbiflchoplij-
ke Hoofd-en Koninglijke Refidcntie-ftad van
Noorwegen, is noch hedensdaags zeer beroemd we-
gens den aanzienlijken Koophandel dtc'crzovan
Inlanders als Vreemdelingen gedreeven word^doch
nu niet meer als een opene Plaats, een Vlèk gelijk.
'tKoninglijkPaleis vervalt dagelijks meer en meer.
Wyders is zy gebouwd op d'oude manier , en heeft
een groote Haven , bekwaam om een menigte van
Schepen te bergen»
LOGEMENTEN»
DeWelkomft.
h Fluitfchip.
RO-
I R E I S-B O E K door Italieri: 4.1%
ROMEN.
Deze is een der berocmdfte Steden die ooit op
Aarde zijn geweeft. Voortydts wierd zegenoemd
de Beheerfchter der Wereld ; over welkers fchoonbeid
cn grootte zich alle Volkeren verwonderden , ca
ook noch verwonderen , hoewel haar grootfte heer-
lijkheid door de woefte Gotthen in de afch ge-
legt zy.
Eertyts is ze geweeft de Zetel der grootmachtig-
fte Wereld • Monarchen ; maar hedendaags de
Refidentie derPaufen, en der zeiver voornaamfte
Leden.
Onaangczien dit tegen wordige fymen tn luider »
[ uitfteekendheid en grootte op ver na by het Oude
j Romen niet te gelyken is ; heeft deze Stad echter
noch zodanig een ruimte, dat ze met haar Palei-
zen zich in den omvang tot over de vyf-en-twintig
Italiaanfche mylen wegs uitftreku
Zy is gelegen aan de Rivier de Tyher, in 't gedeelte
van Ualien 't geen d'Ouden Latium genoemd heb-
ben* Dc lucht is hier ongezond en fwaar , zo dat
« ook zelfs de Romeinen , hoe veel meer dan d'Uit-
landers, zich daar voor wel in acht hebben te nee-
men , inzonderheid 's morgens en 's avoodts in de
fchemering , wanneer het, volgens den raad der
Geneesmeefters / beft is zich in huis te houden*
Tegenwoordig worden 'er elf Bergen in geteld,
waar onder de V&ukaan de beroemdfte is , wegens
de PaufelijkeWooning,en de treffelijke Bibliotheek
welke alhier bewaard word.
\ Getal der Kerken is over de driehonderd en
| onder de zei ven munt uit die van Pirw, inde
welke het oude Gebouw, in vergely king van 't nieu-
Dd
4t S REIS.BOEK door ItaMenï
wc , een flecht en onaanzienlijk ding is. Evenwel!
ziet men 'er eenige zeer fchoone Altaaren , en twed|
Metaale Poorten,welke van 7*r«/afcwderwaarrsge|
biachr zouden zijn.'t Nieuwe Gcbouw,tot vergroof,
tingaan deze Kerk gemaakt, is een zo bovenmaa-fl
tengroot, fchoonen voortreffelijk werk , datalkl
d'aanfchouwcrs zich daar over moeten vcrwonl
deren*
't Paleis van den Paus , ftaande nevens de S. Pietem
Kerl^, is ook een zeer uitfteekend Gebouw , voorl
zien met een menigte van treffelijke Zaaien en Kal
mers, en een zeer cierlijke Kapel, waar in ,neven:j
meer andere konftryke Schilderyen, ook gezien kar
worden het laatfte Oordeel, gedaan door denver
maarden Micba'èl Angelus* In dit zelve Paleis heefi
men ook de zo beroemde Paufclijkj Bibliotheek ,
vervuld met een menigte vanuitfteekenderaareBoe-
ken , waar onder zeer vcele met de hand ge-
fchreevcn*
Op de groote Plaats , voor S. Pieters Kjrl^en hefj
Paufelijk Valeis , ftaat een zeer fwaare Obelifcus oi
Pronknaald van eeneenigftuk , welkers hoogte ecn-j
en-tachtig voeten bereikt. Deze Steen , die, m
des Werkmeefters rekening, overde956o. cen-
tenaars , of meer als 956000* ponden zou wee
gen, is in het jaar 1986. door bevel van Paus SixtK
delV. met uitfleekend groote onkoflen, door der
Konftrykcn Meefter Dominicus Fontana uit de Ka*
mcr-Heerlijkheid van CamfoSanBo derwaarts ge-
voerd , en weder opgerecht.
't K^aftcel S. Angelo , of in onze Taal Engelenburg.^
word gehouden voor een zeer ftcrkeVefting. De
Paus kan'er uit zijn Paleis door een zeer lange gang
heimelijk inkomen. Deze Vefting heeft in 't mid-
den eenhoogen, fterkeu, ronden Toorn, welke
eenige fchreden van daar met noch vier achthoekig
REIS-BOEK door Italian 419
;e Toorns ,zijnde watlaager,enmetvierMuuren
omringd is.
Eertydts wierd dit Kaftecl gehouden voor een
geweldige Sterkte : maar om in dezen tyd genoeg-
aame tegenftand te konnen doen , heeft men voor
eenigejaaren het zelve omvangen met een nieuwe
Gracht, en met vyf Bolwerken en Wallen, doch
aiet zeer hoog : dewyl men het al te fwak oordeel*
je om de hedendaagfche krygsinventien te kon-
aen wederflaan. Nu is het bekwaam genoeg om
ben fterken Vyandeen langen tyd te konnen op-
houden,
'c Paleis van Paus Gregonus de XIIL is ook een
deerlijk Gebouw , 't geen de gemelde Paus had aan-
gevangen, zijnde van voorneemen het zelvetcbe-
woonen: doch hy heeft 'er de voltooijing niet af
beleefd. In dit Palcis ziet men zeer fchoone Kamers,
friet koftelijke Tapy ten vercierd ; en in zekere ICa-
peleen Altaar, welkers Tafereel men zegt dat den
Heiligen Lucas zelvegefchilderd zou hebben j mits*
gaders aan het zelve een luftigen Hof > beplant met
vreemde Gewaflcn , Boomen , Kruidcu , Bloe-
men, enz» en vercierd met zoveel zeldfaameWa-
ter-konften , dat men 'er het tiende deel niet af zou
konnen vertellen*
Bezichtigenswaardig is ook het Paleis en den
Lufthof des Groot-Hertogs van Tiorencm , gelegen op
den Berg Trinitaiis , ot van de H. Drievuldigheid ; be-
helzende , onder andere koftelijkheden, zo veel
konftryke Antiquiteiten en MarmeriteeneBeelden,
dat niet lichtelijk diergelijken , en in zo grooten ge-
tal , elders gevonden zouden konnen wor-
1 den. ïn den Hof is een kleine Berg gemaakt , daat
men langs anderhalf honderd trappen opklimt,
'hebbende op zijn top een zeer luftig Zomer-huisvan
enkele groene Gewaflcn. Dc Hertogen doen hier
Dd 2 'm
REIS-BOEK door Italien:
indegrootftc hitte des zomers hnn maaltyd , inzong
derheid dewyl de Kamer by de tafel een koele Pyp- j J
bron heeft, en dat men ook van daar de gantfchci:1
Stad Komenkm overzien»
Behalven de gemelde Paleizen munten ookini:
heerlijkheid uit dat van den Kardinaal di Cc fis , van!)
dQ$arne%eTs, van de Kardinalen Capofmo cn Borge4l
fey vznCarpf, vantfUrfmers, van Columnefen , en '
veelmeer anderen.
't Kaphool is voor dezen geweeft der Romeinen)
Raadhui&,docb door d'oorlogen geweldig verwoelfj
geworden. Naderhand evenwel heeft Paus Grego-
r 'ms de XIII ' 't zelve Weer Iaaten opbouwen cn ver-t
beteren, 't Legt op een hoogenBerg, daar men
langs een fteene trap opklimt. Boven aan ieder zy- 1
de ftaan de Beeltenriïen van een Man en een Paard ,
van een geweldige grootte , gehouwen uit witte
Marmer fteen. Men ziet hier ook op een witPofta-
ment het Beeld van den Roomfchcn Keizer Marcus
Am dim Antonins , zittende te paard , insgelijks van:
cenuitfteekendegroote, gegooten van koper, en
in 't vuur verguld. Midden op dit Paleis Haat eenj
taamelijk hoogc Kloktoorn , waar toe men tot op
den bovenften omgang opklimt met twee honderd!
cn veertig trappen. Nergens kan men de Stad i^<?-
men met alle haar gelegenheden beter overzien ,
Kis van dezen Toorn.
Nevens het gemelde Palcis is noch een andèr,;
waar in veel heerlijke en uitttcekend konrtige Beel-
den opgerecht zijn. Tegen over het zelve ziet
men een zeer wel vercierde Kerk , noch eenighns
hoogerals 't Raadhuis gelegen , voerende den naam
van Maria in ^ra O !*•
De zeer heerlijke GJnmnaTrajani,ofZuilvanTra-
janus, ftaat by de Kerk S* Maria dt Lauretto op een
kpnftig gehouwen Poftaine»tj,wel twee manslengte
, diep
REIS- BOEK doorltalicn; 4x1
{ diep onder d'aarde ; doch daar is een groef rondom
ïmet trappen na beneden gemaakt, zulks dat men
; alles noch wel zien kan. Binnen in deze Zuil gaat
een Wendeltrap van honderd twee-cn-negentig rre-
1 den tot boven toe op, De Zuil zelve is, zooveel
I bet oog kan bemerken , gemaakt uit vierentwin-
tig geheele ftukken Steen, ieder van aqht trappen
hoogte. Rondom de zelve, buitenwaarts, van
onder af tot boven toe , zyn'er in gegraveerd of ge-
houwen alle d'Oorlogsdaaden van den gedachten
Keizer Trajanus. Boven op het Kapiteel is een Om-
gang met yzere leuningen. Van hier kan men een
goed gedeelte der Stad Romen overzien.
De Zuil , Qolumna Antonia geheetcn , is de voo-
rige by na gelijk vormig» Keizer *Antonius heeft de
lelvetot een eeuwige gedachtenis laaten oprechten/
Z' is zo hoog alsd'andere , en vertoont in trelfelyke
verhevene figuuren d'afbeeldiugen van alle de
Veidflagen, by dezen Keizer gehouden , &eerluflig
van onder af tot boven toe in een rechte orde ge-
field.
Paar zijn veel meer andere zodanige Zuilen bin-
nen B^omen te zien; doch geenen der zeiver by dc
gemelde twee te vergelijken.
't zjimpbithèatrum Ti$i , tegenwoordig 'i Colêjfeun
genaamd , heeft Titus, de Zoon van Vcfpafianus% m
de verwoefting der Stad Jerufalem doen bouwen.
Dartig duizend lijfeigene Knechten hebben 'er elf
geheele jaaren aan gearbeid, 't Is een bovenmaa-
ten groot en geweldig Gebouw, doch hedendaags
zeer vervallen Men ziet echter noch de form en
grootte, zijnde ovaal of langwerpig rond. De
lengte midden door was van twee honderd en dartig
Ichreeden -y de hoogte zeer uitfteekend : alles ge-
bouwd van gehouwene vierkante fteenen. Vyf-
en-taehtig duizend menfehen konden ia ditc^W*
Pd $ tbe*i
422 REIS- BOEK door Italien;
theatrum plaats hebben , om de Spellen , die daar li
gehouden wierden, t'aanfchouwen» 't Geen men J
*er te dezer tyd noch van ziet , is het ovcrblyf fel des |. ,
halven deels» 'c Ander is vernietigd geworden L
door vuur, ftaal, en de moedwilligheid der IJar-i
baarfche Volkeren. Zelfs 't geen noch ftaande is
gebleeven , is allerwegen gefchonden en verbro- !
ken*
Wyders , de Stad Komen word verdeeld in veer- j
tien Wykenof Quartieren. De Straaten zijn taame-
lijk wyd en lang, fommigenvan meer als een half
uur gaans , doch niet overal bebouwd» De meefte
Huizen vind men byden7)^r, daar de Stad oofe
alderfterkftis*
Men ziet hier veele Nationaale Gafibui^en , in de
welken d'Uitlanders ontfangen worden»
Onder de voornaamfte Markten worden geteld
de Bak\crs-markf , d! 'O f] e. marlet de Varken- mar fade
Vtjeh-markt^ de Kruid-markt ; en op Campo ^Agenio
(ofMartis) de Marlet vanallertey Waaren.
De Burgers -huizen zyn fchbon , en veele der
7.elver vercierd met treffelyke Antiquiteiten, mar-
mcre Gedenktenen en Afbeeldingen» j
LOGEMENTEN.
Al Scudo di Francia* (yt Schild van Vran^rijl^ )
AlLeond'oro* (de Goude Leeuw*)
AlLondere. (in Londen*)
VENETIË N. f
Is een zeer machtige, groote, fchoone , en door
de geheele Chriftenheid op 't hoogft beroemde
Koopftad, gelegen in &<Jdriatifche Zee » welke -
R EIS-3ÖEK doorltalien, 423
^fillerwege door de zelve heen fpoelt , en alhier mee
,cfcen ontelbaare menigte van Gondels hevaaren
Jivord, om vand'eene nad'andereplaatsgevoerd te
(werden, dewyl veele der Eilanden, daar de Stad
fait beftaat, met geen Bruggen aan malkander ge-
! degt zyn.
Alhoewel deze Stad noch met Poorten noch met
Muuren bewaard zy , is ze echter vaft en fterk ge-
noeg , zelfs tegenseen geweldigen Vyand*
De Kerl{ van S. Marcus is waarlijk bezienswaar-
dig, (leunende op zeer treffelyke Zuilen, welke
allerhande koleuren vertoonen , en wordende ge-
flooten met fwaare metaale Deuren. In de zelve
zyn veele uitftcekenderaariteiten te zien ; en word
hier ook bewaard de Schat der Veneiiaanen , zynde
verzekerd met vier yzcre Poorten.
1 Nevens deze S. Marcus Kjrl^ ftaat het geweldig
cn aanzienlijk Paleis des Hertogs , een Gebouw daar
alle Vreemdelingen over verwonderd moeten
flaan: want werwaarts men zyn oogenflaat, ziet
!men niet als een JQoninglyke heerlijkheid. iCprt
om, 'tiseenGeftichtde voortreffelijkheid van dien
aanzienlyken Raad waardig, welke, als ze volko-
men is , tot 1 600. oude aanzienlijke Edellieden uit-
brengt, met hun Hertog bovenaan, die aan ieder
Zyde vier-en-twintig Signori Clariffimi heeft, gekleed
met hun lange roode fluweele Rokken , uit welk
I getal altyd een Hertog ver koozen word , 't geen by
j looting gefchiedt Deze groote menigte van Edel-
s lieden word den GrootenR^aad gcheetcn*
Geen minder verwondering verdient ook het
wydluftig t^Arfenaal, in het welk men alles gereed
maakt en in voorraad heeft 't geen tot den Oorlog
vereifcht word , in zulk een overgroote menigte
dat men 'erover verftomd moet (laan* Dit <^r/ê-
naal heeft twaalf Wacht-torens, daar alle nachten
D 4 fchild-
$«$ REIS-BOEK doorltalien:
fchild wacht op gehouden word; en alle uuren doet
'er een Edelman de ronde» Het begrijp zou zo groot
zyn , na het zeggen van fomnvgen, als geheel Nicu-
wegen zynde ook gelijk een volkome Stad met zyn
wallen en muuren beflooten.
Wyders heeft men tot Venetien , zeventien rijke
Gadhuizen , zeveivcn-fcflig Parochie-Kerken , be-
halven een menigte van anderen , honderd veertien
Kloktorens , achtien Bede-huizen , zes groote
Confraryen j en in alles vind men honderd endrie*
en-veertig Orgels : alle welke Gebouwen genoeg-
faam de byzonderc heerlijkheid van deze Stad be-
tuigen.
LOGEMENT.
Al Lion Bianco. (de Witte Lwtw*)
GENUA.
De Hoofdflad vmLiguritn , is een zeer oude,
wel gebouwde , vafle Stad , hebbende vyf Italiaan-
fchemylen in haar omvang, en leggende dicht aan
de Zee.
Belangende haar Regeering , ?y heeft ook efenen
uit haar Raad verkoorenen Hertog, evengelijk Ve-
vetien, doch met dit ondèrfcheid dat hy niet voor
al den tyd zijns levens die aanzienlijkeBediening be-
kleed : wanrna't verloop van tweejaaren word 'er
t'elkens een nieuwen Hertog verkoozen Zyn klec-
ding is van Karmozijn of violet Fluweel , of ook
wel van eenige andere zyde Stof , en de Hoed
rood» By hem zitten in den Raad vier-en-twiotig
Edelen van de welken d'eerfte twaalf gekleed zijn
in fwart Fluweel of Felp , en d'andere twaalf in
fwarte zyde Rokken.
Deze
REIS-BOEK door Italjen. 41 g
Deze Stad heeft een zeer geweldige Zee-haven i
en zo grooten Koophandel als eenige Plaats in
gantfeh Ittlien üitgezondert alleen Venetim* Als
men hier van de Water-by de Stadts-Poort komt,
jziet men dezelve ter rechter en flinker hand zeer
wel voorzien met fterke Bolwerken en bedekte
Borfiweeringen , altemaal van ftecn gehouwen.
Onder de gedachte Poort hebben Duitfche en Itali-
aanfcheSoldaaten de wacht, welke d'Aankome-
lingen op h aldernaauwft ondervraagen van waar
ze komen , en wat ze by zich hebben»
LOGEMENT.
't Wapen van Aroftcrdam.
LIVORNO.
Is een zeer fchoone Stad , en geweldige Vefting »
aan de Zee gelegen , behoorende aan den Groot \
Hertêg van Phrenctn* Zy heeft een zeer oüd , doch
vaftKafteel, zodanig van de Zee omiingd dat men
'er niet als met Schepen aan kan komen. Hierin
; legt een Bezetting j en op de Zee worden geduurig
vier Galeyen tegens de Turken , en andere Zeeroo-
vers, op des Groot-Hertogs koften onderhouden
-waar toe zich ook dapper laaten gebruikende Rid-
ders van S. Stephanus Order , hebbende hun refiden-
tieiude Stad Pi fa.
Alle dc Huizen der nieuwe Stad heeft de Groot-
Hertog zeer heerlijk en luflig laaten opbouwen ,
zijnde gezamentlijk malkander gelijkvormig. De-
zen worden aan de Burgers voor een jaarlijkfchcn
penning verhuurd, ofook in eigendom verkocht,
na eens ieders begeerte.
DdS LO-
Jró REIS-BOEK doorltalien?
LOGEMENTEN.
Al Monte d'oro. (de goudeBerg.)
Al Croce roflb. ( 't roode Kruis.)
Al Croce Bianco. ('t -witte Kjuis.)
NAP E L S.
Word genoemd de Hoofdftad van 't Koningryk ,
voerende dien zelvcn naam. Onder veel meeran-
dere voortreffelijke dingen kan men hier zien 't Pa-
leis van den Onderkoning , voor het welk altyd een
Compagnie Spanjaarden dag en nacht dc wacht
waarneemt. Honderd Trauwanten ,altemaal Swit-
fers, paflen op den gedachten Onderkoning in zijn
Paleis.
In deze zeer fchoone, groote, en wydvermaar-
de Stad vind men de Gebouwen heel treffelijk. \Ar-
fenaal , de Kjfteelm , en honderderley andere dingen
zyn meer als bezichtigens waardig.
LOGEMENTEN.
AHa tréRé. (de drie Kjninïen.)
Ai Croce d'oro. Goude Kjruis.)
MADRID.
De plaats der Spaanfche Koningl»|ff(Ü Hofhou-
ding, is gelegen in Nieww-Cafiilien, 'tgeen te de-
zer tyd voor het befte Landfchap van geheel Spanje*
gehouden word» Deze Stad word van fommigen
maar
REIS-BOEK door Italieni 42 7
maar voor een Dorp geacht , ter oorzaak dat ze oir
jbemuurd is.
Zy legt wat hoog, aan een zeer luftige plaats ,
meerendeel na 't Noorden* Daar beneden loopt
een kleine Vloed , Guadarama geheeten , over de
welke een ftcene Brug geflagen is. Rondom heeft
ze taamelijk vruchtbaare Velden , alhoewel ook
veele Steen-groeven ? daar Kezel - en Vuur- ftee-
nen uit gehaald worden* Deze Plaats word
zeer geroemd wegens de gezonde lucht» Zy is
een der volkrykfte Steden van geheel Spanjen i zulks
dat iemand, uitgaande, altyd ten minften honderd
Karoflèn zullen bejegenen , behalven de Muilezels
en treffelijke Paarden» Men zegt , dat hier by de
drie maal honderd duizend Menfchen woonen.
Rondom de Stad worden honderd aebt-en-twintig
Toornt geteld.
LOGEMENT,
In S* Pieter*
N a aldus de voornaaamfle Steden van Europa
kortelijjk befchreeven te hebben , zullen wy nu wy-
ders laaien volgen
De principaalfte Jaarmarkten van de voor*»
naamfte Steden van Holland , neffens
der zeiver Leermarkten.
Dordrecht heeft drie Marfyen.
DEeerfteden29 April. De tweede den 12 May*
De derde den z8 Oaober.
Haar*
£1% Jaar-markten,
Haarlem beeft negen Markten*
De eerfïe Sondag voor Palmen-Sondag* Dc
tweede Sondag na S* Jan Baptift , of ten waar dat
Jan Baptift op een Sondag quam, zo ift altyd op
den zei ven dag Kermis» De derde , op den eenen-
twintigden O&ober. De cerfte Paardemarkt op
den eerden Maandag in Maart. De tweede Paar-i
demarktopden qerften Maandag na Marie Hemel-
vaart» De Verckcmarkt is de cerfte Maandag na
den 14 0&ober« De Koemarkt den 20. De Ofte*
markt den 24. En de Suy velmarkt den 27 Oflo-
ber : doch 20 't gebeurde dat den 20,14 c£zy OEto-
ber op een Sondag quam,is 't daags daar aan Markt»
Delft heeft vyf Markten,
Deeerfte.Sondags voor Palm- Sondag. De twee- i
de Pincxter-avond. De derde , daags na S. Bonifaas. i
De vierde , den 2 September Paardemarkt* De I
vjfde, den 2a December,
Leiden heeft fes Markten.
De cerfte, na Hemelvaartsdag, KermU* De
tweede» denjojuly. De derde, den 3 Odober, ;
Leydeo ontfet» De cerfte Leer-markt den vierden
Maandag in de Vaften. De tweededaa^s na S. Mar-
griet. De derde, Maandag na S. Lambert»
zJmflerdam heeft vier Markten.
De cerfte, is de tweede Woensdag in dp Maart, '
Lootdag van de Kraamcn. De tweede Donderdag
na Pincxter Lootdag van de Kraamen. De derde,de
cerfte Sondag na S. Lambert , Kermis. De eerfte
Maandag na Lsetare , endelefte Maandag inAu-
gufliis 't Paardemarkt, alles Nieuwe-ftyl.
Gouda heeftvier Markten,
De cerfte , de tweede Maart. De tweede als S,
vanHollandi 42^
Jacob in de voorweck komt , dan ift Sondags voor,
maar anders Sondags daar na# De derde den zz Sep-
tember» De vierde , daags na S. Matthys»
Rotterdam heeft acht Marloten.
De eer ftc P3lm-avond. De tweede den I Z May,
De derde den 1 1 July. De vierde , Sondags na Ma-
ria Hemelvaart > Kermis» De eerfte Leermarkt is
den 2 Maart» De tweede Woensdag na Pincxfter.
De derde Woensdag voor Sint Laurens» De vierde
op den 8 November , zijnde yder reys daags te voo-
ren Markt van Ruyg Leer»
Gorkpm, den 5- Oflober.
Schiedam , daags na Remigius.
Schoonhoven heeft drie Markten.
De eerfte , Woensdag voor Piocxteren. De
tweede den 4 July. De derde Woensdag den 9
Uöobcr.
Den Br iel beeft twee Markten*
Deeerfle, veertien dagen na Pincxfteren/ De
tweede, Sondags voor S. Catharina»
osAlkrnaar heeft vier Marlt en.
Dc eerfte, donderdags naPaafchcn. De tweede
opS- Picters-avond. De derde , den 22 Augufti. De
vierde den 2 3 September.
Hoorn heeft (even Maikfefi.
De eerfte, op Palm-avond. De tweede, Pincxfter-
avond. De derde, Sint Laurens-avond» De eerfte
• Leermarkt daags na groote Vaftcn-avond ; De
tweede , Donderdags na Pincxfter : de derde daags
na S« Jacob: de vierde, daags na Alderheiligen.
Enkhuiqm heeft twee Markten*
De eerfte den 10 Iuny: de tweede den 8 OQober*"
EiUm
4jo Jaar-Markten
Èdam heeft V\vee Markten,
De eerde, Maandag voor Palm-Sondag: de twee-
de, op S. Michiels-dag.
Monnikendam beeft twee Mar/yen.
De eerde, Woensdag voor May, Beefte -markt:
de tweede , Sondags na S. Jans onthoofding.
Medenllic^ Sondag voor Odolphi.
Purmerend , den 2 May.
Onbemuurde Steden en Dofpen.
V Gravenhage beeft twee Marden.
De eerfte, Sondags na den $ May ; de tweede ,
Sondag na S. Matthys.
Beverwy /{beeft vier Mailden
De eerfte Lcer-markt Maandag na heloockent
Paalfchcn, en de tweede den z O&ober. Den 14 di-
to is 't daar Kermis en Varkemarkt: En den 15
dito Paardemarkt.
Schoorel, daags na Palm-Sondag: En de eerfte
Beefte- markt den 1 o November : de tweede op den
24 November.
Voorfchoten , donderdag na Paefichen.
Santpoort en Schepelingen Pincxter Maandag.
Jtfp , Sondags na Pmcxter.
Leider kerl{ en I{eynsbuyg 1 4 dage n na Pincxter.
Juny, Woimer, Sondag na S. Ödolf.
July , Katwijk, Sondags na Maria Vifentatie.
Rijswijk* Sondags na S. Margriet.
Nieuwerveen , Sondags na S.Anna den jojuly,
Beemfter Biddaggen den 31 dito Kermis.
Augutti. Heemskerk^ Sondags na S. Laurens.
Noortwijk, binnen , Sondags na Maria Hemel-
van Holland. 43 i
De eerfte Maandag na Meria Hemelvaart Hart-
jesdag.
! Voorfcbocten , Sondagsna S* Bartholomeus.
Aalsmeer, Sondags na S* Jans onthoofding»
September, Sondag na Matia geboorte is het Ker-
mis tot Heemflede : Ook in alle Veenen , als tot
Korendijk , Soetermeer , X^gtvaart^evenhuifen, Leyer*
dorp, Kouweer l{} Nieuwkoop , Noorden , Aarhnder-
Veen , Langer aar , Korter aar , Kuydelfteert, K^lfUgeitj
Lenmyten,Omvetering, Niewwetering, I^ijpmetering,
Houma , en op den Hom bnicen Delft,
^Abkpude Paardemarkt , den tweeden September
nieuwe , ofte daags voor Sint Bartholomeus den z $
Augufti, oude ftijl.
Valkenburg Paardemarkt den 13. zijnde daags
voor het Kruisverheffing»
Oéiober, Bloemendaalen Lis , de eerfte Sondag.
Texel, den4 06tober Beeftemarkt, 5 dito Paar-
demarkt, 6 dito Schape markt: cndedeai 5 No-
vember Schapemarkt.
Caftricum 14 dagen na oude Amfterdamfè
; Kermis*
Oojfanenden t weden Sondag in O&ober.
■ Owrfdr^r^ Sondag na Bamis*
Voorburg Sondag daar naar*
Heemsker ^Sondag na Wyker Verkemarkt.
^Alyrjloot Sondag voor Zymon en Judc*
November. Heyloo Sondag voor St* MartenJ
tJffendelft, Sparendam, Uitgeeft, Sardam, Kjom*
meny ende Noortwijk op-T^e , Sondag naer Sint
Maarten.
Eenige Marlden van fommige yoornaame Steden in de
Provintien gelegen.
Middelburg. Den 9 January Beeftemarkt. De
twede 3 weken na Pmcxfter, Kermis, De derde
op Maria Magdalena* VHf*
45 % Week-Markten."
ylif fingen. Vier weken na Pincifter. De twed<jl
den 2ó November»
Weeck-markten van verfcheydc
Steden,
Maandag.
Haarlem* Amfterdam. Gornichem* Schoonho
ven. Brie!. Hage. Middelburg. Dockum*
Dingsdag.
Rotterdam* Purmerent* Hcusdeh. Amesfoort
Sneek# Vliffingen* Beverwyk*
Woensdag.
Dordrecht Woerden, Monnikkendam* Wyk
te Duertte* Noortwyk. Harlingen* Ter Vccre*
Ênkhuizcn*
Donderdag.
Delft. Goflda. Edam. Middelburg. Franiker*
Medenblik* Enkhuizen. Schagen*
Vrydag.
Dordrecht. Amüerdara. Schiedam. Hage. Alk-
maaar. Vliffiogen. Hoorn*
Saturdag.
Leiden. Gouda* Alkmaar* Hoorn. Enkhuizen*
Uitrecht. Ter Vcre* Leeuwaarden» Bolzwaart*
Leer-
f | Leer-Marktm 4jj
Leer-Markten*
Rotterdam.
Lcermarckt , de tweede Woensdag 5n Maart l
Ie tweedeWoensdag in ]uny,de tweedeWoensdag
n Augufty, en de tweede Woensdag in November.
Leyden.
Leermarkt Maandags na Laetare , daags naar St*
Margriet , en Maandags na S. Lamb^rt.
Haarlem.
Leermarkt , Donderdags voor Palmfondag 1
Woensdags na de Kermis , Dingsdag na de Verke-
Harkt*
Hoorn,
Leermarkt , Maansdags na groote Vaftelavondt*1
Donderdags na Pincxter* Den 26 July. Enden
t November*
Beverwyk.
Leermarkt, Dingsdag voor Pafmfondag, Don-J
ierdag voor Pincxter. Den 1 r Auguftus , 1 ƒ Sep-
emberj en 2 f O£tober*
Aarnhcm.
Leernurkt , ècn iz. Juny , cn den j November
Deventer.
Leermarkt.; Donderdag na Laetare , Donder-
dag voor S. Jan» Den Z9 Augufty. En den 10 No-
vember*
E'e TaftI
434
tafel:
Tafel, hoe vroeg dat de Son, 't geheel<
laar door, op en onder gaat; Gecalculeerd naai
deNieuwe-ftjjl, opde Pools hoogte van 5zgra
den , 24 Minuien.
Het landen der
dagen»
Dagen der fm op
Maand» jur. m.
Januar.^ 25 7—45
Het korten der
dagen*
Februari 10
18
zé
7--30
7— IS
7— o
6-- 30
6-- ij
6— o
5—45
£, 5 il
1*7
, f 3 5-30
1S< 10 5 — x5
} 18 s~ o
V 4—4)
Mayus. ^ 14 j 4~-i>
C »4 0
' fa. óp,
ur.m,
.4— 0
4 — *J
Dagen der
Maand,
4—30
4— , 4 e
5— 0
I 15
Auguft. ) *3
C3i
5—30
5- 45
6— 0
Septero, ) a*
L 10
6—30
6— 45
7— IS
7—3©
7 — 4S
g— 0
< 6
Novem, iy
( *5
\ 11
Decemb*/ 21
2 3»
P
lm. op
urm.
3- 45
4— o
4—15
4— 30
4^-45
5— 0
5—15
5—3©
5— 45
6— o
6--xy
6- ^-30
7— o
7—15
fa.on *|f(
ur4m.
8-1 c 11
8-- o'f
7-iy
7-*3'(VC
6~ 45;
I
6—30
6— a
5—
f-3«I
5-*5^
5— o
4—45
7 --30 4—30
7— 45
o
8- 15
8— 18
4—15
4— o
3—45
3—4*
Waf
Wateï-Getyden? . j^jg
Watcr-Gctyden.
A Ls dc Maan Nieuw ofte Vol is, ïooifthoog
water des morgens en favonds op de tijdten
-laatfen alhier geteekent.
Jexdöp, oh Marsdiepe zJnïw eypen, Gouda , Be*
ïerwyki BtemenQtï Hamburg , te fes uuren,
I X^f/opdcRee, de Brujfdfe nieuwe Vaart te fe-
en uuren. Wieringeny Mecbelen, Bafcrode , ten
chtuuren. Voor 9t VUe, KJ)lhorn} de VriefchekuÜCüi
oor de Oofter en Wefier Eems , ten negen uuren.
Mis , Eertswoudt , Medenblil^ r ten tien uurenf
puyniprlyn , Niewwpoort , Dtffyl , ten elf uuren»;
\hofl ende, Enkhuifm , Ure\ , Ernbden , Groeningen t'
i>oor de Ji^/êr en Elve , ten twaalf uuren. Viif-
fngen, T<r Vier % Sluis , Hoorn , Ed/im, teneenuucJ
1/oor de Maast MidddburgtBiinliet, voor 't Y, op
wPampus , Munnileendam ten twee uuren* De kuften
msLü Bifcayen, Galifen , Portugaai , Span jen , in de
[for//* , de J^ejl-I(u(ien van Ierland , Hitland , Fairhtl9
Erergoes , Zjerik^ee , Rotterdam » K^atwyl^ , iVcofta»
ijvy^en iAm\\erdam , ten J uuren* Itergew opZ^om-y
\Wyk°$ Ke€ en $ardam> lcn vier uuren* Jtif/o , Dor*
pec^ , Sparendam ten 5 uuren. Alle Quarticr
BMaans ift op de felve uurenen plaatfen laag water*
|t Hoog water komt eiken dag 48 Minuten, of
■ruim drie quartier üurs later»
434
Corre&
S P E C I B O E K*
Ducatonnen , tot 3 Gulden 3 Stuivers»
Duo
1
2
3
4
5
6
7
2
9
Jo
n
12.
" JJ
te
*r
.*<?
'7
18
>9
2o
21
2z
ij
24 I
*f I
i
6
9
12
if
18
*f
28
31
U
37
40
44
47
*°
f3
f6
f9
65
66
69
7^
7f
78
flu.
3
6
9
i2
15
18
1
4
7
10
*3
16
'9
z
s
8
II
14
17
o
3
6
9
12
15
Rvx-
S P E C I B O E K.
Rvxdaalders , tot 2 guld. ioftuyv.
4*7
Ryxd. gi.
ïtu.
i
2
IU
z
c
O
2
7
IO
4
Ia
O
! <
Iz
I U
6
15
Q
7
✓
8
17
1 O
ZO
1 Q
22
1 r»
Io
bri
2?
IO
12
)
t n
14
2f
j »
\J
IO
16
40
17
41
IO
38
45
\J
*9
47
IO
20
5*
O
21
5*
Io
22
ff
O
f7
IO
*4
60
0
6z
Io
I
l
I
Rvxd
Avy au*
ft',U
26 1
u»
/C^ t
0 T
Q
27
67
IO
^0
/O
0
.*9
lu
■> n
J l
/ )
3 ¥
D1
1*3
TO
SO
O
33
82
}4
8<
O
07
ï \3
26
CO
0
11
V2*
IO
y )
1 O
39
O *7
y /
4U
M. \J ZJ
O
jLVJ £•
4*
in C
AU)
43
44
*T T
110
0
45
112
10
46
Hf
0
47
117
Io
48
I2ó
0
49
122
Io
1*5
0
Ec 5
Acht
fc$ SPECIBOEK.
Acht-en-twintigen.
A^fluiv» gl. flu.
2
3
4
1
6
7
8
9
II
Ï4
ïf
16
17
18
■9
20
21
22
ij
24
X
2
4
7
8
9
iï
ia
14
if
16
18
19
21
22
2J
25
2$
28
*9
50
3*
33
3f
8
16
4
12
O
8
16
4
j*
o
8
16
4
12
O
8
16
4
IX
O
8
16
4
1%
f
f
f
28 ftniv
cl.
nu* 1
0
27
5 /
ï6
z8
2a
?y
A
4U
1 1^
J
3U
1
4>
0
21
TT
2 *
7 y
4Ü
1 A
34
4.7
T /
I*
5}
4^
n
50
en
fi
17
> 1
l8>
f 3
A
H
39
)T
1 2
40
V»
A I
5/
Q
0
42
>Q
50
IC
4 >
60
4
44
6f
12
4f
ój
C
46
8
47
6f
16
48
67
49
63
u
5o
70
c
Schel-
speciboek: m
Schellingen, fin een Worp.
Worp. gl. Au.
Worp* gl.
I
io
2
O
3
4
10
4
/:
u
O
7
IO
6
y
O
Io
1°
8
*2
O
V
13
IO
xKJ
I C
O
1 1
x6
IO
V 2
4 4b
O
1 3
1 Q
lo
1/1
Z\
O
22
Io
15
2a
O
/
iS
O
*9
28
IC
iO
30
O
2i
31
10
J5
O
*ï
34
IO
*4
1
O
^5
37
10
I
I
I
I f
qn 47
49
Zó
*7
28
29
3°
3«
3*
33
34
5?
36
37
J8
39
40
41
42
4?
1
39 \
O
40
IO
4*
O
43
10
4*
0
46
10
48
ö
49
10
fl
0
5"i
10
54
0
15 I
10
57
0
58
Io
60
0
61
10
63
0
64
O
67
IO
69
O
70
IO
72
O
IO
7f
Ec 4
Dub*
S P E G I BOE K.
Qpbbelde Stuivers , vyfincen Worp.
Worp. gl. flu.
i
2
3
4
5
6
1
8
9
lo
H
xz
"3
14
36
»7
18
2,0
2l
*5
?5
IJ
z
2
3
3
4
4
f
5
6
6
7
7
8
8
9
9
Io
10
II
11
iZ
10
O
10
O
10
O
10
O
10
O
10
O
10
O
10
O
10
O
10
O
lo
O
10
O
10
I
9
I
I
I
Worp. gl»
fiu;
Z6
O
2-7
13
IO
18
14
O
29
14
A LI
30.
»r
Q
31
T n
*u
3i
i6
O
35
16
IO
17
O
17
iO
36
18
O
37
IC*
38
19
KJ
*9
«9
WO
40
ZO
41
10
42
21
45
21
IO
44
2*
O
4£
2z
IO
46
15
O
47
2>i
10
48
24
0
24
10
fo !
25
0
u'tVer<
Van 't Gewicht*
'tVerfchil van de Gewichten der
voornaamfte Steden.
Antwerpen
Amfterdatn
Augsburg
Ancona
Brugge
Bafel
Bern
Barcelona
Bordeaux
Bajone
Bolonia
Geulen
Crakou
Conincxberg
Canaria
Calis Malis
Cartagena
Caftilia
Calis
Dantfcik
Deenmarken
Diepe
Delft
Enkhuizen
Embden
Frankfort
Florentia
Genua
Gelderland
Geneven
Groeningerland
IDO
95
98
14?
103
' 94 )
94
HZ
115
"f
i3o
100
118
I2o
102
lOz
102
102
I06
I20
IO4
91
loo
100
86
9*
143
MS
2 00
92
Gouda 100
Hage 130
Hoorn 100
Haarlem 100
Hamburg 97
Yrland in ft geheel 91
Londen 104
Luyk 120
Lubek 98
Lypfig 100
Lisbona 102,
Lions jio
Luca 130
Limburg tiz
Leyden 100
Middelburg 100
Marfielje 117
Milanen groot gewigtó*
Mantua 144
Modena 141
Meflina 15 f
Neurenburg 92.
Nantes 95
Napels 147
Ncgroponte ui
Overyflel ioq
Parys 95?
Praag 88
Palermo ii$
Rotterdam 9?
kt ftouaan i*i
Ee f
$4*
Riga
Revcl
Rochel
RylicJ
Rigo
Verklaring vanden
Sweden
SaragofT*
Sivilien
Schotland
Staden
Straatsburg]
ui Turin 14
97 Vriefland 9
9 2 Verona 14
109 Venetia klein gewigtif
13S Valonna 11
joz Udena 6
88 Uytregt 100
96 Wecncn 8
95 Zeelan4 100
97 Zn 73
149
^Verklaring van den Eeuwig-
duurenden
ALMANACE
DEfen Eeuwig-duurcnden Almanach kan zo vec-
le jaaren gebruikt worden > als men begeerd*
en om den zei ven te verflaan , zullen wy hier een
korte , doch klaare uitlegging doen , niet twyfelen-
de^ of een iegelijk zal zig , nadit fchrift eenmaal of
twee gelezen te hebben , daar van behoorlijk weten
te dienen»
Indien iemand begeerd te weeten den hoeveel*
fien dag van de Maand het is, zodiend hy voor
eerft wel te weeten wat dag het van de week is; ten
anderen wat jaar > ten derden wat Maand , en ten
vierde hoe ver hy daar omtrent ingekomen is : want
hetisnoodzaakelijkdatmen dit ten alderuitterften
op 5 a 6 dagen na weet» Zoekt dan voor eerft het
jaar, zynde tegenwoordig 1689. dat gedaan heb-
bende, zult gy daar nevens een B geteekent zien,-
welke de Zondags letter van dat jaar is* Ziet dan
onder in de Zondags-létters wat dag onder de voor-
noem*
Hurende ALMANACH , ruv Je Nïew* Stejl fd$&
SonJat/liA
}o
Stgtcml
}o
3'
3'
31
Letter
Letter
ïülius
DetemP"
3l
%
Pctaler
M
A
G F
3G79
j68o
J
2
5
4
6
6
7
3<>93
jfy*
D
C
E
D
3681
]G82
co
9
JO
JJ
32
J3
J4
j696
B 1
B Al
G
C
B A
3 683
368+
J5
36
J7
J8
39
20
23
jfp8
G
r
]68ê
22
25
24
26
26
27
28
J?0 0
JE
DC
B
A.
E
DC
j687
j688
29
30
5J
J?01
3703.
B
A
}683
jSgo
G
F
E
D
C
B
A
37 "3
G
F E
G
FE
j6$i
j69z
ïonJbujh.
Maenèa
WaenJia
Vrptyi
J7°$
37°b'
D
C
Eeuwig-duurcnde Almanach. 4.4}
noemde *A ftaat , cn gy zult bevinden Vrydag.
Neemt nu^dat het in de Maand van May is,en zoekt
onder watlinie de Maand van May Üaat.Overdenkt
nu wat dag het is ; by voorbeeld, Vrydag, begint dan
te tellen van de felve Vrydag , zonder hem nochtans
Vrydag te noemen ; maar gy moet hem Vrydag noe-
men j tot die dag toe , die gy begeert te wecten, als
Vrydag 6 ; Sondag 7 ; Maandag 8 ; Dingsdag 9 ;
Woensdag lo ; Donderdag j i $ Vrydag n j hier
hebt gy dan 't getal, 'tgeengy begeerd te wecten*
Wy zullen hier noch een ander voorbeeld by voe-
gen , om den Leezer deze verklaaring des te gemak-
kelykerte doen begrijpen.
Neemt dat gy tegenwoordig in de Maand vm
Juny zyt, omtrent het midden van de Maand t en
dat den dag, die gy begeerd te weeten* Donderdag
is* Zoekt nu onder wat Linie de Maand van Juny
fiaat j daar zult gy onder de zelve Linie Dingtdag
gefchreven vinden, en hoven die Dingsdag io het
tweede parkje , xotzegt , nu in plaats van Dingsdag,
Vrydag, en begint van die Vrydag af te tellen 9 aldus
Vrydag 10 ; Saturdagw • Sondag IZ j Maandag 1 3 j
Dingsdag \^\Woensdag 1$; Donderdag 16, *r geen*hct
getal van defen Donderdag is. Doet even eens met al*
lede anderedagen , veranderende altyd der zei-
ver naamen in Samdag , en telt dan alzo voort
tot den dag toe , die gy begeerd te weeten.
Voor eenige jaaren zult gy twee letters vinden f
gelijk als voor het jaar 1 62 o. 't Welk een Schrikkel-
jaar betekend» Gy zult dan lichtelijk uyt de gemee-
ne Almanakken konnen zien, hoe langdccerftc
letter duurd, daar gyu dan na fchikken kunt, ver-
mits wy defen Almanach hier maar in gefield heb-
ben, omvandenReyziger, by gebrek van een an-
dere , gebrokt te konnen worden*
Sonr\a'
444 80NNE-W YSER,"
XJ^OedAïiig yntn aan Ac Hand ,
\^*-doQr de fcbaduw eens Stroo-
k*lm$, d'twrendes daagt fan le-
ren kennen : volgens aanwyfing
defer Figuer bier by ftaande.
Dit is wel een tamelyk bekend en oud , doch te
gelijk ook gantfeh aardig Konft-ftukje ; alleen
Aan de Hand. 445
gebreckter dit aan , dat weinige de regte handeling
daar van hebben r om de uuren des daags te vinden*
Opdat nu de Reizende Perfoónen te beter bericht
hier van mochten hebben> 20 ftaat te weten , datze
op dc volgende manier moeten te werk gaan.
Die aan de Hand de uuren des daags wil weten,
die neem I. een regte Stroo-halm , Riet of wisje van
Hout , in de lengte der hele voorde Vinger , van den
top af tot den aanvang van d'eerftq linie der Hand
toe , genoemd de Difchlinie.
I L Als nu de Son fchynt , zo ftrekt men de lin-
ker Hand uit, op zulk een wys dat de vlakte des zei-'
ven legt gewend tegens deregter Hand, enfle^kt
men de.Stroo-halm tuflehen de Duim en vodrfte
Vinger,regtover de linie des levens, j welkers voor-
uitftcekendedeelnade vlakke Hand, fig vergelykt
met de lengte des voorften Vingers , en over al een
regten hoek met de Hand maakt.
I I I. Dit gedaan zynde, zo wend het ganüfche lic?
haam vande Zonafynet d'uitgeftrekte Handgintfch
cn herwaarts na de Zon toe, tot dat Vuytterfte
der fchaduw , 't welk de weg des Duimsin de vlak-
ke hand werpt, met de levens linie gelijk komt , cn
vande zelvegelijk als vervuld werd.
I V. Ziet dan toe , aan welke Vinger de fchada-
we des Stroo-halms komt te vallen, zohebtgy de
begeerde Uur,alsgy m,aar alleen te vooren weet,tcr
welkeruur deZon voor dïen dag opgaat*Want zo dc
fchaduw des voormiddags valt op^t uitterfte des
voorften Vingers, zo is 't de naafteuurnaSonnea
opgang , als hier 7 vattfe op't uitterfte des Ring-
vingers (of des derden in ordrej zo is 't 8 uuren : of
op't uitterfte des kleinen Vingers, zois't 9 uuren»
Op 'teerfte lid des gedagten kleinen Vingers, van
bovenaf te rekenen, zo is 't 10 uuren. Op'tmid*
delftclid , is 't 1 1. Op 't derde is 't %z uuren»
44-6 Sonne-Wyzer aan de Hand,
V» 's Namiddags. Zodcfchaduw wederom valt
op't tweede Lid des klcinfte Vingers , 20 is 't d'eer-
fte uur. Indien op 't eerfte., 20 is 't de tweede. In-
dienop'tuitterfledes kleinften Vingers > zoiVtde
derde. Indien op 't uittertte des Ringvingers , 20 is
?t de vierde uur , en 20 al voorts.
VI* Gaat de Son ten f,of ten 7Uurenop, 26
werden d'uuren op de zelve wys ordentlijk na mal-
kander getelt : endan valtdeMiddag,ofde izuur,
alsze ten 5 nuren opgaat , op d'eerfte Linie welke na
de kleine Vinger in de vlakke hand ftaat $ of de
Eyfch-linie. Maar gaatze ten yuurenop, 20 valt
de fchaduweop 't derde Lid des gedachten Vingers.
Dusdanig kan men d'Aftronomifche uuren , op alle
tyden desdaags , wanneer de Son maar Ichynt , lee-
ren kennen.
Reys Medicyn-BoeL
O F
Eenige korte geapprobeerde Remedien ,
dienftig voor alle Perzoonen die
eenige ongemak op de Rey-
feoverkoomen.
T^Ewyl het dik wils gebeurd, dat men in 9t ryfcn
•■-'van de Koorts, Buykpyn , de Loop, Hoofd-
pyn , en andere ongemakken meer » overvallen
word , en dat men niet altijd en over al tot zijn ge-
mak gerieft kan worden , hebben wy het zeer dien-
ftig geoordeelt hier ecnige korte geapprobeerde Re-
me-
Réys Medlcynboek.1 ?47
4 medien by tc voegen , die een ieder Reifiger voor
> weynig geit bekomen , en daar hy naaft God i zich
. zei ven meehelpen kan.
. 't Gebeurt menigmaals dat men door de koude
j lugt te Scheep , in Schuiten of op Wagens het Ko-
lijk of Winden komt te krygen , 200 laat aan de eer-
, ftc Herberg daar gy aankomt , wat France Wyn
met Noteniufcaat en wat Oranje fchellen op het
vuur zetten, en drinkt dat warm in* Of haalt een
vierendeel- loots Philonium J^omanum , by een Bar-
bier, drink dit in met wat Anyswater: gyfult ver-
lichting krygen»
Door de heete Son , en het hotfen van Wagens ,
komt dikmaals te gebeuren dat u de neus aan't bloe-
dengeraakt: neemtdanallcnigeen ftuk kryts in u
handen; of drukt een Duyt, of een Boon tegen het
voorhooft aan ; of neemt het affchraapfel van eet}
kopercKetel,fteektdat metwatplukfei van linnen
in de Neusj fommigen laten het bloet wel op een s
gloeijent Yfer druppen ; of men giet weieen kopje
kout water achter in den hals onverfiens ; dusdanig
I wert het bloeden der Neus geftilt.
Door de koude Lucht of fchrale winde, krijgt
men dikmaals een ruiffingeen fuifïnge in het oor 1
Hier voor neemt een Ajuin , braad die met wat Co-
mijnzaadt gevult onder de Aflchen, drukt dan het
fap uyt , en giet dat in.het Oor» Of neemt uw ey-
gen water , maaktet hcec , en bevogtigt daar mede
een heet witte brood, en legt dat op het oor. Of
legter een Sakjc met heet Sant aan : 't.fal u dadelijk
helpen»
Is 't dat iemand verkout en fnotterig is , laat hem
ecnige Nagelen roken, en houden daar de Neus
over } verdrijft de verkoutheyu Door de verkout-
hey t krygt men ook wel een Hoeft , zoo neemt dan
goede Braadcwyn, brandt dieuyt, doetdaar zoo
veel
448 Rey s Mcdicynbocki
v«l zuiker by, tot dat het byna een Syroop gelijk is ,
mengt daar een weinig Gember in, flik het dan al-
les op , en gaat 'er op te bedde leggen ^ 9t verligt u
van de Hoeft.
Krygt iemand een quade Keel , 200 moethy ten
eerften wat Raaplop , Koolfop , of WorteHóp ge-
bruiken, om daar mee te gorgelen: doet fnachts
het platte van de kous tegen uw hals aant en bind
defclve vaft. Soo dat niet enfucccdeert, neamt
dan gekapte Rapen , met wat Koemis , ftampt die
ondereen ,kooktdefelvein dun Bier, dat verfchis,
en bind dat om den hals: dit is altyd goet bevonden .
Tegen de Huig kont gy gebruiken , een weinig
geftotenPeper,of Zout,neemt wat op een platte fteel
van een lepel,en laat het iemant anders daar aan ftry-
ken* Of laat cenige Hayren boven uyt de kruioe
van u Hooft trekken , daar dan gemeenelijk eenige
Hairen over ende ftaa n : is heel goet»
Indien iemant fterk gegaan of gewerkt heeft, dat
hy verhit en zweeterig is, zoomoet hyzich wach-
ten van terftont bier te drinken , maar laat hy liever
eenhalfmutsjeBrandewyn drinken, of anders een
teugje France Wyn$ dit zal hem beter bekomen
als Bier.
Het gebeurt ook dat iemand heet zijnde gedron-
ken heeft, het Pleuris komt te krijgen , welk uit de
pijn in de zyde, Kucheny mocijelijke Adem, en
geduurige Koorts gekent word, zo doet u 1. terftond
laten, en neemt een vierendeel loots Kreeft oögen
mi met zo veelDiafcordium, 't welk by de Bar-
biers op dc Dorpen wel te vinden is: by aldicn <Je
Patiënt noch geen verligting voelt, moet hy uit de
naafl gelegen Stad een Doftoor ontbieden , of zou
lichtelijk een overval bekomen.
Zomtyds is de lucht befmet met Peftilcntiale gif-
ten , tot welker bevryding gyniet beter kont doen,
als
Rcys Medicy nboek. 449
als nemen 's morgens een lepel Afijns met een wei-
Dig Wynruke, eet daar een Befchuitby. Ookker*
nooten gegeten 2yn ook zeergoeu
Wanneer gy ter Zee vaart , en bevreeftzyt tegea
de Scheeps- of Zee-ziekte en het overgeven of braa-
ken, zo drinkt een goede teuge Zee-waters; of
zommige nemeti wel half Wyn,half Zee-water; dit
beneemt de Zee-ziekten»
Ook nemen zommige Lieden dc Schippers Puts
vol Zee-water , en fteeken daar beide de handen in,
tot dat het water over haar Pols komt : dit werd ook
voorde Zee-ziekte goet bevonden.
Is 't dat gy de Loop krijgt, en nootzaakelyk uit
de Stad moet zyn , zo neemt tien of twaalf Pillekens
van Laudanum Opiatum by[u,uU den Apotheek , op
de Reis zynde neemt 'er fmorgens en's avonds een
in : onderwyle kont gy wel een weinig Amandelen
eten ; die ook goet zijn om het graveel te ont~
gaan , maar de Hafelnooten zijn daar vry beter toe,
Sommige zyn met flaute onderworpen, dan zo
knaaut wat Notemufcaat. Beftrijkt het aanzigt
met kout water- Neemt een teugje Brandewyn
ofwatRinfche wyn, Kaneel- of Nagel water*
Het komt ook menigmaals te gebeuren dat ie-
mand met een flaaute of qualijkheid werd overval-
len, gelijk het veelmaal aan Vrouluy komt te ge-
beuren : dewelke aanfbnds dient losgereegen te
worden, om voor eefft war Adem te geven, die
niet helpende, zo neemt een Schorteldoeksband ,
brand die, en houd die de zieke onder de Neus. Of
neemt Spiritus Sdis ^Armonim , ofOlyevanBarn-
fieen* Bind een band om dc Patiënt zyn lyf, zef
een Klyfteer van Olie, Zout, en vers Bier, hangt
op de Borft wat Duivelsdrek , met wat Beverawyn*
en Barnfteen-Olie. Kittelt in de Neus met een
Paarts Hairtjc , of ftcekt wat Tabak daar in,
F f Al*
$50 Reis Medecijn -Boek.
Als iemand gevallen heeften van binnen gewand
is» dan is dit volgende leer bequaam : Laat hem
voor twee ftuivers Kreeften oogen gebruiken met
20 veel Driakel in wat Jopenbier gemengt , of
,Wyn.
Voor eenige quetfuren aan de Hand of elders
neemt het fap van fiinkende Gouwe en druipt het
zelve in de wond. Of neemt Oly van Sevcngety-
den, of Olie van Hipcricum, bind dan de won
flerk toe.
Is 't dat iemand een Arm of Been komt te ver-
ftuiken , of te breeken : Laat daar terftond een
doek omflaan , die met Azyn en Water bevoch-
tigt is ; onderwylen rooeter een Barbier ge-
haak worden , die het lid of dc Breuke weder
heröeld.
fycepu Om een Salf te bereiden, waar van men
Plaifters fmcert, die heelgoet zyn voor geftooken of
gehouden wonden , verzwceringen , Tantpyn ,
Flerezijn, Jicht, Maagpyn, Kanker, Miltpyn.&c*
Neemt anderhalf pont Olie van Öly ven een vier-
endeel Spaanfche Setp , LootwitcnMeni vari eiks
een half pont, een half^lootCamphcr, Aluin een
loot • dit zamen gemengt , maakt een Salve die
goet is , voor hier boven genocmt ; welke zeer dien-
ilig is voor de gene die opdc Rcize gaat.
Wanneer iemand op een plaats gcflapen heeft ,
daar hy meent dat het Morbum Gaüicum of zo
men zegt dc Spaanfche pokken geregneerd heeft f
ofte by dusdanige Perzoonen die daar medebefmet
zijn, geftapen heeft, die zal tot zijn geruftheid, en
ook de vreeze die by hem mocht zijn degens dit
voornoemde quaatj laten toemaken hoe eer hoe
beter, dit volgende Kec: PUL Exten CathoU Mer*
c«r* Dulc. aa* Scru.Stm. Mi fee. f . PUI. V. welk recept;
u I» twee a drie wéken dient achter den ande-
i \ ' " * ' "~- " ren»
Reis Medicijn-Boek.1
45*
ten in te ncemeo , te weeten , alle weeken
eens.
Ook gebeurt het dat wanneer men wat veel komt
te Rcyzen , dat men by wylen op bédtlteden komt tc
flapen, die fomtyds met Luizen bezaeytzijn: foo
zalmen hier toe gebruiken een Band van Zcem-lesr
gemaekt, tuflehen dewelke gy zult naaijen eenig
Quikzilver, en dragen die op u lijf; 't bevrijdt u 1.
van dit boven genoemde gefelfchap, en is ook goec
voorSchurftheyt*
Ook gebeurt het dat méenigc Perfoon , wegens
het ongemak door het Reizen veroorzaakt , met een
Koors bevangen wort ; zoo zal hy voor het gereet-
fte dat men vinden kan, nemen een Spinnekop,
bryzclt hem , en doet hem in een döeKje , bind hem
dan op u 1. voorhooft, of flaapen de$Hoofts. Üf
doet hem tuflehen twee Nootedoppen in, en hangt
hem op de Kolk van uh hart; wort Probatum be-
vonden* Of neemt een vierendeel loots geltooten
Eyerfchalen, met wat Azyn t'zamen gemengt in.
Öf een half mutsje Brandewyn, met een vieren-
deel loots Gember , is meede heel goet voor dé
Koors,
Wy fouden hier noch veel konncn feggen , taaar
dewijlc wy een Reisboek en geen Medicyn-boek
onder handen hebbqn , zoo zijn wy genootzaaktons
na onze Reis tc begeven , en Ret dunkt ons niet on-
geraden alle Reizigers te recommanderen totdefe
navolgende Reis-waarfchouwingen*
Waarfchouwingen
Waarfchouwingen > dien-
ftig voor Reifcnde Lieden.
Al eer wy den Reiziger aenwyzen , op wat
voor manieren hy het bequaamfte zal
Reizen , dient voor af hem noch tot
Waarfchouwing , vermaent te zijn , dat
is dat hy hem voor al heeft te wachten
van defe volgende vier fwarigheeden ,
als voor valfche Speelders , Roovers ,
Dieven , en Hoeren , waar voor zich
iemand in 't Reizen voorfichtieh dragen
moet.
13 Ehalven vcele andere zaaken, welden men ip het
^reifeq waar te nemen hqeft , 'er vier (dingen
waar voor een Reiziger zich voor al wachten moet ;
zoo hy anders een gelukkigen uitkomft van al zijn
arbeyd en moeite te gemoet wil zien. Voor eerfl:
dan , wie gy ook zijn moogt , 't zydatuw gelegent-
heid en Koophandel u tot reizen dringt , of dat het
vermaak van vreemde Landen te zien , en uw ver-
fland door andere taaien en zeden te fcherpen , u
daar toe nodigd, zoo moet gy u zorgvuldig wach-
ten voor Dobbelaars en valfche Speelders , en wat
'er meer van diergelijk volk mag zijn» Het zal uecn
onver mydeljk bederf aanbrengen , zoogy umet hen
inlaat» De armoede (laat u fekerüjk te volgen ,
en uit de zelve alle ongemakken, die oytdie[rampza«
lige , doch vruchtbaare Moeder ter wereld gebracht
voor Reizende Lieden. 1 4,5^
heeft. Sfaat dan voor al wel acht , meü wie g y on-
der weege kennismaakt : wacht u voor iicgècnen,
die onder fchijn van een grootc beleefdheid zich uw
kennis zoeken intedringen, en zeernaauwkeurig
vragen w^ar uw reis na toe flrekt j waar gy vao
daanzyt,* hoelangegy meend uitte blijven 5 of gv,
op deze of gene plaats noodige Zaaken te verrichten
hebt j en nergens anders toé ftrekken , dan onfte
weeten te komen , of gy ook wel van geld voorzien
zyt. Zijt verzekerd , zo ze maar eenigzims de
lucht hier van krijgen , dat ze u daatelijk wijs zul-
len maaken, dat ze mee op, de zelve plaats tftoeten
weczen, dat ze daar deze of gene d ingen te befte! -
len hebben 5 en zy zullen u ongetwyffeld met de
grootfte beleefdheid des werelds verzoeken het ge-
luk te mogen hebben , van in eén herberg te gaan
t'huys leggen voorwendende, dat ze ten uiterlteu
verheugd zijn zo goed gezclfchap aangetroffen te
hebben» Zo gy dan zo onnozel zijt , endatgyhun
geveinfde beleefdheid voor een teken van vriend?
Ichap aanneemt, zult gy wel haart tot uw fchaade
gewaarworden, dat het grijpende wolven onder
lammere vellen zijp , enaatalde vriendichap, en
aanbieding van dienft , die zy u zullen gedaan heb-
ben, tot geen ander einde gefirekt heeft, dan om
uvanhetuwe teontblooten: want zohaaftzukgy
nietin de herberg gekomen zijn, of men zal onder
andere redenen met een gecfiigheid weeten te pas te
brengen , dat men hier of daar op een zeer wonder -
lijke en ongeloofelijke manier met de kaart , of ecnig
ander fpel , zulk een zomme gclds verlooren heeft.
Hier op word terftondom een kaart geklopt, en
men begint u dan wat vreemde grillen te maaken1*
totdatgy kwanzuis om tijdverdryf, gelijk het ge-
noemd wqrd, met deze Roof- vogels aan het fpec-
Ien geraakt. In 't eerft zullen zy u meer laten win-
Ff 3 ' nen
4 £4 Waarfchouwingen
ncn, als verliepen ; maar wanneer gy op het fpe!
heet beginf tc worden , en dat hen het verlies fchijnt
te fmerten , zal het inzetten verdubbeld , ja dikwils
tien maal grooter gemaakt worden , dan het in het
begin geweeft was* Hier is het , daar zy op loeren:
want dan begint ljet (pel allengskcns tedraaijen,en
20 gy niet jn tyds aarzeld (dat evenwel zeer zelden
gefchfcd,want men hoopt altijd zijn verloren geld te
zullen wperwinpen ) zult gy u wel haalt van alles
ontbloot bevinden: zelfs deze vrienden, die voor
heen zo gedienftig waren, nu bekomen hebbende
't geen daar £y op loerden , zullen u met de nek
aanlien, en wel haatteen andere verblijfplaats zoe-
ken. Duizeutdcrley zijn de manieren , waar op
deze bedriegers u zullen zoeken te verleiden j maar
echter altemaal dit tot hun grondveft hebbende , dat
zegrootegen^gentheid toonen zullen om met uin
de praat en vorders ter herberg te geraaken. Ge-
beurd het nu, datu een alleen pp zodanig een wijs
ontmoet heeft , en met u ter herberg geraakt is, zo
zult gy naauwelijks een oogenblik met hem daar ge-
weeft zijn , of daar zullen van zijn Makkers komen,
zonder evenwel eenige fchijn te tonen van malkan-
deren tp kennen. Dezen zullen u met beleefdheid
vragen, ofzy u ook verveclcn, en 't in 't kort zo
ver weten te brengen , dat ze met u in de praat , en
aan het fpeelen geraaken ; maar wacht u , zo veel u
mogelyk zal zyn, voor al diergelijke ftrceken* Vlied
hun gezclfchap^n veinsd iets nodigs tc doen ïc heb-
bfn , om alzo uit hun klaau wen te geraaken ; doch
20 gy zo ongelukkig of onvoorzichtig geweeft zyt,
datgy met hen aan het fpeelen zijt geraakt, zo be-
dwingt pw herte. Lijd liever uw verlies, 'f geen
gy aireede gedaan hebt, geduldig , dan dat gy het
pverige van u geld daar mee by op aoud zetten.
Staakt het fpeelen , wanneer gy begint te merken ,
Voor Reizende Lieden."
dat dekansdraaid, cn dat zelfs de aldcrbeftefpellen
u uw geld doen ver liezen j en voorkoomt door dee»
ze eenige middel uw volkomen bederf.
Niet minder hebt gy u voor Roovers en Dieven te
wachten, welker liften en ftrikken zoo veelcrhan-
den zijn, dat het niet wel moogelijk is u van die allen
te onderrechten. Ik zaluderhalven dan alleenlijk
Jeercn» hoe gy u voor hun voornaamfte aanfiagen
te wachten zult hebben*
Indien gy met gezelfchapte landewaard zyt , zult
gy mogelijk twee ofdrie mannen eerit in het gelicht
krygen , welke als vervaard zich by u zullen voegen*
Van ftonden aan zullen zy u vcrhaalen , datze ecven
te vooren van een troep Roovers befprongen zijn ge,
weeft , doch datze de zei ven met een groote kloek-
moedigheid afgeflagen hebben : onvwelk haar zeg-
gen te beveiligen , zy niet weinig eeden voor den dag
zullen brengen. Dit gefchied alleenlijk om uit uw
antwoord te befpeuren , ofgy kloekmoedig genoeg
zoud zijn om u zeiven te verdedigen : zoo zy bevin-
den dat gy flaau whertig zyt , zullen ze haar gelegent*
heid waarnemen om u fchieüjk te overvallen, en
van al uw byhebbende goederen cn geld-middelen te
bcrooven. Maar zoo gy begeerd te weetcn of de
vreemdelingen , die zich onderweege by u voegen ,
cn die gy voor of achter u in 't gezicht krygc , eer-
lijke lieden zijn , zoo let wel op hun beweegingen T
wacht hen in, zoo ze achter u zijn, en volgdhen
ftoutmoedig na , zoo ze voor u ryden : maer zoo zc
haar tred zodanig va rtraagen , dat gy hen noodzaake-
lijk voor by ryden moet , zyt dan op uw hoede, en
ziet liever om een goed heen komen ; want daar zijn
geen teekenen , daar men de Roovers wifier aan
kend, dan aan diergelijke willemoedze vertraagin-
gen* De andere kentekenen zijn deezen : zy zullen
zich doorgaans vertoonen met lange lichte mantels
F 4 orn
fó6 Waarfchouwingen
om de oorengeflagen, om alzoo hun aangezichten
tc bedekken : of zy zullen zich zeer zichtbaarlijk op
een andere manier vermommen. Indien gy echter
eenigen gemoet , die geen dezer keuteykens heb-
ben, zoo ziet hen fel in 't gezicht, zoo haaftzyu
maar beginnen te naderen , en let aandachtelijk op
hun bedryf. - Zoo gy ziet dat fy hün hoofd wenden ,
of windig herwaarts en derwaarts kyken , zoo vlied
met alle mogelijke fpoed van hen af, om uw nood-
of dood-lot te ontvluchten : maar zoo uw ongeluk
wil dat gy door eenige dezer Röof-vogels overvallen
word, zoo zyt voorfichtig datgy geduurende uw ver-
dere wegvordering uw ongeluk aan niemand van
het zelve gebrocderfchap te kennen geeft y want die
godlooze fchelmen achten zich noyt zeker, voor
datze , met u van het leeven te bero.ïven , u het klap-
pen beneemen* Neemt wel acht of het hair van
fiaar hoofd , en dat van haar baard van een koleur , en
niet vervalfcht en is. Wacht u voor die dikwils
luifteren^cn ook voor de geercen , die veel loopjescn
kwakkjes te voorfchijn brengen, om zich by u aan-
genaam te maaken, 't welk nergens om gefchied,
dan om bekwaame gelegentheid te vinden , en u het
piftool op het bert te zetten,om u aanftonds al te doen
overgeeven wat gy van waarde by u hebt. Doch om
cenigzins voor diergelijke laagen bevryd te zijn , zoo
reift liever in by- wéegen , dan op de gemeenc weg ;
want het is voor de Struik-Roovcrs en dieven een
vafte regel , zich op algemeene en dagelijks bereede-
ne wegen te onthouden, vermits daar de meefte en
befte roof vair* Let hier ook voornaamcntlijkop;
200 gy in vrees ryd, zoo ryd ten minften een fteens-
werp van malkanderen.
Op deze manier zullen de Rovers u wel van 't lijf
blyven, vermits zy vervaard zullen weezen, dat*
indienze op u aanvielen , enu altcmaal, doordien
voor Reizende Liedctv 457
gy zo verre van malkander rijd , niet bezetten kon-
den, een van uw gefelfchap het ontfnappen, ende
naaft-gelegeneland-lieden, tot hun vervolging» op
de been helpen mocht. Zo gy echter 20 ongeluk-
kig zijt , dat gy van hen overvallen word , en dat zy
u gebieden te (laan , zofiet niet om aan alle kanten
op hoop van onzet , want dat moedigt hen te meer
aantothetuytvoeren van bun heyloos voornemen,
enditdoethentefterker gedachten krygen , datgy
wel van geld voorfien zijt - maar (iet hen ftout in \
eficht, alsof gy geen vreester wereld had; valt
loekmoedigophenin; dit is de naafie en zekerfte
weg om bcyde uw geld en faam te behouden ; want
Rovers vechten met een overtuigd gemoed > tegens
Vaderland, Wet, en Recht. Zijt verfekerd, in-
dien uw partyen eeniger maten gelijk zijn , en dat gy
dappere tegenftand bied , dat de alderftoudftecnon-
verzaagdüe van hun allen de moed zal laten zak-
ken: maar indien de party te ongelijk, en dat hetu
niet mogelijk is hen te ontkomen, 20 geeft hen de
fchoonfie woorden die gy geleerd hebt* Verwerpt
alle onwil, en rpisnoeginguwes geiïchts, en geeft
hen een gedeelte van uw geld ♦ dreigenfe u vöor een
tweede maal om meer, houd uflecht en onnofeU
mogelijk datfe u daarom te harder fullen aantallen*
doch legt daarom u hand niet omtrent de plaatS;
daar u geld verborgen is , en toond ondertuf-
fchen zo veel u mogelijk is , een onvervaard wezen»
'c welkeen middel zal zijn orri bun gedachten, van
datgy noch geld verborgen hebt, te doen verdvvy-
nen.
Eer ik hier van affcheyde , zo moetik u noch dit
feggen , waar door gy dikwils uw onheilen fult kon-
nen voorkomen»
Voor eerft dan , zo gy eenige merkelijke zommen
gelds by u-hebt , maakt het niemand bekend , gelijk
F s 'ook
^8 Waarichoufcringeii '*
ook nietden tijd van uw vertrek : want cenigc ge-
bruiken deze gemene en zotte gewoonte van aan
bun vrienden en goede bekenden, ja dik wils zelfs
in 't algemeen in de Herbergen, als door hooghër-
tigheyd, bekent temaken, wat tijd zy hier of daar
heen vertrekken , en wat wegen zy gebruyken ful-
ïen, vangelyken hoe veel gelds zy denken mee te
nemen, waar door het dik wils komt te gebeuren,
dat den eene vriend den anderen verklikt en verraad,
op hoop van een gedeelte van de buyt te hebben*
Wacht ü mede voor de Stalknecht, Kamer-dienaar,
of Waard van 't huys , daar gy pleifteren of ver-
nachten zult : want door de twee eerften word den
Dief verzekerd dat hyfteelenzal^ en de laatfteop
hoop van deelgenoot te zullen wezen , of dat het
meefte gedeelte van het veroverde in zijn huys over-
dadig verteerd zal worden , \ geeft hen aanwyfing
waarden roof verborgen is- Wacht u derhalven
van niet telos van tong te zijn, en denkt dat het
zwygenin diergelijke gelegenthedcn tor geen fchade
verftrekken k^n.
Het laatftc, daar ik u in dit Hoofdfluk voor te
waarfchouwen heb, dat is voor Hoeren. Dezen zul-
len u alleen alzo veel fchade konnen toevoegen , als
de valfche Speelders , de Rovers en Dieven te gelijk
doen* want verzekerd u vryelijk, zogy oytinhua
netten geraakt , dat gy daar n iet uit zult Komen, ten
zy gy zo kaal en vederloos zijt, dat gy tc naauwer
nood een hembd zult hebben om uw lichaam mee te
bedekken- Het voorbeeld van den verloren Zoon
is bekend genoeg, en noch duyiend benevens dat
<iie u tot genocgfame getuigeniffen verftrekken kon-
nen van dconheylen, die daar gemcnelijk uit ont-
ftaan. Boven dit verlies van geld en faam , zult gy
qualijk vermyden konnen een ander ongeluk onder-
lievig te zijn, 9t geen u door zwceren, puiften en
vodr Reizende Lieden,'
459
quade gefteldheid van uw lichaam te laat van uw on-
kuisheid berou zal doen hebben , daar en boven kon-
ncn u de Godlijkc dreigementen wegens deze
zonde niet onbewuft weaen , die alleen machtig ge-
noeg behoorden te zijn, om alle Chriftensn daar
een affchrik van te doen hebben : maar om niet on-
wetende in de bedricgelyke flrikken der Hoeren te
vallen , zo wacht u , gelijk als voor de peft , voor
aanlokkende woorden , dicfy nergens andprs toe ge-
brnyken, dan om u het net over het hoofd te kry-
gen* Wacht u ook voor het lonken van hun oogen :
dcftraalen, die zy daar uit fchieten , zijn alzo ver*
giftig voor uw ziel , als het fenijn van de aldervcrgif»
tigfle beeften fchadclijk voor uw lichaam kan zijn*
Hunvleefch, 'tgeenzich van buiten 20 fchoo^ op-
doet, en daar uwoogenop vcrlieven, is vanbipnen
niet dan met etter en vuiligheid vervuld. Al de ko-
leur, die gy op hun aangezichten, borden, en an-
dere dcclcn des lichaams , die fy voor het oog bloot
ftcllen , ziet, zijn fy het blanketfeï fchuïdig. In 't kort,
daar is niets in hun geheele Lichacm , Jt geen nop
hen fou konncn doen verlieven, indien ywqogen
ftergk genocgh waren om door dit BUnkctfcl ifcfaro*
nen heen dringen $ en fterk genoeg zouden zy daec
toe zijn, indien gy hun inwendige leclikheydt, cu
de onvermydelijke , en rampialige gevolgen
van de hoerqry geftadig inuwgeeftoverdagt. Hier
toe moet gy niet op uw eigen wysheid vertrouwen ;
mscr God vyerig bidden » dat hy kuiflehcen god-
vruchtige gedachten in uw hert wil flieren, op dat
gy deefcgevacrlijke klippen, fonder acn floot, voor
by moogt zeilen , en alfoo behouden in een ge-
wenkte Haven ankeren
W E G-W Y Z E R
Hoe men door ai dc voornaamftc
Steden van geheel
DUITSCHLAND
Moet Reizen,
Dc Lezer zal tot zijn bericht, gelieven te weten,
dat de Letter S. (ftaande voor dc linie) beteekqjid
Stad. De Letter K.Klootter , £♦ Cafteel, of
Sloc. M. Marktvlek. DDorp*
V&n Hamburg na Neurenbttrg.
Hamburg
Bergdorf
Zollenfpieker
Hier vaart men over de Elvc*
Winfen
Lunneburg
Hier vind men goede Herherg in de Roos , of in
de Witte Swaan*
Sauerburg (Suerburg)
Efingen
Gifhorn
Bronswijk
Logement in 't Bruine Hart.
Wolffenbuttel
Homburg
Oofienwijk, of
mijl,
2
I
I
$
5
4
3
4
i
2
Sret-
DukfchlancU 46*
•Stcttetling } 1
S Wcringcroda
S Elbingeroda *
S Hafelvcld *
S Stolberg
Kalbcm (of
S Segen
S Frankenhufteo
S Wittenfée(Wcy{Tenfée)
S Erffurt ,
Logement cnin de grootenCbrtfiopU In dc
Propheet ere.
S Arnftad
S II me nauw
S Vrouwenwald (Frauwenwald) ;
S Eisfeld
S Coburg
Logément in de K>reon+
Kaltenhorn
Ratelsdorf
Banaberg \ %
Logement in degroote K?p*
S Forcheim 4
M Beycrsdorl- *
Erlang *
Tonnelo *
Buch 1
- Neurenberg , 1
komt 09 royi.
Van Neunnburg na T^egenshurg*
S | Feucht I *%
D I Fcrriden I lt
z
5
2
I
t
$
46* Weg-wyzerdoór
S f Ncumark i
Theining i
D Parsberg 2
M Britzhuizen i
Labor i
D Etershuizen I
S Regensburg i
j Logementen de Oulde %pn* W$deman> 1 1 myl
Van hier neemt men de Reis na Weenen te water : wdlit
Water-nis bedraagt 6o mylem Voor el^e myl varens
geeft men eene Kjut^er : En 90 dcrs \efaer Jfyutfyrs
deen een B<tjcxdaalderf
M
M
S
S
s
s
M
M
M
M
S
M
M
M
S
Stauf
Pradtc
Motzen
Straubingen
Dcckendorf
Hofkerken
Vilshoven
Paflauw
Haflhcrs(of Pottebackcrs) zeil
Engcrszell
Wefcn oever
Schicgel
Afchau
Ottensheim
Lintz
Srcwerk
Spilberg
Mathuyfcn
Nedcrwalfce
Artacker
Grein
mijt*
1
z
z
I
4
I
I
4
1
j
1
3
t
X
1
z
1
r
Strom
Duitfchland/ 4<*£
Strom. | l
(Letwel) hierin twee gev Marlij fyPUMfcri
en y>ater~drayingen*
Ifper
Ibs
Marbaeh
Bachlingen
Mclck
Ackspach
Spits , t
Weiffenkirchen(Wnkerken,)
Stein S defe beide leggen \
Krents }digtbyeen. i
Hollenburgh
Tulm
Greiffenftein
KloofterNicuburgh
Nufz-dorf
Weenco
%
%
ft
X
1
X
I
4
1*
1*
X
I
komt 54* mijt
Vm Weewym Presburgen Cafchauïï.
IVifchamind 1 *
Heinburg 4
Pfesbur^ komtloUjl
Van FmburgntiCfifih**
IWartenberg l 5
Neuftadtel I *
Ritna ;!*
? CofloJifch ' J *
Vet.
464 Weg-wyzer door
Fetzenitz
Pribitz
Randen
Theatfchenburg (Duytfchenburg)
Geib
Landsberg
Kloofterdorf
3
i
6
i
3
5
Lcutfch j
Schnicka
3
Eperies I 5
2
Vakra
Cafcha
komt ƒ 3 mijl
Van Wctmn m SdtzJ§urg en Inffruk.
mijl»
Kalenberg c; i
Kloofte r Nieu wburg 1
Trasmuer 4
hertogsburg z
S. Poltin 1
Pleitenmark 2
Struberg § 4
Leupen aan den Er. { z
Lcbersberg 2
Wels 4
Limbach 2
Schwanez i
Boelabruk 1
Franckgnmark * %
Straatwalchen 2
Andorf 1
Aan de Straat 1
Saltzburg j 1
i Jcom*34mijï.
Duitfchlandi
Van Smzjwrg na Infpruk^
¥5
na ijl
| Reichenhal 2 I Rundel
] Lozer $ I Schwaa2
] S. Johan 3 | S Hal
j, Elmau 1 ; S Infpruk
18 mijl*
ï)e Reis van Hamburg na V wetten , over
Atigsburg.
Van Hamburg tot Neurenberg, 7omylen*
IX» ij U
M
M
S
Neurenberg
Enbach
Schwabach
Riddersbach
Gmind
Pleienveld
Ellingen
J Weiflenburg
burg)
S Papenheim x
l S Monbcim &
I K Keyfersheim i
S Donauwaard x
Mardingen x
Weliendorf *
Langewecrt %
Gerfttioven x
Oofterhuizen na t
S Augsburg t,
*8rayl«
Van hier Rijftmen over H Legvelt na
(Wit-
M
S j Landsberg
S '| Schongauw
I BayerfchSoya
K | Ettla
M j Partenkirchen
M i Mittenwald
f
6
1
1
1
1*
f Schendnitz
1 KSeeveld
Zirle
S Infpruk
MMateren
MSteinaeh
Gris
thyU
z
X
X
z
z
X
tl
Gg
Van
466 Duytfchland.
Van hier trektmen over 't Gebergte
genocmt Brenner , na
{Sterfingen i
Mau
Sack
Is maar een Waartshuis.
BeifTer
1/ oo£ eengoede Herherg.
Brixen
Claufen
Startz
Een ^eer goede Hcrlerg.
Koolman
Een Tolhuis , mede goede Herberg,
Botzen
j Frantzuol
^ i Nieumark
1 %aluren
I M ichiels Kloofter
S i Trenter
1 i z
Van hier Reiftmen over een hooge , lange en ge-
vaarlijken fteeg of Voetweg na
i
M
M
Percone (Pertzcne) i
Levegno j
Burgou I
Een feerfterkePas
Grim
MB^imonano
Kloofter; of Cavalo
J Zismund
J I^arpenedo I
U\CaftelFrme %\
S Trcvifo 3
S Meftm z
Van
Duitfchland.
Van hief vaart men tc Water na
J ytncüen
Van zAugsbnrgop Mnnchen.
| Kiflung **
J Middel veld cnPruk j
467
ll
6] myl.
2 AuchcnÜcin
Aubiog *
Pafing l
Munchtn ' x
komt 8 mijl.
Van Mnnchm op Saltzjburg.
mijl»
Obing Z
Altmarck (Oudt-
mark) *
Perchtenftein Ir
Waging z
ITruchreting
Fortfalting
Ebersberg
IPfoffig
| Waterburg (WafTer •
; burg) ,«|
J Mitting
\ Pothmyfen
Een Herberg*
S Lcflering *
S Saltzburg t
!7*mijU
Van Stlthurg na Grat% in Stiermark,, fijn 24 mjUn*
V m Augsburg na Cjeneve.
Augsburgna Pobin-
gen z
A ngclberg 2
Mindelheim 3
, Wefterheim 1
S Memmingen
MWurtzbach
S Ravcnsberg
S Buchorn
S Marfeburg
mijl*
3
t
?
z
z
Vaa
4«*
s
s
s
S
Duitfchland.
Van hier over Bodenfee , na
Conftans (Cönftantz
of Coftnifz.)
Jtekhorn
Stein
Iflferhoven
tohafhuifcen
j Jchafhuifcen i
v J Lauffen, hier is de
ƒ groqte Rhijn-val
S Nieuwkerk
I
I
S Tungen
S Wals hut
z
S Lauffenburg
X
S Seckingen
1
S Reinfelden
z
S Bafel,
A
onvalbal
komt 37* ntyU
Van "Bafel na Geneve.
s
Leichftal
Z
J S Fryburg
s
Wallenburg
*
S Murten
s
^alltal
I
S Diflisburg
s
Claus
X
1 S Peterling
s
Witlesdag
2
I
S Milden
S Lo^anna
S Meyges
s
Solothurn
•3
s
s
Buren
Arberg
X
I
Murten
«I
S Noyn
s,
Frauenbrun
(Vrou-
MCoper
wenbron)
i
MKrfoy
% 1
Bern
■;i
S Gencve*
mijl»
X
I
I
2
l
I1
lx
4
1*
4
I*
lx
7**4 mijl
Van ^urenberg na Vim.
tn'M
S Guntzenhuizen i
D Knoza r
S Oetingen s
Kegï
S j Schwabach z
S I Waflar-monheim z
JElbach I
Duitfchland,
Langenauw
S Ulm
D l Keffin
j Oietingcn
S | Giengen 2 f
Vm ^leurenhurg na Praag ,
s
Lauf
2
Herfchbuk
z
D
Hartmanshof
1
S
j Sultzbach
2
M
Hanbak
x
1
S
Hirfthbau
* 1
M
Jchnettelbuch
;i
D
Frauwenbergh
'1
C
Dornbau
i Kladra
D
JCJotzen
2\
s
Pilzen
Rockifam
1 1
Van Praag na
Beraun
i
Schebrak
z
Zerwitz
I*
2
Rockizan (ofRockt-
fam)
M
Pilzen
2
Klodko
2
Waldmuntzen
4
469
2.
1 7 myl.
mijl»
1
1
X
z
X
D «Sinthutta
Witfchau
Fohndrus
Bleyenfteyn
Weithuizcn
DoorBohemcr woud.
MZurMaul(Teimaul)i
1
1
2
1
2
$2. myl
D Zerwitz
5 Schedrach
5 Beraun
D Glodentz
S Praag
Amftein
Rets
S Nieuwkercken
Pruk
mm
Tauchanftein
Regcnftauf
Zilan
S Regenburg
mijl.
z
1
1
1
1
z
I
29;mijl.
Gg 3
47°' Weqwyzer door
Van "Praag na, Breslauwl
S IDauffin 5 } S Braun ' %
Lunebnrg j Schwenitz 4
jBnchowe 4j Kant
S j ^"j^gratz ? . § Breslamy
iNahod *ïl komt 50 mijl!
f Straatsburg na Neurenkurg*
D 1 Bufchen aum hohen I S Kandftat ƒ
4. x SutCeg 3 Schorendorf 4
S I Lichtcnauw * | Gemund 4
M Rahftat z j Elwangen 2
S Euhngen , langen S Dunckelfpul z
i Stainbach , Eme- j Elchenbech z
j lingenBeeitfing 2j Schwabach ?
S IPforsheim 3 j S Neurenberg z
V tn Straatsburg d'VoJt wagen op Spier s en Heydel*
berg na Frankfort. uren
I
I
ï
d'Tolfchans }
d'Rynlchaos Cover de Rynbrugh van
d Kellerlchans ) hout,lang 3ooZ voeten,
D \ Keil »L.in de Kroon
P Patterswylcn
D Lings, over water
J $ufom *um Hochem-ftecgh
D Ausgcrrit verby
M Rcncheuloch , daar d'Marfchal dTuren-
nedootis gefchooten verby J o
D I Scharts verby Holtslingh I i
S j1 Lichtenaw,L.CronindeVoorftat I *
D I S war tzack verby j \
Stol
o
O
I
t
t
*
f
O
Duitfchland. 471
S ! Stolhoffen L* den Arent ' *
F Louis, by d'Franffen in den Ryn gebout
D J Hugehhcim
M Raftatt, over een water L»Leew,de groo
fle wynmaatR.Ryk
p j Mors, Octing overeen waterRinau. j
F Mulberg, over een water | 3
D I Dofleheim 1 z
D I Neraet Ekfteynd Schrok } 2
X) I Linckenheim aen d'RynL»d'Guld?kroon ! j
D } Graben | 2
D Philipsburg verby , op Neudoop J x
D I Groshaufen, Rynhaufen, aen 't Pofthuis f *
} Hier van daen gaen d'Paflagiers op Spiers, J
j en Wormbs, en op Heydelbergh. j r
*4uuren,
FanRynhuyfendwars over Spier , een
uur van *t Pofthuys.
OpHockenheim, Kcis, Suetfingh l z
JBierftatt j *
Hcydelberg ] £
VanHeydeibergdePoflwagenopFrankf* j -
Newenheim, Heutfebufilcheim
D
D
S
D
D
D
D
M
D
s
S
D
s
1;
L< utershauis, Schriesrveim
Gros Saxen, Lutlel Saxen
Weinheim
Heutsbach, Laudebach
Heppenheim en Slott Starkenburg
Bensheim
Zeel, Anerbach
Zwingenburg en Slott
J Alspach, Jugenheim
Gg 4 Scheinu,
2
1
z
X
X
2
X
Z
c
*
X
i
%
O
t
O
I
3
4
x
4
47* Wcgwyzcr door
D 1 Schejm, Mafchen
D SlotFrankenftem
D I Eberftatt
D BeCingcn
S Darmftatt , Vorftelijke Heffife Darmft.
I Refidents plaats , L. in Frankfort.
D j AUerheylig , Egelsheim , Langen
D I Sprengelingh, Kalkkopff
H I Wart
$ 1 Saxenhauffen
S j Frartkfort am Main»
mylemo
Veer fchip gaande alle dagen van iJHentz, op
Frankfort en wederom.
S J VanMentz en Caflel I o
Cl Kartaus » o
P | Weyflenaw
Guftanusborg
Coftum
Hochom
Buflöm
Ruflelsheim
I Vleersbcim
g j Ocreftel , Munikhoff
! Kelterbach , Sulingcn
S |Hoegft
D j Swaenheim , Nidda , Gffcsheim
D l Nideract, Gutlcuthoff
M J d'SanthofF
S J Frankfort
t'WatcrroyleD j*
1
M
M
P
r
X
X
X
Z
i
i
1
x
Duitfchland. 475
Vofttyagen van ^Mentz. door Oppenheim
opworms* uren.
' I Van Mentz j o
Cl d'Cortaus I 0l
D Weyfs nauw vcrby Laubenhcim
D f Verby Bodenheirrï
D | NaKcnum, Neerflheim
S I Oppenheim in d'Swarten Arent L.
D Dinem ind'Spicgel,
1 't Rechthuys acn den Berg Conters
M j blom
H I Laushutt, d'Santhoff, over een Water
D I Rijnturkheim
H Vcerhuys, Tyhelhoff
H I Tolhuys
S I Wormbs
lo uuren.
Van Wormbs op Frankendaal.
Alle dagen 's Middags ten 1 uer een Poftha'ar* myl.
J Bobenhcim , verby Roxfum j \
j Franckendaal J |
S Van Wormbs , gaat Saterdags ook een Poft-
1 wagen door Frankendaal op Spier myl* e
D • Door Studcrnheim , Ogersheira , o
S j DeRefchutt, d'Hierfprong , Spier j
mylen4
*J)e Poftïïagen des Zondags en Donderdags
van Wormbs op Frankfort.
's Middags ten een uer door mylen.
D 1 Reinturkein, Huberiomerhoff | 1
D Ham, S. Gerroheim over Rijn (
Gg S Hee-
4
1
1
1
X
4
D
M
M
S
47? Wegwyaer door
D Heegen, Eflelburghft'famen J
Griesheim, 's nachts bly ven flapcn i l
Oorfelden J \
Meerfelden,door 't Frankfprder Bos I *
Saxenhaufs en Frankfort | x
8mylen*
Gact dcs Maen, en des Vrydags ten i uer weer
van Frankfort op Wormbs als boven.
Fan Fr ankendal of Frankfort door Wormbs^
met de J*o(lwagen.
Alle Zondag ochtent ten 9 uuren* myK
D J Bubenheim j *
S | Wormbs | *
9 mylen.
Danfooals hier boven door de aengeteykende
Ïlaatfen over Worms op Frankfort , en ook vaa
'rankfort weer op Frankendal , des Maen en Vry-
dag ten een uur weer wegh gaat, weer als boven»
Van Straatsburg naer Bafeljnet de Poftwagen.
M
S
M
S
s
s
M
D
D
S
Van Strasburg tot
myl.
Op Erftein
21
Bentfelt
z
1
Ebersheim ;
I
Sfctftatt
I
Gemar
I
Colmar
2
Enfi(cheim
t
Battenheim, Hopfing, Zierets
Myhefelt Hofinger Bos
ï
Bafcl
%
JÓHiylcn.
Tc
DuitfchlancU 475
Te WMer van Bafel op Straatsburg.
S Kleibcn myU
V Groot Hunningh een Starke Vefting door dc
Franfen gebout x
D | Merk,kleynHunning,Itflcin 4
D Reynweyleu
S Ncwenburg
D Arckelsheim
V ' Brifach , een Franfc Vefting, fecr Stark en
feer Groot op een Berg
D ponk, asbaeh , Limpurg Weil, wilingh
D Hufen, Rinauw, Ottenheim, Huntsfelt iti
den arm van den Rijn , aen den linker
hanijn'cflaan, boven de Brug naar
V t Stracsburgh,
I4mylen»
Maer te water gaet eerder over als in *o uurenT*
F*n Attgsburg na Straatsburg,,
1 Augsbujg na 6 \ S Minfingen
S I Ginsburg 3 1 S Reitlingen
5 I Uim 3 I S Tubingcn
6 \ Blabeijeien 2 •
Tubingcn is wel ter linckcrhand uyt den wegh»doch
wegens de Uhiverfiteyt wel waardig te befien*
S I Stutgaart £ 1 S Porsheim f
S i Kannftad 1 \ S Dutlach }
Niet verr7 van bier is de bekende Badftoof.
S I Baden 3 J S Lichtenauw 1
S \ Stolhoveta 1 S Straatsburg 3
komt$8mijU
Van Straatsburg^ Vim.
S IWiMad z
S J Oberkirchen 2
S I Nopcnau z
S Roitlingen 1
Gochlingen 1
D Minfingen i
Niebis
47^ Wegwyzerdoor
Einbcijercn i
Blabeijeren (ofBlau-
i
Niebis i
Y Freydenflad i
J Rodenburg l
beijeren f
Dereding l • S Ulm z
komt 17 myl*
Van Hamburg na Francfort aan den Map,
en Spier.
Hamborg 1 J S Munden 5
Men Logeerdindevol- [ S Caflei 2
gende PUat^en inde J S Wildingen 6
Pofihui^en j Suerbronf
Harburg 1 I S Marburg 5
m Zeil iz
S \ Hannover 5
S I Hildesheim (in den
By MieUel Weymar.
Gieflen 5
Log, $n de Wildeman*
Engel) j j S Butzbach z
K • Lamfpring 3 | Logement , ip V Har*.
S | Gandercnheim % | S Friedb.(i«^S«?4<z»)i
£ I Nordheim z | S Frankfort 3
komt f z myU
Van hier na den Rjjijn legt Wisbaden 4. en
Swalbacb 6 mylcn.
Van Frankfart neemt men den Weg op Worms en
Trankendaalop Spier , op twederley wjs^als na
S I Höchft 1 1 S Oppenhcim 3
S I Rudelsheim 3 I S Worms 3
S I Ments £ I S Franckendaal |
j Dit gefchiet te water *i S Spier 3
| Van hier Reiftmen 1
1. ! te Land langhs den j komt 14 myl-
;lRhynop,na |
DuitfchlandL 4^7
Van Spier na Bajel.
S I Landaaw 4 | S Schletflad z
S Wiffenburg 3 S Colmar j
S I Hagcnauw 4 j S Pardcaau 3
S I Straatsburg 4 I S Bazel 4
S I Benfeld 4 ' komt 3-1 myl»
Van Frankfort aan den Majn na Amfterdam ,
vaart men ineen Veerfchip op t&entz., (Sc.
en foo voorts na Amfterdam te Water.
D I Ments, Caflcl.
D Lafthuys,Ceerftin,Bibcrich, Walff.
S j Elvelt, Oefterich.
D i VVinckelmittclem,Gei(renheim,Rudefcheim*
V I Bingcn,Ehrentfels,
Daar de beroemde Muy ^en-Toorn in dm Bjjn ftaeu
V 1 Asmanshaufe,Dryeekhu/fen ,Hainbactu
M l Lorighaufen Diebach.
S I Bacharach*
Hier tyn goede Wynen , in *t R^at, in de Leeuw*
S 1 Kaub , 'r Huys tTaks ober V Vefel.
S J St. Gewerthauren , SU Goars Bank .
Hier werdmengehenfeld, of men moet
aan'c Hals yferftaan.
S I Welmenach 't flftt Hirsnacht3Salfig,S, Boppart,
1 S Braubach. Oberlanftein,'t ilot Cappel,
Niderlansheim, Poffendorp, Horgom,
| . Normewerdt en Millem imThalI.
S j Coblentz.
Hier loopt de Moe fel in den I^fcjftf ♦
Hier ly legt ool^de yvydberoernde Vefting Eerenbrcytfteinl
S j Engers. M Niewit, Frederikftein, am Faar,
S J Andernacht, Ludesdorp, Hamerfteyn.
; Brifigh, Hunningtw Argenfels, Argendorp,
S I Lintz.
Ein-
478 Wegwyxerdoor
j jynmag.Unkclnonncwcertjd^ Bergen, Ko-
S ninxwinter. Bon.
S I Keulen*
Hiertegens overlegt het Oude Duitfch of Tutjch , 9t welk
ie Na am vanHeuto %qh voeren*
S [ Zons.
S Nuys.
S Dufleldorp,
S Keizcrswaard,
S Ording,
S Roerort.
Digt hier by Landkaart in legt*
Duisburg.
AandenKhyn.
Orfoy,
Hier is 't cerfte Hollandfche Guarmzoen ,
S | Rynberk, (Rijnberg) Burick
S Weid.
Linkerhamllegt.
Zanten aen de Beek*
$ | Rees, Griet.
S I Emmerik, Griethuyfen*
Vigt hier byUgt Calkar , in'tUnd, ejnnukpmtmenna
V [ Schenkenfchans.
\ %jjnde een de ft ige Ve fling.
I Digt daar by in 't Land legt
Kleef, Slot, Etenberg op.
By Schenkcnfchansdeelt fig den Ryryn drie
deelen* Ter Rechterhand, krijgt ze hier den
naam van den Yflel : en aan deze ftroom leg-
gen de bekende Plaatsen Zutphen, Deventer,
Hattem , Kampen j daar de YfTel in de Zuider
Zee loopt.
De middelfte ftroom behoud den naam van
den Ryn* Hier aan leggen
Am-
Duitichland. 479
Arnhem, Douweertflot
VVageningen.
Wat van den Rhyn af
Rheenen*
Ammerongen.
S | Cuylenhurg.
S J Vianen»
Over Cuylenburg kan men ook te water na Uit-
recht komen,en van Uitregtt'Amfterdam in 8 uren.
Ook rijdmen met de wagen van Aarnhem op
Uitrecht , door Helfom , VVagening , Reenen
door Seyft,Bilt,Uytregt.
De derde Stroom terLinkerhand draagt den naam
van de Waal y en van Schenkenfchans koomt men
dan eerft na \ Huys te Bylant.
S | Nieumcegen, voorts te
S l Thiel.
Weinig uuren hier van daan legt
S Gorckum
Hartigsvelt flot , en
flot van de Mcrwc
S Dordrecht
Yflelmonde
S 1 's Hcrtogenbofch
l Schans Vuren en St.
) Andries
S I Bommel
J Loevefteyn
S I Worckum I S Rotterdam
Van daar kan men ook te water komen door
I OverfchtéT I S Leiden
S Delft I S Haarlem
S I 'sGravenhage | S Amfterdam
Gantfch gemakkelijk Tonder tydverfuim, en met de
Veerfchuyten en weinige onkoften, in 1 1 ueren.
Van Hamburg na Hannover en Cajfel.
j Harburg (te watery 1
l Sarendort 4
' Dchl
2
VVitzendorf 3*
( VVinfcn aam fop
Aller 4
Hannover f
Platelen 1
Elfe %
Gronauw 3
AtefeW (Aalsftld) z
lm-
4»o
Immcrhuyzen
Amdaflcl
Moringon
Adelshuizen
Hilvcrshtaizen
Wegwyzer door
i Munden
z Gaat over "t ge-
bergte Luturberg en
Munterhotz, na
5ickartshuizen 2
S Caffèl I
Van Hamburg na Parijs.
Tot Frankfort aan den May n zijn fZ mylen.
Van Franke fan tot T^arys.
Tweemaal \ weeks met de V Vormfe of Francken-
daal , of Heydelberger Poftwagen , dan met de
SpierfePoftwag^n op Spiets.
S I Mentz
S Oppenheim
S I VVormbs
S J Boebenheim
S Stoedenheim
S j Franckendaal
S Ogesheim,Rechut
Spier
Landau
VVeiflenburg
Hagenauw
Straatsburg
Zabcrn
Rapperswijl
Naney (Hoofdftad in
Lotteringen)
Toul
Fer
Vaucoleur
LigninBarrois
Bar
Foy
1 1 Nofte Dame de efpinZ J
j Chalonsfnr marne 2 j
S
S
S
S
S
4
3
4
?!
4
4
4
Mattongo Z
Gallon ±
Efpernay Z
Mardeu m
Poitrfelet fur Baurfaus
Lafandel Ligni
Le ort a Ptsmpn
Dormaus
Savignefur marne
Pacy
Tierre
Ejjfcaulongzsibdy
Mont deBonnay
Cbarley [ui marne I
JLaverte au ooldit /ons
fo var re i
Fay aen de marne
S.Jem ie Meavi over
de Marne
Trillibertibas
Claye
i
i
%
i
i
z
I1
z
1
x
z
I
J
4
nj*my!#
Duitfchland* 481
Van Hamburg op Keulen , truffel en Antwerpen.
Van Hanovcr na
S Hameien
Drieuuren van hier leyd Pyrmond> endaar byde
feer vermaarde Sucr Bron*
S
s
s
Bloembergh
Hprn 1
Nieuwenhuyftn 3
Niet ver van hier leit
Paderborn
Lipüad 4
S Soyfi(Soufi) 2,
S Unna 4
S Swellcm 6
S Pienburg ?
S Keulen 8
komt }8 myL
!S
S
:S
Van hier na Bruflel , en voorts na Antwerpen , fijn
allerley wegen te nemen ; dog die geernc grooie
Steden wilfien, ga defe volgende niet yoorby.
men ter linker-
hand wel laten
leggen.
Letmn I
Logem* inde gulieLeeiu
Bruflel 4
Log* in de 4 B^meyntn
Vanhier na
Mechelcn 5
Antwerpen 3
Logement in de Bter.
4*] myl#
S
S
s
s
Berchhein
| Gulich S
j Alrenhovcn ( Ou-
] denhoven) i
I Aaken 5
j Daar de heerlyke
j Baden zijn»
Maafhicht
J Luyck
j Hoye
] Namen
; Deze Steden
Van Hamburg 9ver ISremen na &Amfterd*m.
jDOberiom iucr
> £> ^amerbos» i half
DArentsbos *
D Wangcrfem i half
DHelmthorn,St#td.I h.
4
3
5
5
kan
S r Hamburg
V I Aitena verby
D j Ottenzcn veröy
D I Mersborg
D I CfciCrans
'tPofibuis. 1 D
Boxtehoede 6 uren i DHccsling
Hh
Dd'Uvtfom i
ihalf
Wegwyzer door
i GloofkrSeven i
D | Bremerhof i
D I Scenvclt 2
D I Boekholt iem h.
I 'tPojlbuis.
1 Viflcrshoüfen z
D | Ovcrnielant 2 en I h*
D 1; Op 't Water op
I 'tPofthuis.
D ; Haeflen 1 quart
U Pofihuis,
S Bremer 2 en 1 qua»
Wartwarthoorn 1 '
' '$Poftbnis.
S Delmerhorft
J D Petehuyien
D Valkenborg.
D Yperom
't Pofihuis.
S Oldenborg
sAen op Emds of l^ieuwfchans met de Wagen
Swol^ of de Schuyt op Groeningen.
D
D
D
D
D
j Merkracht icn ih*
Broek manshuyfe 1 h.
I Bleesbuyfe 1 half
| Mangier
* Lindes
D
D
D
D
D
S
s
iq.
't PoftbuiSi
\ Caftel Aep
I 'tPofthuis.
Dceteren 1 en 1 half
Stichuyfen 1 half
I VVyfen 1 half
I Loge 2
} Poftbuis of Schip.
\ Lier 6
t'VVater op Emde
of met d'wagen o
D Olderfom 1 ha
D Ganderfom
D Pertecom 1 ha
D Onderfom 1 qua
D Middclsweert 1
Djaflbm iha
D Grottcbos
DBofle
ClBofic
TeyvateropDelfsfjel
S Ernden 1 ha
S Delfziel
Van Delfziel.
I Groeningen f J S OpFraniken4rni
i Op Strobos 4 en ih, \ S OpHarlingen
| OpDockum 5 j Van daer met
| Op Leeuwerden 6 | Veerman op Amfii
Van Uremeh op Munfler.
IDclrnenhootc I I Drekfurde
VVilshuizen ? D Engeren
Vecht * 1 S Ofenburg
Düitfchland 4^
Oftenherg 1 1
Lcngerik 1
Heembergen z
Grcve r 1
Munfter 1
komti8myl.
Van Hamburg of sleeslpijL
Otlzeburg f4
Bramftatte I Z
Niemunfter 2
Nordorp £
Rcndsburg j ! 5
j GottorpJVorfteL Refidentie f
! Sleeswijck I $
komt 16 myl.
, Van Sleeswijk tot j
I Flensburg ■ ' 4
Van Hamburg na Kiel.
Van Hamburgh tot Niemunfter gelijk
hier boven te zien is
Tot Kiel
- komti2myl»
Van Hamburg na Kopenhagen , Hdfig*
muren Gottenburgs
Hamburg
Pinnenbcrg
Itzcho
Reymen
Rentsburg
Dennewaart
3
4
t
5
4
Uh i Elens*
484 Wegwyzerdoor
S Flensburg
Tolftcn
S Hardersleben
; Aflens fahr
Hier vaart men omtrent twee mylen verr' over de
kleine Belt na
S j Aflens I z
! In Funen. |
S 1 Oden-zee ■ 4
S I Nieburg | 4
Hier vaart men over de Groote Belt vier mylen
breet na
Cafför (Caflèur
In Zeeland
S Schlagels 2
S Ringftad 4
K Rotfchilt 4
S Koppenhagen J 4
Cronenburg
Een groote Vefting by
Helfigneur
Men Logeert gemeenlijk daar de Poflen Herbergen.
komt 6Z mijl.
Van hier m Gottenburg.
Van Helfigneur vaart men over de Sont na
S I Helfingburg
Van hier na
M I Engelholm
I Laholm
S Halmftad
I Falkenberg
S | Waarburg
I Rachelin
3
4
5
4
i
Een
Dultfchland. 48?
j Hier is an g^tde Herherg. I
M I Koningsbach 3
Hier wert men by den Heer Burgermeefter Jacob
Erianfon feer wel getraéteert*
S j Gottenburg I 5
' ByGeorg Voltzer» I
komt 27 myU
De Land- reis van Hamburg na Stokholm.
Nota:Hier neemt men de voorige Weg, tot Hel»
finbrug toe , en dan wend men fich ter
Rechter hand na
Ruy
Onolzbe
Aby
Ienkooping
Grene
Linkoping
Suderkoping
Nordkoping
Burling
Niekoping
Strcgnes
Stokholra
4
4
7
tl
4
8
I
3
3
7
7
Men rek end defe Reys op 60 mylen , doch dezel-
ve tijn zeer groot : zoo dat men dikmaal aan 4» zoo
lang te Reizen heeft als anderwegen aan 8 mylen.
Doch die uyt Duytfchland te water na Stokholm
wil, 't welk in deSomergemakkelijk tedoen valt ,
die diend fich van de daar henen varende Scheepen
van Lubek , Wismar .Roftok , en Staalzond. Dus
kan men na Coppenhagen,en van daar na Straalzont
komen»
Hh 3 li
\te Wégwyzer door
Vc Land-reis van Hamburg m T^iga , oyer
Vant&iken Koningsbergen.
I Hamburg
Bramfeld
Brachftad
Heusbuttel
i
i
i
i
Timmerhorn j' *
Bartheyl
Fifchbck 1 t
Oldefchlo
Lubek
komt 7 mi}1
Anders kan men ook defe weg , na Lubek nemen*
I Van Hamburg op
Wansbek
, Rahelftet
Sick
Schoneberg
Sansleben
Caftolf
Cromes
Lubek j j
In de Herbergen der Hamburger / , ie Goude Engel } de
Leeuw ; of in de Herberg der Bremers , inde
Kjming van Syveden*
J Jchlukup i
I Daflau . 2
S I Grevcrsmuhlen j z
• Groffau j i|
S I Wismar | Ü
Tier
U
I*
I
i
i
I
DuitfchlancL
Der Herbergen der Hamburgers en Lubel^ers
en in de Pojtboorn.
INieburg
Oldenbuckauw
Nienbuckauw
S / Kroplin
K 1 Dobran
I Barkeotin
S I Roftok
Logement in '/ Palemans Huis aan de Markt*
Pitfchau
Teffin
Bafle
Brodersdorf
Gooyen
Beftland
Demraia
Felfchauw
Lippe
Anklam
Bukwitz
Lkkerminde
Manckeberg
Mufelborg
_ Falckenwolde
S j Stettin
S Dam
S Goldenauw
f Krywitz
Hinnenborg
Hh4
ii
Saba
Plarc
Muzelmauw
Pinnauw
Waterkrog
Dan is
Juftin
Korlin
Dauskrog
Bey Zieker
Koslin
Malgau
Schlagc
Preft
Troplin
j Stolpc
Sageris
Rufchenwatcr
Riïchenekrog
ï Lange Borie
' Laucnburg
Landwitt
Ankcrholt
OflTenberg
Gefchentin
Reeden
Sagris
Killan
Kalipke
I' Zoppot
Nieuw Schotlandt
Dantfik
Duitfchland* 489
Hicrby zyn ook wel tc zien Weiielmundc en
\ Kioofter Oliva.
Wil ook ymand de beroemde Vefling Straalfond
en d'Univerfiteyt Greipswald bezoeken, die Reyzc
van Roftok na Rcbnitz , Damgard , en alzoo verby
Bark na
Straalfond , zyn 9 mylen. Van bier zyn noch 4 my-
len tot Grcipswald.
Van Dantzik kan men op den Weixel na Elbing ,
van hier af op den Haf na Koningsbergen komen»
Maar te Land reift men van Dantzik verder na
1 Groot Lichtenauw 1 f
g I Maricnburg 1 1
Drie mylen van hier legd Maricnwaard.
Elbing
Konfegsdorf
Vrouwenburg*
EengrootenDom,
Bruinsberg 1 t
Heiligen Bett j ,
Schila \ 3*
1 1«
z
Niet veer van hier leyd de Vefling dlnvaart uit
de Zee in 't haff Pillau w#
j Brandenburg
et veer van hie
de Ze
Koningsbergen 1 2*
Labian I 6*
Memmei , Vefling I z
Wautau j 6
Halfshof J 6
Badarn | f
S j Vrouwenberg • : 7
S I Doblen j 7
S j Mittau 1 x
S I Riga Ll7
Hh S Die
Wegwyxcr door
Die van hier wil naRevel, Dorpt, of geheel na
Narva, vint goede gelegentheid. DcReisnaDant-
zik, Koningsbergen, Riga , Revel en Narva ge-
fchied in den Zomer veel te water, waar toe men
van Lubck gemeenlijk Schepen heeft.
Van Hamburg na BreslatW , over 'Berlynr
s
s
s
s
Hamburg
Bergedorf i
Eflcheburg i
Lauwenburg $
Boitzenburg I
Tripkau j 4
3
i
5
1
i
3
z
z
3
3
4
6
S Lentzen
S Perlenberg
S Kiritz
S Wufterhuizeq
Fherbillini
m Koreban
S Apaudau
S Beriin
1 Dasdorf
j Pofthute
S Frankfurtaanden Odcr
S I KrorTen
Niet verr' hier van leid de Stad G root Glockau w\
S [ Greenberg
S Neultadtel
S Bolkewitz
S ; Luben « 3
S I B Ickewitz ƒ 4
S | Ncumarkt J 2
S I Brcflauw 1 4
j Van
¥ Duitfchland. 4.5^
Van Hamburg na Praag over Leypzig.
S J Hamburg f
S I Bergedorf z
| Zoücofplicker I
Hier vaart men over de Elve>
S | Winfen I i
S , Luncburg [ 3 ,
Binnenbuttcl 1 Z
S I Oldeftad j 3
Digr hier by legt Ultzcn»
I Gibern { $
S 1 Gardelebcn { 5
S | Wolmerflad j
S I Maagdenburg I 'i
Logementen in den Gouden iArm. In den Witten Engel;
s I Saltze J z
S Calbe
5 ] Kothen j 3
S * Zolbig | 2
S I Landsberg ( 2,
Twee mylen van hier legd de fchoone Stad Hak
S ; Leipfig \ 3
Hier zyn verfcheidene Herbergen > in een langq
ftraat; genoemd in den Briel: voorname Perfoo-
ncn werden ook by voorname wel qntfangen , als in
denPellikaan , en andere plaatzen»
s
Bornc
M
Penik
I!
S
Chemnitz
M
Tzfchopa
is
S
Maricnbarg
4.9* VVeg-wyzer door
s
M
s
s
s
Commoda
Poftelberg
Deinit2
Slan
Praag j ^
Logementen inden Gulden Eenhoorn , o/> ie kleine %yde.
In V Konings-hof, inde Oude Stad , en meer andere J
Die nu ook mee fien willen de beroemde-Stad
Dresden, nevens andere goede Steden, die wen-
dezichvan Leipzigterflinkerhand af na
5 I Wurtzen i 3
S Ofchatz I J
S j Meiflèn j ^
S j Dresden j ^
Seer goede Logementen hy dm Heer Liborius.en andere.
Vier mylen hier van daan legd de Stad Freiburg*
S I Pirna j z
U ! Gifzbubel ' 1 1
Niet verr' van hier is de beroemde Vefling Ko-
'ningftein.
Peters-wald
Aufzich
Labefehutfz
S I Leutmcritz
S Budin
Wolwem
Minckewitz ] 1
Praag j z
Die van hier gantfchelijk na Weenen willen , Rei-
zen van Praag na
S r Bohemifch Brod . 4
S 1 Colin 1
3
z
z
x
Z
I
I I Digt
Dmtfchland. 49^
Dfet hier by legd ook de beroemde Stad Kattenberg,
vermaard om der Bergwerken wil.
I Tzachlach
M I Jankau
M j 'Bihern
S I DuitfchenBrod
Deze }. mylen mogen wel op 4 gerekend worden.
M Stecken
S Igla&
M Pernitz
M Budcwitfc
S Zuam
M Gundersdorf
M Holbrum
]vl Sieltzendorf
M Grafendorf .
Digt hier by legd de S tad Stockeraia*
M. Entzcrsdorf icnhtlC
' Digt hier by legd de Stad Kroonenburg;
S \ Weenen
Van Drcsden door Laufznitz na Breslauw
S 1 Biflchopsweerd
S
s
s
s
s
s
s
s
l*
1*
I«
4*
5
}
t
I
z
1*
Bautxea
Gorlits
Neuftadtei
Buntflau
Ten haan
Lignitz, Vefting
Neumark
Breslauw
Die
494 Wegwyzerdoor
Die van Lcypflgna Neurenberg wil, die Rcifena
S | Lutzcn . ,
S I Weiflcnfels | z
' Niet verr' van hier legd de ftadt Marsburg.
S J Naumburg i %
S { Domburg 1 z
S I Jena | x
3 mylen van hier legd de Vorfli: Refid : Weymar.
s
s
S
s
Kala
Radelftat 1 ,
Sahlveld \ ï
i
i
z
I
I- Grafenthal
Iudenbach
S I Coburg
En zoo voortsgelijk in de eer (ie Reis te fïen is
Wil ycmand van LtdpfigoverlErfiirt na Frankfort
aan den Meyn trékken , die reize , gelijk voor hec-
nen is aange weezen ,tot op Naunjburg, en voorts na
" Eckersberg
Budelüad ;
Erfurt
S
S
s
s
M
S
Gotha
Eifenach
Fach
Hirfchvcld } \
!
3
K
lx
. Fulda
S { Schlichteren
ISteinach
, Salmunfter
S J Gelenhauzen i z
S j Hanau 1 J
..J Frankfort aan de Meyn, { 2
[ wn
Düitfchland* 49?
Wil yemandvan Leipfig door Voigtland na Neuren-
berg ryfen , die ga: van Leipzig öp
S I Borne | j
S I Altenburg I f
S I Zwickaaw j \ }
S ; Plauen , ; 4
S I Hof j 3
S { Barreyt I 6
S I Neutcnberg | i0
Wil iemand den weg van Leipfig overÈge derwaarts
nemen , die Reize van Leipfig naj
S I Kennitz j 7
S I Anneberg j 4
S 1 Jochims Thai 1 ) 4
i Karelftad ] 4
Daar 't wy tberoemde warme Bad is.
S j Elnbogcn 1 I
S { Falckenau I z
S jEgcr I 5
S 1 Neurenberg 1 16
43 mijl»
Vm Brtms^ijk op lubek.
Gifhorn j 4
Oezing [ I 3
Suerborg ! $z
Ebsdorf 1 2*
Luneburg 1 J
Lauwenburg over dcElve. I $
Molln(MoIlem) J 5
Uilen fpi egels graf* 1 1
Lubek 1 4
26 mijl.
Van
s
D
5
S
S
4f6 Weg.wyzerdoor
Van ürmMijk op Hamburg*
4
j
2*
4
Z3 mijl.
S f Gifhom
D ' Oe2ing
Suerborg
Ebsdorf
Luneberg
Bardewick
Winzen
Hamburg
Van Heiddbcrg of Frankfurt.
D j Langen Safa I *
S Weinheim J l
I Bentzheim 2
1 Zwingenberg
I Darmftad
D { Langen
S I Frankfurt
1
12
Van Vrmfpijk na Bremen.
D J Mohof
| Broe
S I Zei
I Winfen aan den Aller
J Hude molen
\ I Kampe,
9 my).
1
2
h
!• *»
Verden
Duitfchland 4.97
S I Verden | z
J Davern ] t
Achen ; i|
S J Brccmen | 3
iSmyU
Van Leipzig na Maagdenburg.
Landsberg J 4
Zetbik,of zippcizerbft J z
Roten I z
S Kalbe Z
Sa!c* 2.
S Maagdenburg | z
14 mylV
Wegwyzer of Reizen
Door
vrankrïe:
Reis van Straatsburg na Dyon.
Motzenheim* } $
Kolmar 6
Afchbach 4
Montpliard £
Clerveaux s
Befanzon j ?
Orchamps J*
Jeaulien 7
Dyon 3
43 rnylen*
7
498 Wegwyzer door
Van Vyon na Saneer re,
Challeur
Scmur | 7
Efpoire ? . j
Ragni {doent'zaamen 7
Afvtllon f
Clcmofy | 7
Dounfi I 8
Sanccrre j f
46 mylen#
Van Sancerrena Poitfiers.
Bourges 1 10
Iffoudum j 5
Cafteau Roux 1 6
Blanccn Berry I
Hier na moet men over de twee Waterende Crcu-
fe en Languerne vaaren , en aankomcude op
S Savin I £
PoiÖiers. 1 9
4f mylen
Van VoiUkïs na T ouloufe.
Lufignan f 5
S. Mauxent f
Rochelle f
s
II
as--***
Xain&es ? c
Ponts £Saamen
Choilliers j 7
Blaye
Caftres
Vrankryk; 499
Caflrcs 5
asL.1*»» »
Nerac 1 6
Agcn 1 4
Moyfzac ?0
Montauban CSaamCn { 9
fronten ?c
Tholoufe£Saamen 1 7
88 myL
Van Tboloufena Montpelier*
Ville Nouvelle j VL
Caflelnau d' Arii \ Saamen 1 7
Garcafzene 7
Narbonnc Paamen 7
S.Tuberi | Saamen | 1
36 mijl/
y
[6
I
2omyU
Van CMarfeillc na Avignon,
Aux | 5 '
Ml°sdeBrau^Saamen^ !9
I i 2 Ta-
fi» Mompeliers na Marfeilte.
Arlcs
«£♦ Thomas
La Labonedc Berre
Marfcille
$oo Wegwyzcr door
Tarascon?c _ . |
Nismes JSaamcn \9
Le pont du Gard ?Saamcn (g
Avignon \ J
Ayignon m Vaknee.
Pierve latte
Montlimart
La Sauflc
Loirot
Lioron 4 Valence
#10 Valence na Geneye.
Thain
La Maifon de pilate -I
S
!
Perge VJaamen 9
Perge de RouGillon f I
Vienne4 Lym I 5
Montuel 1 4
Nantua I 2
Voorts moet men tuflehen 't Gebergte doortrek-
ken, totdat men eindelijk na veel reizend te Gene-
ve komt
Van Geneye na Lions.
Chaftillan I S
kordon t _ \ n
Cormon ?bamen I 9
Moniuet l n \
Lions rSamen | 7
2imyl*
1 Van
Vrankryk*
Van Lions m OrUans.
Tararc
£öuanMwn
Pacandire *
LaPalliffè
Varennes <Saamen
Moulin
Bourbon l'Arghambaut
Pont de Large
Dun le Roy
Bourges
Nepny
Vouzons
Orleans
yanOrleansmParjjs.
Thoury lSaamen
Angerville f
Eftampes }
Eftrechy ^Jamen
C hertres j
Parijs
Van Parijs na Tours.
Orleans
Mehun fur Loire
Bogency
Blois
Amboife
Tours
n»
Wegwyzer door
Saumur
Angers
Ingrandc
Ancenis
Nantes
Bolognc
Calcs
Abbevcilc
Amiens
Brcttocul
Clarimont
Gre
Gouvieux
Lufarche
S* Denis
Parys
Van Tours tuig mes.
Van Diepe na Parijs.
Van Parijs na Rouan.
Argentucil
Pontoife
Efcovy
Prenil
Rouan
Van Parijs nalüamy.
Galye >c
Madux f Saamcn
9
1 lü
1 4
I
3 f mylcn.
9
7
II
9
7
7
4
I4
64 myl.
!
I!
15 myj.
1.0
"u
li
1 Vrankryk. ^cj
Lafertc ' *l i
Efpcrnay VSaamen | g
Chaftcau Thicrry }
| Chalons
La Maufon Rouge
Ncdancourt I c n~*n I ft
! Nancy ?Saaraen | «4
61 mylF.
Van Nancy na Straatsburg.
Le PontaMouffbn
Mets
ChafteauSalins | 6
Langenbert £Saamen 4
Saltsburg }
Pahsburg VSaamea I r
Elzaflabern \
Straatsburg J 4
$omylen*
De gehecle Staat van Vrankryk word verdeeld in
twaalf Generaale Gouvernementen , als
Vier aangeene zyde dé Revier de Loire.
lPicardien. 3 Iflcde France, of't gebied
omtrent Parys,
2Normandien. 4 Champagne.
Vier omtrent de Loire.
5 Brittagne. 7 Bourgondien.
6 't Orleanfchcr Gever* 8 \ Lyonfcber Gever»
I i 4 Van
?°4 Weg-wyzcrdoor
Vier aangeene z>yde de Loirt.
S>Guyennecn Guafcogne. li Dauphiné.
loLao^icdoc. • izProvence.
lot welken men heden by voegen kan*
Lotharingen.
. nevens
Ecnige kleine Prinsdommen en Staaten*
I Viewdien*
Hoog
\ Rechte Picardien* Amiensv
Vermandois. S. Qjiiotin.
en Laag.
Ponthieu. AbbcviJ/e.
Boulenois, Galis»
z Normandien.
Hoog
Vexi» Rouaan*
Caux, HavredeGracc*
Normandien* r Lifieux.
en Laag.
'Auge. \ Caen*
Belfi 2 Alencon.
Coutantin» Payeux.
Contance*
3 iJledeFrance.
Ifle de France* Parys,
Beauvaifis. Beauvais,
Valois. Senlis.
Soiffo-
Soiffbmois»
Brie»
Remois»
Champagne.
J$afligny#
Senoynois»
Hoog.
Rennes.
S» Malo»
Vrankryki faj
Soiffbns.
Meaux*,
4 Champagne.
Reims»
Troyes»
I ChalonsopdeMarnc*
Langres*
Sens.
5 Brttagne.
Middel.
Nantes*
Vennes»
Laag,
Morlaix.
Breft.
Maine»
Beaucc»
Nivernois.
Orleanois.
Blayfor.
Tourainc.
Anjou»
Poiöou.
Aunis»
Angoumois,
Berry,
6 V Orleanfcher Geveer.
Aan dees zyde de Loire.
Le Mans.
C har tres.
Boven de Loire»
Nevers,
Orleans.
Blois.
Tours»
Augres,
Aan geen zyde de JLoire»
Poiöiers»
Rochel.
Angoulefm^
Bourges*
Bourg
Bourgondien»
jo6 Weg-wyscr door
f Dyon.
Bourgongne < A utu a*
( Beaune*
En by leggende Landen,
Challonnois. Challon fur Saone*
Auxcrrois# Auxerre*
Breffe* Bourg etiBrcffe.
8 V Lyonfther Geveer.
't Lyonnois.
Lyonnois» Lyon.
Forez. Monbrizon.
Aumgne*
Bourbonnois» Moulins.
Au vergnc* Cler mont en Auvergne»
LaMarchc. Guerer.
9 Guyenne en Guafcogne.
Guyenne*
Guyenne. Bordeaux,
Saintonge* Saintcs,
Perigord* Perigneux»
Limofin* Limogcs,
Rovergue. Rodez.
Qaerry Cabors*
Agenois. Agcn*
Guafcogne.
Bafadois.' BafaSf
A'bret. Nerac,
Condemois* Condoim
Armaiguac* Aux.
Guarco£ne* Ayrc
Les Landes. Dax*
Basque
Basque
Laag Navarrfr
Bearn»
Bigorre,
Conminges
Toulzan.
Carcaflez»
Foix.
Albigeois»
Narbon nc.
Beziers»
Givaudan.
Vclay*
Vivarais.
Laag
Vienne.
Valence
Vrankryfc. 507
Bajonne*
S. Palais*
SPau.
l Leicar.
Tarbe.
S. Bertrand.
10 Languedoc.
Hoog
Thotouxe,
Carcaflonc*
Pamiers.
Alby.
Laag,
Montpeliier.
Nifmes*
cnlesScvenes.
Mende*
Lc Puy*
Viviers#
11 Vtuphiné.
en
Aux* ,
Arles.
Marfeille*
Hoog.
Grenoble*
Embrun.
Nevens een gedeelte van Piemonten*
Pignerol.
nProvence.
Forcalquicr.
Tolon-
£o8 Wegwyzerdoor
In Lotharingen zijn
Le Harrois* Lotharingen.
Barleduc* Mets.
S«Michel* Toul.
Verdun
Nancy.
JEenige kleine Prinsdommen, en Staat en.
Tuflchcn Dauphiné en Provencc 'c Graaffchap
van Avignon.
In 9t Graaffchap van Avignon 'c Prinsdom
Van Orange,
In La Breffe de Souverainiteyt van Dom-
bcs Trevout
Op de ^jderlandfche Grenfen.
*t Prinsdom van Sedan ♦
*f Prinsdom d'Arches CharJeville.
Weg-
Wegwyzer of Reizen
Door
SPANJEN, enPORTUGAAL;
Van Harcelona na Saragojfa.
S. Filio* 2.
Martorel 2
Mosquefia z
Piera 2
Igolada 2
S. Maric del Canun 3
Hoftclcttcs 3
Tailladello 3
Belpucci 2
Bèglioc 2
Lerida
Caras
Fraga
Candasmo
Brugellados
Su Lucie
Olfera
La Puebla
Saragofla*
Z
4
4
3
?
3
3
4
mylen 5 z
Van Belpucci hier boven na Monzon , daar zich de
Staaten van Arragon houden*
Villa nova della Barca 4 | Torrizon 3
Allogarie 3 1 Monzon, 4
Van Mon&on naSaragoJfa.
CaftelFlori 4 I Perdigera
Sarignena 5 J Saragofla
Corbierealcobirre 3 I
Van Valence na T oledo*
mylen» 14
Quiba
Siertaquas
Requegiu
Paffagio
Campillo
Bocaca
3
, 4
mylen, 17
6
f
' 4
Pnema
Wcgwyzerdoor
PuentcTalavelas
Villa de Gogncs
Salires
Honribua
3 Francon 3
5 Occagna 3
4 I La venta Jepes
3 • Toledo. a 4
tnylen. f6
r*» Valence na Cordoua en Sevilje.
Volgd den weg hier tot aan Muxcute, daar wy om-
trent tellen.
La venta del poito 3
Almanza z
La Venta 2
Taponet z
Elviilar 3
Configlia 3
Las Ventas de S. Pcdro z
J.Anna
Balazotta
La Venta de Segovia
Lies Fuentezillas
Viveros
Villa nova de Alcaras
La Puebla
La Venta de Baranco
La Venta de los Santos
St.Stefan del porto
La Venta delos Arqui!los4
Limares 3
LaventadeTolaville
Andugiar
La Venta de SJulian
Alden deRio
Calpojo
La puentcde Areoda
'3
3
z
z
3
3
La venta del Monton de
1
z
z
1
i
z
z
z
1
2
Ia terra
Cordoua
La Venta de Rom anas
La Venta de S. Ancke
Las Pofadas
La Venta
Peg na Flor
Lor ra
Villa nova
Toffinc
Bodcgon
Sevilje
mylcn. 103
Van C remde na Cordoua.
La Venta del Frcsno
Pinos
Puertolope
Jcquia
I
2
z
I
AlcalyReal
Aravita
Caichena
ElmoriüQ
1*
2
I
I
EI
Spanjen en PortugaaL ft ï
El portasgo del Duc i
Baena I
Caftrorio z
La Venta himiftofa z
La Venta del Carascal z
Cordoua *
roylen ZZ
Van Aiurcia na Grenade
Canearilla 3 I Ailiar 4
Librilla 4 La Venta de Baul 1
Venta Cattana 4 | La Venta de Gaur x
L'Orca 3 I Guadix j
La Venta la matta 3 Los Bagnos de la Picea z
Veliselrubio J AquasBlancas j
La Venta del Marqué 2 1 La Venta Chimada z
La V enta del Alamo 2 Yveas 1
BaCi l Greuad:» z
mylen. 47
Van Sevilje na Maliaga, Haven van de
Middellandfche J£ee.
Mairera 4 j Venta de las Yeguas 3*
La Vento Odino 2, | Vcma de ,a§ SaHnas ^
La Venta dcLaHucrta ix | Venta de las Pcnayas 1
Marchena *\ j ^ataddrio- *
La Venta 2Z | Venta 1
Oluna *1 1 %em* ,
1' Vena Catama I
Venta del Rio Blanco ^ [ Malaga z
mylcn. 51
f 4» Jm'^V na Lisbon , Hoofdjtad van het
Koningrijk van Portugaai.
Caflilegia 1 I Afpartincs I
Las Ventas dcGincr * • S. Lucar del Perin 2
La
La VeritadeHunal
El Caftilejo
Manzanilla
Villa Alua
Villa Rofa
La Parma,
Niebla
ïriguexos
Aveas
Portalguillo
Alqueria
Poremogo
Wegwyzer door
i Scrpa 6
i Gubba f
i 1 Bottaran 5
1 Alcazar dc Sal f
1 Parma 3
1 I Marteca X
1 Galba 1
5 Palmella 5
2 Cubba 1
3 f Almada £
5 Lisbon 1
$ mylen63*
Van Scüilje na Toledo n$et dc Tofi.
Coffina
4
Mondoval del Campos 4
Pignaflor
4
Canalvaches
4
Las Pofadas
4
Ciudradeal
3
Cordoüa
3
Malagon
4
Adamos
1
La Venta de Rofatan 4
La Venta de los loces da-
levanes
4
mes
i
La Venta de Efma 3
La Venta del Reogal
4
Toledo
i
La Venta del Arcairc
i
mylen^ 59
Van SaragojTa na "Bilboa.
Balgon
Viaften
3
Nucerim
Villafria
Z
Malens
Alvania
3
Cortes
Trevino
Tudcla
La Puebla
t
Alfaro
4 1
Namlares
I
La Venta
ïi
Huetto
I
(Jalorra
Accuya
%
La Venta
z
Horoflö
4
Montaguto
I
Retta
I
Gonzillo
Miravales
%
Logrogne
Bilboa
I
mylen ƒ$
Spanjcn en PortugaaL
Van Saragojja na Segovia.
La Mollo
AllaRomera
L'almogna
EI Fraxino
Calalajub
Terrcr
Tocca
Ubierca
S. Lama
Lu na
Hariza
Mon Real
Huena
Arcos
Medina celi
Foncaliente
Siguenza
Vcides
Los Molinos
Butialaro
Miralrio
La Cafa
Fadiila
Hitta
Tortolla
Guadalagiara
Alcala de Enarcs
Torrenzuncillos
La Vcntadc Biberos £
Madrid 3*
Fucencarrar z
El Colmcnas 4
Iofas Z
Segovia 9
my!cn6S
Van Saragojfa na Salamanca moet men de 60*
venjlaande T»egh van Segovia houden tot
Hariza^ daar T»y tellen
Montagulo,daar Gaftili-
en begint Z
Lentefque 3
AlmafiTas 2
Ccntenarc 2,
Andalus
Tasvcchó
Vaioas
ValcB Nebro
Elborgodofma
S» Stefano
Caftril
Oradera
Darid
Kk
20
É
I*
x
i.
z
Z
I
i
Fref*
Frefmillo i
La Tour a unqucofpe
, ze
Ogiaks
NavadiRova
LaParilla
Hogiales
Alchafcares
Poffal de Gallinas.
Medina del Campo
Wegwyzérdoor
La Goloza *
La Vena del Campo i
1 1 El Calpio *
Z Frefno de los Ajos I
2 Morlorido } 2»
2 Petrofo 3
3 | Pitiqua I
2 La Venta de Vellacos 2,
2 I Movifco 1
1 ; Salamanca *
Vm Valladolid na Toledo.
Pontc de Duero
Ventofa
Medina del Campo
Tacchinas
myien7$
A Re valo
Pafciares
St Domingo
Medina
La venta el marches
3
z
3
4
3
4
4
3
La venta de fonte Frigï-
da 3
Libreos 4
Caarto }
Socalona 4
Nuenes i
La Venta Guarda Ran-
ne 3
Toledo 4
mylcn fj
Valladolid na Madrid.
i Men houd de weg van Valladolid na Toledo,
gelyk hierboven , tot aan Paflaires, daar wy om-
trent gefield hebben ■ 1 8*
Alavagos 2 1 Allatorre dilodones 4
VigliaCaftin 3 LaMofas 2
Crefpinal 3 J Madrid *
Agoalda Ramos $ J mylcn37*
Van
Spahjen en Portugaal.
Fan Madrid na Toledo.
2 I Viglia luoDga
Torrenxoneigüas de la j Oriel
calzada } | Tolcdo
Axitaraf 2 | Viglia luonga $
3
i
mylcn 14
fan Madrid na Guadalagiara en Torregios.
La Pucnte de Zarfule 3
La Ventade Biveros
Torrenxoncillos
Alcala deEnares
Guadalagiarc
Al Coreon
El Alarao
Cala ruvios
Canierena
Fundaieda
Torrcgios
z
X
z
x
mylenzi
Wcgwyzcr of Reizen
Door
I T A L I E N.
Chiras
10
Cilian
9
S. Gcrmain
9
Vercel
8
Novafre
9
-Bufulort'
10
Mclan
16
Marignan
10
Lodi
4
Pfaaance
JZ
K
VanTurinna Rome.
PonteNut
Firenzuola
Bourg S.dotinin
Guert
Parme
Regio
Robiera
Modena
Caftelfranc
5
9
Jo
6
6
7
8
1
10
Bou-
y 1 6 Wcgwy iet óoöt
Bouloignc 1% grafie
IO
Florence
2
S. Raphae!
2
S. Caffan
cm v> al la IJ
8
Pianora
6
i. aver neue
8
't Apcnn'mifche Gebergte.
ocaggia
IO
Lavergnan
i
Siene
IO
La garde
I
lAUJgltan
8
Anconcllc
I
DOliCOUVCUv
4
Lcgian
2
Cf l\iMr!/»r\
oC« v^uinco
7
Scarga 1'Afino
4
.La r ame
x;
Pietra mala
S
Aqua ï enaentc
12
jElgiogo
i
S. Laurens
4
ïiorcnzuola
3
Doiicna
2
Ui roue
4
Monte Flaieori
8
La Scarperic
5
v iicrDO
8
La Pont
3
Rouflilion
9
Taille fcr
2
lYionieroiio
6
Vaille
2
Racan Rois
if
Locellatojö
Z
Trc Capanne»
5
Le Laftre
i .
Rome
f
Italiaanfche mylcn 377
VanTiifx na Ge»U4.
Turbi
7
Albenge
f
Menton
f
Cerial
1
Vintimiglia
S
Borgher
z
Bordilla
s
Lovo
3
S. Remo
5
Kria of Preia
S
Tapgia
5
Final
f
S« Laurens
7
Vofe
3
Porto Mauritio
8
Spi&orns
3
Onelia
2
Avay of Vadei
5
Dian
s
Savone
7
Au Cerf
5
VaraiTe
4
Lengelia
6
Coguretto
i Reazavi
4
Araffe
A
Vo-
Italien* 517
Votri J I Seftri di Poncntc 5
Pegli z 1 Genua $
Van Genua na Luca,
roylen ij6
Boillafc 6
Nccco 6
Kapalle 6
Ghiavcri 6
Seftri de Lav?nc 6
Borgctto .6
S. Rimedio 8
Serelfana 8
7
Bracca 6 j Maffagrqgria ^
Matarana 6 i Luca 8
Mafia
Pietra Santa 7
8
mylcn$4
/^k» na FUrence*
Borgo a Bajano 10 j Roggio a Cajano 10
Piftora 10 j Florence 10
roylen 40
Van J^uca na Siene.
ycrzeggi i7 I Poggibonfi 10
1 La Spala 8 f Siene 1 5
Gaftel Florentino 8 | mylen 53
Van Genua na Af Hanen.
PontoPecimo 7 | Vogera 10
Bargo 2 LaBaftia 8
Ifola S I Pavi 8
Arqua 5 1 Binafco lo
Bottola 7 Milanen 10
Portonq 8 1 mylen 89
Van Genua na Venetien*
Men reift tot Vogera hier boven , en van daar op
Sciatifiö 6 [ Zorlcfco 7
Scradella 6 ! piffigkoa _ 7
Kk 2. Cr^
fi8 Wegwyzcrdobr
Cremonc io
Bronavaillc 10
Jacomo 8
Marcheria 8
Coftelluccio 9
Bevilagua o
Montagnana 9
Padua 18
LiffaFufioa f
Venetic ti
Mantonc zo | En van Genua tot
Stella 10 Vogera teltmcn om-
Sangonep 15 { trent fo
mylen 198
Van %Jfytilanen na Venetien door Mantua.
Mourjgnan 10 J CafadeliabuanaVog 10
Lodi 10 l S. Jacomo a Foppio 9
Zorlefco 10 I Mercaric II
Piffigiton 10 l Caftelluccio 8
Cremone 12 f Mantua 10
mylen 101
Volgt vandaar de bovenftaande weg van Genua na
Venetien»
Van Milanen na Ferrare*
Neemt den weg van Mantua , gelijk hier bov«n*
en gaat van daar op
Gouvcrno 9 J Spalenton 9
Oftia 10 Ferrare ?o
Mafla 12 I mylen fo
Van Ferrare na Ravenne.
S. Nicol 10 | Fufignaro 12
Argento iz Ravenne 10
Cafade Copi 10 J mylen j:+
Van Milanen na Trente,
LaCaffiaaBianca 8 I Coccai 10
Cafliano iz J Breffe 10
Ri
Rivoltclla
Caftelnovo
Volarni
Margefa
Trevifö
Quer
Feltre
La Scala
Italicn.
8 I Vo, ofBo
8 Roverc
16 I Trente
Van Venetien na Trente.
5 j Hofpital
12 Borgo
10 I Porcei
7 I Trente
1° i
Van Venetien na Rome.
S*9
10
10
Id
mylen 122.
10
10
5
mylen 94
16 1
Cefcnatico
u
16
Belacre
10
If
Rimine
9
15
Coriano
10
ïf
Montcfio
S
9
»i !
Foglia
7
Urbino
7
mylcn 1 59
Fornace
Goro
Voloni
Magnc Vacca
Primaro porto
Ravennc
Cervia
Van Venetien na ^4ncona.
Men reift op i^avenne , gclyk hier boven ,
en vandaar op
io J Fano f
10 1 Sinigaglia
Alfavio
Cefenadego
Rimini
La Catholique
Pezaro
io
Cafa bruciata
Ancana
10
10
mylen loo
De eeenen die uyt Daiifchland over Trente komen,
In na Rome willen gaan, nemen deze weg.
Rovere 11 I V°larin 10
£° ,0, Canclnovo ' 9
B0 Kk 4 Rj"
5*6 Wegwyzer door
Roversbclle
Mantua
3t. Benedift
Po
La Concordo
my}eni38
Van daar volgen fy den weg na Rome door Toska-
nen, of door Romanien,
Van Rome na T^apels.
y
St* Martin
O
y
8
12
Ron nnrr
uuu pui ^
IO
La Crofette
9
IZ
Ravin
10
9 i
Boulogne
9
La Torrc a Meffa
8
Fondi
10
Marin
6
Mola
9
Velletrit
8
Garillan bac
9
Cifterno
6
Libagni
8
Sermoneta
7
Caftello
9
La Ca(e nove
8
, Patria
9
LaBadia
8
Pofluolo
7
Tcrracina
9
, Napels
6
mylent27
Van Nafels na Mejftna in Steilten v
La Tour du G ree
Val St. Martin
6
Barbazon
71
Caftrovilla
9
Salerno
9
Ezaro
7
Taverne
lo
La Rcgina
Bevole
8
Cozenza
li
Laducheffe
9
Chaprocedo
7
La Cólectc
IO
Martorana
9
LaSale -
7
S. Biafcio
CafalNcuf
9
L'aquadellaFica
7
Royerenego
7
Monte lione
9
PiriaaLauria
li
S.Pietro
1
Caftelluccio
9
Roga
S.An-
S.Anne
Foncgo
Fiuraara de Mori,
Italieni
9 I of ook wel Regio
? 'l cn pafieertde Far,
I Meffina
SU
10
iz
mylcn 2.40
Fan Amper dam na Parijs.
Van Amfterdam op
Gouda 8
Op Dort S
Op de Moerdijk 4
Op Antwerpen 8
Op Mechelcn s
Op Bruffei 4
Op Bergen 9
ÖpChambrife 8
Op S. Quintin 7
Op Han 3
Op Noyon 4
OpCompiegne 4
Op Senlis 6
OpDampmartin 4
Op S, Denis 1 *
OpP^rys z
82! mylen
5*a
Reis of Weg na het
S P A A:
En de manier van leven aldaar.
Mitsgaders de kragc van de
WATEREN,
En hoe men die gebruiken moer.
OM uit HolUnd tc Lande naar het Spaa tc reilen,
neemt men, naar de gereetfte gelegentneid,
over Gorrichem ofte Uitrecht te lande ; over Rot-
terdam ie water, fijn reis naar 's Hertogenbos. De
Vracht van Uitrecht op den Bofch is een Rijckx-
daalder. Onderweeg peifiert men te Gtldertnal-
fem, daer goede Vis uit dc Linge, ende Drank te
bekomen is. Van den Bos befteetmen fich op de
Karrc naar Maaftrich, voor anderhalf ottc twee
Rykxdaalders; Doch met eenUiterfe Vagen ig
veel fpoediger en gemakkelijker. Men moet met
de Karlieden bedingcn,om d'cerfte dag tot Hamont ,
ofte met de Wagenluiden tot Quabrè gebragt te wor-
den,alzooin de Dorpen niet wel te eeten of te ver-
nacten is. Onderweeg pleiftert men tot Eindhoven,
daareoettraaementisin de Stern, ende by zonder
jn Keulm, daar men altijd Vleisv.nd. Tot^*-
flricbt den tweeden dach gekomen zijnde , foo heeft
mcu 't belle, rcinelikfte ende goekoopfte traaement
Reis na het Sp^a. 523
in de Wint mtuUn. Van daar gaat men na Lm^ met
dc Barkïdie ten negen uuren afvaarr: Endewert
men aldaar beft getra&eert in 't Tommdtu Van Luil^
op Spaa is een kleine dach rcife. Men heeft om twee
Rykxdalers een Karre alleen : Men neemt wat Spijs
mee » den Drank vint men onderweeg. Te Spaa
gekomen zijnde, huurt men een Kamer daar een
gemak dicht by der hant is, item, een Bedt en La-
kens om twee Schellingen daags , zomtijts meer of-
te min, na datter veel Volkxis, ende men dicht
aan de Markt wil zijn: die wat fachter wil leggen,
neemt een SlaapkuflTen met grauw Laken overkieet,
't welk ook voor een Zit-kuffen verfterkt :Item, een
Matras mede : men bedingt verders bekookc te
werden , doch men gaat mcell in een Kokx huis te
eeten , die daar veel zijn.
Die Water wil drinken moet hem eerft zuiveren
meteen lichte purgatie, als dcfe navolgende, Ree.
Syr. è flor* Perficor 3 iiij. ofte v. Aq» Cichor.4. f*
adde Aq. cinna 3 . C* Des anderen daags hem doen
Laten, desuchtens vroech , ende als dan drinken
drie glazen waters van thien on^en elk , uit de Fon-
tein beneden in 't Spaa, genaaamt de Poubon : tot
dien einde hem vertiende van fuik een glas met een
ftroo Mandetje om in te dragen , een doosje met
Juikkeranys, ende een Spa-ftokje om na de Fontei-
nen te gaan, de welke vier in 't getal zijn, de Pou-
bon , de Savoniere op een Berg oolUvaarts de Gerons
zuidwaart , en het Tonmtet noorr-ooft-waart , alle
drie een uur van 't Spaa gelegen. Den tweeden dag
neemt men drie glafen uit de Poubon , ende twee of-
te drie uiteen van de andere Fonteinen , na dat elk
fijn natuur ofre accident vcreifcht: altijdt de vol-?
gende daghen foo veel verhoogende tot twaalfgla-
fen toe, ofre loo veel meer ofte min als elk voelt
(Jat hy verduwen kan. Tufichen elk glas neemt men
vat
5*4 ^e*s na Spaa.
wat Anys-zuikker , om de koude van het water
weg te nemen. Na de Fontein gaat men als de Zon
een uür of twee op is geweeft, 't ty te voet ofte
paart , 't welk het gefontfte is , want men moet fich
wachten om befwect zijnde het Water te nemen,
maar eerft hem droogen voor 't Vuur, dat tot dien
einde daar is aanghefteeken. Na elk glaesje gaat
men wat wandelen , of huppelen , om de Maag te
verwarmen , cndc't Water te beter quijt teraaken;
Maar men moet niet in 't fweeten komen» Men
kan het water t'huis op fijn Bedt > ofte ook voor een
heet Vuur wel drinken. Ingevallehet water niet
wel fchieten in een dagh ofte twee , oft dat gy geen
afgang hebt, foo neemt de groote vaneenHafe-
nootvan 't volgende conferf, ofte de helft van een
7<iftl-kpekje* Ks^ip* Rad. fcorfon. cond. Rad.EnuL
eond. cort. citr. cond» an 3 ƒ♦ Confer. rofar, pallid. $ ij
Cajf, ree. extr. Tamarind. extr. An$ii)> P^ndic* Ialapp*
3"J-f* K*d Mcchaoc. 5 //♦ƒ♦ Cm«» tartljjtconfe8.
kerm* 3 y# ol.vitr. gut. vtj.fyr. de cort> citr. 4, h mifc. ĥ
eond. B^ec. fpecie. diacumi. rofaranovelL an*$macisf+
facbariaq. annam.fólnti* 4. ƒ ƒ• tabell
De medikamenten kan men beft halen totMr*
Martin Apotekcr , daar ook de Brieven van Amtieu
dam en elders met de Poft aan komen , des Donder-
daags en Sondaags , die 's anderendaags weder ver-
tred. Als 't voorfz. konferf niet opereert , is 't goet
een Doöor te ghebruiken ; de principaalftc zijn Drt
Graan en Dr, Ofiery die ook duits fpreekt» Men
gaat eten ten elf uren, en gebruikt men koft die niet
vet, en light om te verteren is , fonder kruidige
faucen toe gemaakt, als een Sopje of Franle pottagie,
jouge Hoenderen, Patrijfep, Duiven, Faizanten,
Kor-hoenderen,Korretten, Schaap en Kalfs vleis,
jonge Hafen, Konynen> een jong Geitje en Ree ,
rpits datfe een dagh van te vooren gedood zijn» Het
Reis na het S paa# fz$
laatfte geregt laat zijn geconfyte lchillen yanCitroe-
nenen Orangien , fuiker Annijs, Spabiskuit, Ra-
fynen, Piftacien, een geftooft Pecrtjen met Suiker
en Wyn en een weinig Kaneel, item Aalbeflèn
en Bramboifen voor die heet Bloet hebben, maar
niet veel teffens. Men moet hem wagten van ver-
fcheidenheit van Spijfendaar d'een eerder van ver-
teert is als d'andcr , 't welk een quaat gijl in de
Maag maakt ; ook niet lang te tafelen» Tot drank
gebruyktmen oude Moelel Wijn , die daar puik en
goét koop is , item Wijn van^y cn Beaune. Die
geen Wijn alleen kunnen verdragen, fieden een
once Kaneel , drie oneen fijne Suiker in vier pintcri
putwaters, tot op drie vierendeelen , 'twelk door
een doek gedaan heel aangenaam is onder de Wyn
te mengen. Nadeneetcn moet men niet flapen,
infonderheit als men 't water noch niet geheel quijt
is > maar den tijdt door brengen met wandelen,
fpeelen, en alderhandc lichte exercitiën, daarme-
de men niet aan 't (weeten geraakt. In den Tuin
van dcO/wd;»™ fijn bequame wandelpaden, Klos-
baan en dichte Pricelcn voor de hette van de Son.
t)es avonts moet men voor den Dau uit het velt na
huis gaan; Ook niet in 't velt neer fitten gedurende
dit fpeelcn* Dcfe Wateren zijd beft in dc maanden
vanMcy, Junius, Julius, Augufius,ook Septem-
ber als 't niet en regent , item als 't hart vrieft 3 kon-
nen mede in glafe Kruiken by moy weer gevult > en*
de wel gepekt zijnde , bequaamelijk vervoert wer-
den (onder haar kragt te verlielcn. Aangaande dc
aardt van defe Fonteinen ,foo ift dat de Poubon loopt
door Mijnen vanYfer, Loot, Vitriol, Swavel,
Aluin , Salpeter , en Ceruis : De Savoniere door
Yfer-aarde, Koper, Salpeter, Sulphur cn Vitriol;
De Geronjler , behal ren de voorfz, My neralen,heefc
fijn meefte kracht van 't Staal 7 fuiksdat veele daat
van
j 1 6 Reis na het Spaai
van $en fuifelinge krijgen van een quartier-uuf
lang , als of fy dronken waren , ook braken en
afganck krygen. Het Tontukt heeft minder
Vitriol en Sulphur , maar meerder Salpeter als d'an*
der , is ook eerder bedorven als 't regent. Dele wa-
teren zijn koudt en vogtig in 't innemen, maar in
haar werkingen verwarmende , opdrogende , ook
afvegende, nemen weg de taaije vog$gheden ende
Fluimen, item verftooppingen van Lever , Milt,
Aderen, ende al de Ingewanden : de ontftekingen
ende roodigheid daar uit voort- komende : Ver (trek-
ken ende verfrifien de Maag fodanig , dat elk een
daar van drinkkende en 't water konnende lofen ,
bekennen moeten diergelijke aangename ge font*
heit ende honger noitgehadt te hebben : Ende wer-
den de menfchenin't Spaa gemeenlijk 70. 80.50*
ja over de hondert Jaren oudt, fonder datfe van
Water- fucht , Hooft-pijn, Draaijingen, ofte an.
dere Siekten weten , en dat vermidts zy niet als de*
fe wateren drinken. Zy verfterken ook de Zenu-
wen , fuiveren het Bloet , dry ven uit de Gal , Catbar*
nen % Melanl^olye door meer als een weg. Diefe drin*
ken zijnder (ommige die veel Water lofen, andere
die mecttfwart ook groen, geelcn blauwen afgang in
overvloet hebben, en fy verwekken ook de ftonden
em>erfloppend\e overvloedigheidt; zijn goct tegens
dwfelingen, vallende Stekten , trillingen, roodeOogen,
puiften, overgeven, hoeflen* water-fugt , alderhande
kportftn, graveel , geluw , lleej^/ipleur: Zy vermin
deren de Steen , genefên de Pol&en, ruidigheitj Lam
qernijeen Coltjl^ Hoe het Water eerder (fonder on-:
gemak nochtans) wert ingenomen , hoe het beter
is, fulkx binnen den tijdt van een half uur, of een
weinig langet. De Tabak, voor diefe drinken, is
goet om 't water eerder te lofen , byfondet wat lang
in de mondr gehouden, Men gebruikt defe wateren
ReisnahetSpaai 527
2. J.' tot 8. lo.oft meer weken , na dat yders condi-
tie ende fiekte vereyft* Die groote Accidenten heb-
ben is 't goet altijdt een Doótor te gebruiken. Die
de Maag t'eenemaal bedorven is, fulks dat hyde
Wateren noch te door natuurlijke hette , noch door
de medikamenten kan verwarmen : Die de leven-
dedeelen meeft zijn uitgeblufl: Die van overlang
qualijk haar Aaflem hebben konnen fcheppen ;
Dien de Waterfucht en Long foo heeft opgeblafen,
datfe de Ademtocht als toe-fluit : Die volwaflen
zijnde, geen tachtigh oneen Waters, of daar om-
trent kan verdragen , moeten haar van defe Fontei-
nen houden , ofte drinken de Doodt in haar Lijf*
't Geit dat te Luiden in Spa* gankbaar is,zijn Gou-
de Souvereinen , welke doen 24. gulden 'c fluk :
Dukaten tot acht gulden ieder Luiks oft licht geit;
Een Dukaton vijf gulden , dat is io* Brabantfe
fchellingen : Een Kruis-daalder , diefe Patakons
noemen, vier gulden ofte acht fchellingen : Een
brabantle Schelling doet tien tiuivejs ofte patars,
Luikx: Dehalvcn, diefe Blamufers noemen , half
lbo veel : De Luikfe halve Rijkx-daalderen , een
guld.en vijfftuivers, gelijk in Holland: fulkxdatop
de Brabantfche fchellingen, enLuikfe daalders ge-
wonnen wert, in plaatfe van op ander geit verloo-
rcn« Voorts zijnder Akkerklommen welke doen
drie ftuivers en een half. Dan volgende Brabantfe
of Luikfe Liards,ofte Oortjens , vier in een Stuiver :
ook fomtijdts Duiten.
Uit het Spaa vertrekkende, kan men gaan over
Limborcb na cy4ken in de Badt-ftoven, dat een dach
reizens is. Onderwegen ontrnoetmen dikwilspar*
tyen van de Spaanfche Soldaten , die men meteen
halve of heele fchelling affet ; Maar als 'er Franfeof-
te Lottringfe zijn , is 'c geraden met Conyoy tegaan
Op faterdach gaat men vry van Limborgoy iAk*$ 1
won-
$zS RcisnahetSpaa^-
door dien al de Boeren in 't geweer fcijn om de
Markt-dach* Van Aken kan men gaan over Guli^
m Keulen, en foo voorts den Rhijn af-drij ven , ofte
weder gaan op Maaftricbt, en van daar de Maas af-
drijven 9 met het Veerfchipdat Vrydaags op MooJ^
gaat; endc dan twee myl over Landt na Nimwegcn, -
ryden, voortsde Waal afgaan, Anderfints Reift-
men van 't Spaa op Frupon,Qcn Dorp drie uurtjes ver,
't welk de befte wech is, uitgenomen dat men een
uurtje van \ Dorp zijnde te voet moet gaan, aïloo
hei ongemakkelijk is den Berg af te ryden. Van
ïrupon vaart men met een lange Aak na Zw/^langs
een nauw Rivicrtjen, aan beide kanten belet mee
feerhooge en ftcile Bergen, fommige met Bomen,
andere met Granen , Wyn en Hoppe beplant : An-
dere puirfteen tan verfehcyde Koleurent Hier fiet
men Kool, daarYfcr, ginder Lei en Marmer Ber-
gen, 't welk feer vermakelijk is: Maar infondcr-
heidt -daar dit Ri*iertjen opgeftopt is met een plank ,
welke meteen haak opgehaalt zijnde vliegt den
Aak met een groot gedruis en fnelheidt over de Kei-
felachtige gront , die anderfints droog foude leggeiij
ende dir gebeurt dikmaals onderweeg. Men neemc
uit het Spaa wat Wyn en Gebraad , om in den Aak te
gebruiken ; men huurt defclve om thien of twaalf
fchellingen in 't geheel, en komt men te vijf uuren
te Luik,. Van daar gaat men op tongeren , Truynen ,
Tienen, Leuven, Br u ff el , Mechelen tot eyinïx» er pen ,
oftehooger. Van Luil^ovct Hoey , Namen g Ju*
doigne, Leuven, &c. Van c/4«fwr/>ewgaat m^n na
Huttant te Water : Ofte over Bergen en Breda na
Gorhum te Lande. Edoch moet men fich wel ver-
fien van Geit ofte Wiffel op Maaflricht , Lui^ ^
fan, en tAnvwerpen , anders zou deze Reis verdrietig
zyn.
NAÜKEÜRIGE
R E Y S
O t
WEGWYZER,
Den Rijn op cn af aan bcyde
de zy den.
Van Amfterdam op Uytrecht en Arnhem.
Van Amfterdam met de Uytrqc htfe Sdbuyt op
uuren?
Hr. koftverloren cn Mylpaal , t
ï>, Ouderkerk een quart,
Ho. De Voetangel, Tol en Plèifterplaat» i
D Abkoude een half
Hr. *t Slot Abkoude langsheen een quart
D Bambrugb, en al d'omleggende heerlijke
Hoffteeden een half
Hf. Loenderfloot en HuJS - drie quart
Ho. De Sluys en Moolen ter Aar een quart
V Nieuwerfluys Schans , Tol en Pleyfterplaats t
V Srernfchans i achtite quart*
Hf. Weerefteyn, defe 3 laatftePla^tfen heb-
ben 1 67 2 de Franfen tegengehouden O
H*é Breukelen, 't Huys te Gunterfteyn cenhalft
Al de omleggende fchoone Hoffteeden#
Hf. 'tHuysteNieuwerooden ccn quark"
D H^. Maarfen en *t Slot , dat 1674, doof dc
JFranfen is verdeftrueext " *«n kalf»
3D B*\XuyleflenSlgc tenhalF.
- - - ■ ~ x\ cu
530 Naukeurige Reys of Wegwyzer ,
Cl. Catuyfer Cloofter verdeftrueett een quar£
D De Roobrug een quart, I
S Uytrecht eenquatt.
Van Amfterdam tot Uytrecht Huren 8 en half quait,
LOGEMENTEN:
De Toelaft. 't /(afteel van Antwerpen,
De Witte Poort.
De Hulk, buyten de Stolkfteeg Poort*
YVeerfcheep jen, buyten de Weerd Poort.
De Witte S waan, buyten de Witte Vrouwe Poort*
Van Uytrecht door Reenen of Arnhem 9
en ook Tïelop 2tfimT»egen.
D De Bilt dricquarfc
D Seyft, waer de Koning van Vrankri jk 1 67 2.
in de Schout fijn HuyseiiTuyn logeerden 1
D en Hr* Dryberg,zeer vermakelijke Boflihagien 5 quart.
D H*« Doorn drie qua rt«
De i/afepaal , in 't Gat van den 2?erg eep halfr
D VerbyHelfom een half.
M H*Y Amerongen en liuys een half.
D Eeft een half.
j> Remmerden eenhaJf*
S Reenen » fleyfierplaafs in de Kening van
Bohemm een half.
6 uurcn.
NB. Somers gaan hier de Wagens over den Ryn op
Vcerhuyfen» enfooop Heusden, dwars door de Betuw
naar de Waaldijk op Nimwegen.
Van Uytrecht alle Morgens Wagens van voor de Witte
Vrouwe Poort op Nimwegen , des Somers in een dag en
des Winters in anderhalve dag over.
Tot Reenen dan aen 't Veer overgevaren
Op Veerhuyfen een quart»
Den Dijk langaop
ï> Heusden leneenhai'C
»c Betuw i wars ioQS 0*
PAK
den Reyri'öp en af aan bey de de zydeni y] i
1) Appenburg errDoy weert , Logement in fit
Swaan aan den Dijk. %
D Lent en het Fort Knotzenbörg over Outvorèn
op Nim wegen 2 en eenhalf;
Van Reerien tot Nimwegen 6 uurert*
En van üytrecht tot Reeiien 7 uuren.
t'famen ijuurerl.
Van Reenen verby de Greberberg, ctaer men de Koning
Van Bohemen zijn Tafel ziet, en wel 14 Steederien 3»
©f40 Dorpen een half.
Ho. Door Greb, Pleyfterplaats eenquarr
S VPageningenSlot i en eenhalf
D Renkom eenhalf.
D Heelfom eerihalfc
DoreweerderBos
§ Arnhem i en een halt
Van Reenen tot Arnhem 6 unren:
Èn van üytrecht tot Arnhem 1 2 uürciu
Logementen de Paauw , detoelafi , deConfi^jfeU
het FrankJ order Pojlhuys*
Op Nimwegen tweemaal daags de Schüyt ènfavori^
dePoftwagem
Op üytrecht alle morgen Wageris.
öp Amfterdam om den anderen dag de Poftwageo;
Op Caflel iri Heïïèn in 4 dagen.
Op Frankfort am Main in 6 dagen»
Op Ceulen over Emmerik , Rees » Wefel > Duysbufg ï
El hervelt en Solingen in 4 dagen.
Van Arnhem of Ninfaegtn*
t)e Rijnbrug over opwaarts na Clecf en Ceulen y op
't Veerhuys | 't praaft langs heen , en verby 't Dorp Elden
een ftompen Toorn , verby 't Dorp Elft , heeft een hoo-
gen fpitfen Toorn , tot Kent een Dorp aan den hoogen
dijk, uyt Verden öp't Veerhuys; vaart men de Gierbrug
Over de Waal op Nimwegen , lijnde twee uürtjes Ryderis.
NB. Men kan des fmorgens ten 9 uuren met een Trek- '
fchuyt van Arnhen>op Nimwegen, gok Van, JSuawegen
y i% Naukeurige Reys of Wegwyzer ,
op dat uur op Arnhem varen » aU mede met de Poft wagen
des avonts op Nimwegen.
Va» Nim wegen varen alle morgens vroeg Ver rfcnee»
& en op den #aa u, Rotterdam , Dort en Gurkom # foo dat 1
men altyt weg kan komen.
Van Nim wegen alle morgens eten Poftwagen ten C> ua«
ren op Arnhem.
Van Arnhem rijden alle morgens Wagensop Uyrt*cht ,
sn een dag uver Somers , maar de Wintermaanden bly ven \
een nacht onderweeg.
£>t Poftwagen en Pofthaar van Nimwegen op Cculen. !
!>• Van Nimwegen naar Geef, rijtmen verby 'tdorpi
Beek, heeft een Toren met een Kerk , t dorp Wyler heeft
een Toren met een Kerk.
S Van Wyler reytmen een hooge wég heen , daarnaer
lan&s een Beek tot aan Cranenburg een Stad,is een half.
Van Nimwegen tot Cranenburg, is 2 en een hal f^!
Van Cranenburg reytmen al meeft neven het Bos, la-
tende het dan aan de rechterbant leooen , al over een Heyl
heen , tot aan de Herberg de Raaffofit R^ffebuerr ge-|
naamt, lijnde 2 a 3 huyfen , waaronder een Herberg daar!
de J?tfajfuythangt, fijnde van Cranenburg I
Van de Ratjf komt men voort te Rey len door het
Cleeffe Bos , dat een heel uur lang is eer dat men daar dooi!
komt. ! 1
Verby een wintmoolen aen de rechterbant, reydende (
nevens de JDiergaarde aan de linkerhant heen , tot aan de j
Lindeboom van, of door de Dicrgaerde
S Cleeff, is van Cranenburg 1 en een halfj t
Hier aen de Lindeboom fijn wel 233 goede Herbergen
S Tot Cleeff is te fien het Slot en de Kerken # deDier-i {
gaerde en Monderberg.
Van Nimwegen tot Cleeff t'famen 5 uurenj $
Logementen m 7 Ho} van Hollant , en m de Lindeboom, a
VanTtypbtrk naar Chef afvaart s.
S Rijnberk, een Stad behoorende onder Cheur-Ceulen.j j,
is een ftarke Vefting met feer dikke Wallen , Muuren er
ïolwerken, leggende aan den Rijiij roe«ftin Moras.
l°g<mmfm[$GT*mWwf Oflci
der> Rvn op en af aan beyde de zyden. 5 $3
D Offenberg naaft aan den Rijn , een dorp of BuYrt > toe*
behorende dc Hr. Wcvert.is noch Gereformeert een half.
B Üort een dorp met Kerk en Toren» is Cetils, rydende
langsheen
D Millinge t»en Hr. huys en dorp* Kerk en Toren, Ceuls^
L. Herbevg op de Hey , maar een huys , is Ceuls.
L. Druypfteen , cenhuys fijnde éen RerV: erg daar den,
Druypfteen uythangt, en komt men hier Iri een diepe moe;
rige wegt aan een Beekjen, is van Rijnberk z uuren , k
Ceuls
Hr. Loo, een heéren huys langsheen, 15 Ceuls.
2a 3 huyfénfijnde Herbergen by de Lantweer én Slag-
boom , by de Redut van de Lantfcheyding van Ceulen én
Cleeflant , (Tjnde van de Druypfteen i uur % meeft i/ey.
3 Herbergen óp de weg langsheen geftrooyt.
V Vorftcnberg, fijnde 2 Torens van een vejrvallen Ro-
meins Caftetl op den Berg een halfuur.
S Santen eén redelijk* groote Stad met Muuren gelegen,
daar is te befienxle Schoone Kerk , Kruys en O.utaar , be*
boort aan Cleeff, én is van Vorftenbèrg een half uurs
Logement in de Witte Swaan.
#r.TackenhuV5 een Kr. huys.
herberg alleen , Tolplaats en Jagershuys . een halj uar#
Cl. CiooftetMarienboom, leytfchoon beplant met Muu-
ren omvangen , als mede rontomin hooge Boomen, tisón
onder Cleeff , is met Geeftelijke Papen en Nonnen befet 9
Logement in de Witte Swaan.
Hkï is een goede herberg öm des nagts ook wel te' ton-
nen logeeren,en word wel geafitommodeert eén half uur.
NB. Van Rijnberk tot Marienboöm is 5 en een half uur
t'famen.
fJitr van daan rydende , reyt over een Brug , döbr
moerige wegen,meeft doorftruyken en Boömen heen , tot
aan de Monderbcrg , een out Romeins Cafteel , dat achter
deBomenleyt, en wegens 't Kalkerfe Bos niet gefien kan
werden, was van DuyfFfteen opgemetfelt en nu'afge-
brooken.
H erberg op de Kruysweg 't Klaverblat. 1 en een quaït»
hl 3 Rey-
f |4 Naukeurige Rcys of Wegwyfcer ,
Reydende al voort door het Bos , nevens Aldekalker et!
pokdeStadKalker heen, kan door de Berg endehooge
Bomen niet wel gefien worden.
Kalker is anders een redelijk Stedet jen , bewalt met Mu-
yen ende aerde Wallen , leyt aen een water dat tot in den
Rijn loopt , waar door haar Scheepvaart is , daar fijn ook
fchoone Schilderyen te fien, in de /<erk , en in 3t Koor van
Jan van /(alker, daar geboren, en inkomende aan eert
Brug, waar van men Italien vergaan en begroef.
Herberg op de kruysweg/t huys te Moylant verby i uur»
Tot het Cloofter Bebber toe, in't Walkers en Cleef ie
Bos bent , rcydende wel verby eenige 1/eere huyfen en ee
nige herbergen heen.
Cloofter Bebber , is een Cloofter met Muuren om befet
als Marienboom , waar in fijn Gereformeerde Adelijke
juffers, is van Aldekalker i uur,
Verby den Nieuwe Dierg^rden, en Fonteynen.
WaardeBelleve4crc is, en de Vprft Maurits is begra-
ven een halfuur,
Tot tleefFaan de 'Lindeboom en aan de herbergen
is driequartiers;
Van Rijnberk t'famen en van Marienboom tot Cleeff
jouuren.
Tot Cleeffis te fien het Hof, de S wanentooren,de ^erk.
de Lindeboom, de Spring Fonteyn , aandeNimweegfe
zyde, naerde kalkerfe zijde, den Vreugdenberg, heeft
fchoone gefichten , als mede een Berg als een flaken huy$
niet handen gemaakt,de Oude rare Diergaerde , de Stern,
en de Botterbergfe Steden en Dorpen*
Van geulen naer Rijnberg neerwaarts.
Van Ceulen reytmen den Eychelfteuns Poort uyt , dopr
fthoon Bouwlant, door op
Mippes, een dorp rnet een /(erk.
Meeren, een dorp met een Toorn en ^(erk een uur.
Verby de twee Galgen.
Vulheim,dorp,Toorenen/(erk een uur.
Woringen een groot dorpswaar de Ceulfe Burgers een$
jfc§cns haren Ceury, hebben flaggclevert cn gewonnen \
den Rijn op cn af aan beyde de zyden. f35
Bormagen een Vlek een uur.
De hey over, latende
De Stad Zocns leggen, een half uur van de weg .
Tot in de Boomen en Struyken van't Stuytjen, daar het
al wat prykeleus is te ryden , foo komt gy voort
te Grinnelingxbaufen een groot dorp , aan den Rijn gele-
gen , waadde Vorftin van Nieuburg heeft in de kraam
gelegen. Ao' 1665* in Aprille van de jegenwoordig Co-
ningin van Portugaal , waar ook een fcer oude brug, van
«Ie Romeinen gebout ,over 't Water de Erp leyt , daar
over Rydende, komt gy door een breede firaat heen , met
boomt jes befet , en over noch een 2* rug tot
S Nuys, vanCeulentothicris een uur.
Nuys leyt ^an een gegraven arm des Rijns, behoort aan
de Cheurvorft van Geulen , is voor defe een fraye Stad ge-
weed, maar nu door de Spaanfe Oorlog meeft getuineert
en i672.doordeFranfe Oorlogen weer verfterkt met Bol*
Werken, hier is de /(erk op de Markt noch weert te beden;
L. Op de Markt is de befte herberg in 't Scheepje.
t'famen van Ceulen tot Nuys 7 uuren;
Van ïtfuys neerwaarts gaande , rijtmen langsheen , tuf-
fchen een hooge Lantvveer aan een kant, enden arm des
Rijns aan d'andere kant door, tot aan de Lantvveer ende
Slagboom van't ^/eerder pfte 7/uyferbos fijnde.
Rijdende door 't Bos daar veel Wilt Voorn, VVüd«
Varkens by menigte in fi jn , 24 ftuks gefien.
L. Tenbrul een herberg » fijnde een buert van omtrent
Shuyfen, (onder /^erk of Too ren een uur0
L. CloofterMeer, hier recht over leyt een goede her-
berg 1 en een halfuur.
L. Strump een buert en herberg, fbnder kerk of Toorn^
een half uur . Loochem, een Dorp,
Be Vegctas een holle weg tuflchen bomen.
Ordnigen een Stad aan den Rijn gelegen, toebeboo-
rende den Cheurvorft van Ceulen, is merMuuren om-
vangen, maar van binnen is fyfeer verdorven en gerui-
Heert door den Oorlos 1 en een half.
Var; Ceulen tot Ordnigen 1 1 en een half uur.
: :ï 4 - ïfef:
$$6 Naulccurlge Rêys of Wegwyxetf f
Tuflchen de dorpen Dreu en Bodberg heen.
*t Huys te Kulff,, een herberg , lijnde een (choon groot
Jiuysalseen Heeren huvs , midden in een watergragt ge-
legen $ met een optrekbrug en Slagboom over'r water
^rerfien, aan een Beeck leggende in boomen en Struy-<
ken drie qnart,
AsbergaliasRomelen, een buert van % a 10 huylen in
goet Akerlant gelegen drie quarr.
Durende tot op de Hey van Jan van Dorftens toe i uur ,
Jan van Dorflcns een goede herberg om te blijven.
een halfuur*
.Van Ordnigen tot jan van Dorflens t'farnen de rd ehalf uur. j
L. Jan van Dorflens een herberg pp de weg gelegen k
^lleen tegen s de Hey aan, waar va» daan een weg op
Duysburg loopt, is een goede herberg tot noch toe altijd
geweeft.
Hiervan daan Rijtmendooreen holle wegtoverde hey-
<Jen heen, tot by een Heeren huys te Weftbrouch, dat een
fchoon Lufthuys is, ley t op de heyde,maar fchoon beplant
#iet boomen. . -
Voort Rijdende , komt men aan de herberg H Dorftige
ÏHert , leyt op de kruyswegr * loopende van Meurs op Or«
<by en Homberg naer de Roer. i
Bornem een buert fonder Kerk ofte Tooren » aan de
linckerhant naar Rijnberk te rijden , waar van aan weer-
kanten van de buert een Slagboom fta^t , en is een vuyle
jiepe weg, in Moeras gelegen een half uur.
Stroo Meurs • den Abt van Camp fijn hu^s , aan de lin-
kerhantnaer Rijnberk, leyt rontom inktwater 5 hierrijt-
rnen door een diepe Moerige weg , genaamt de Ganfe
Weg - een half uur.
Daar van daan komt men dan tot Rijnberk, wel een
quartieromde Fortificatie en Wallen rijdende, eermen
$an de Poort komt een halfuur»
Van Ordingen tot Rijnberk zijn t'farnen $ uuren.
Van ^Arnhem op Wefel.
y an Arnhem, langs den dijk, den Rijn en Yfiel overge-
- . --- - ; va--
den Ryn op en af aan bey de dé fcyden. 5^
varen over den Yflel op een dorp met een Toorn, Wefter*
voort 1 en eenquart.
De Somerweg van Weftervoort op 't dorp Duy ven aan
de rechterbant laten leggen I en een half uur*
Van Duyven op Seventer i en een half uur.
Van Seventer op Oukerk alias Outfev enter % aan den
dijk uytkomende een half uur*
Van Outfovemer op Halsaf? een quartier.
Hier is een Voetpad dat komt aan de herberg de $ waan
aan den dijk uyt , leyt een quartier van Halsaff.
L. De Ry weg komt maar een fteenworp van de her»
terg de S waan aan den dijk uyt, van Seventer af, i quart.
N B» De weg langs den dijk , by winterdag of nat vuyl
weer loopt al op dijk nevens
Looweert , een dorp in de Weert , van de weg af aan de
rechterbant eon uurf
Verby eenige Heere huyfen en L* hertergen.
Op Oukerk alias Outfeventer een uur,
L. Op de herberg de aan den dijk.
Op HalsafF een quartier*
Van Halsaff langs den Djk^ heen rydende.
Verby HalsafF aan den dijk, daar een groot Jonkers
huys is leggende , een uur van Outfeventer.
L. Van 7/alsaf op Neer-Elten, een dorp met een ftorri-
pe dikke Tooren,Pleyfterplaatsaan de rechterbant by den
dijk* Waardin op de hoek i uur.
Langs //oog-Elten heen , waar op den berg een Adeli jk
Cloofter, toekomende de Graven van den Berg,ley t.wa^r
men onder aan de voet langs den berg heen rijt , tot aan de
beek die daar onder langs heen loopt , waarmen door
|ieen rijt , en by een herberg komt genaamt Huysberden t
nevens eenige huyfen * Sellen huyfen genaamt i uur.
Latende het dorp Lobet aan de rechterbant leggen j een
quartier van de weg.
L. Rijdende ycrby de herberg Spanjaards huys ge>
iiaarot een halfuur;
11 5 Rij.
^8 NaukeurigeReysof Wcgwyfcr,
Rijdende aan de rechterbant verby 'tPannenhuys eea
quartier.
Verby de Wint-Moolens aan de iinkerhant op Emmc-
ïick een quartier..
Logeerende op de Markt in de Wijnberg.
NB, Men kan by de Wint-Moolens wel nevens Emme-»
lick om Rijden , tot de andere kant van Emmerick , verby
de Poort, alwaar aan de weg een goede herberg is, om
des nachts te korinen logeeren.
Van ILmrntnkjLoQY %eesop Wee fel.
X. Een herberg, Leeuwenburg een quartier uur.
Een herberg, de Redut.
't Dorp Doornik doorheen een quartier uur.
Verby 't A/eeren huys te Wülik,op *t Veer aan den Ou-
den Rijn, overvaren over den Ouden Rijn
X» Aan de herberg,'t Veerhuys>en de Redut,een half uur»
L. 't/fuysde Kivit, een herberg tuflchen de Qudeen
Nieuwe Rijn.
Dit Lant word genaamt 't Grieter-bos , niet te^enftaen-
de daar maar eenige weinige Willige boomen ftaan , een
halfuur.
Verby 't Weerenhuy s, Rofou, Jakkentroy een herberg.
De Stad Rees i en een half uur»
. Op de Markt is de rare overdekte Put met Emmers , ds
Kerken , Logemtnt de Stad Nsmwegcn , drMarltf.
X, Drie herbergen, de Panooven.
$ji Neve velt aan de Trenfe herbergt
X. i/affen, een groot dorp aan den Rijn gelegen, nevens
deKerhcen een halfuur,
X. 't Dorp Meer* daar men midden door moet rijden ,
aMbö men met geen Wagen, ofte Kar,geen andere weg
kan nemen , en gaan van den Rijn gants de Hnkerhant af.
I nb. Maar naar Biflelijk loopt een Voetpat daar men
.ook met een Paart kan door komen, en ookdenaafte
iwegis een uur.
Vevby yt Water ter Meer door de Slagboom , en dc
. Meulen aan de linkcrhani, een quartier uur.
& • la
den Ryn op en af aan bcyde de zyden. $ 3 9
In 't Bos een herberg genaamt Bergervoort een uur.
Verby ft huys te Dirsfort , doot 't Mos . genaamt 't Hof-
meeftersholt een uur.
Dan over een hey, by deCapel, 't Siekenhuysaande
linkerhant en aan de rechterhant langs de Grauen Weert.
'tPannenhuys, eenPannebakkery, een uur.
&• herberg voor de Poort, genaamt de Röode //aan.
Weefel de Stadt en Citadel.
L* De Swaan, de Moriaan, het Hof van foliant, dö
KruypinaendeRhyn/aendeKraen. een huif*
Van WeeefeL door ^Doesburg , verby de Roerr 1
Verby ICeyfeyswaardt , door Dttfieldorp
op Keulen.
Alle Dingsdagen en Vrydagen een Poftkar,
fmorgens ten 7 uuren, dooi-
Overvaren over de Lip.
%ji Sprokheuveh een herberg aan de Roer een qua-rcier*
't Dorp Spellen van de weg af een ijuartier uur.
Stokom een buert van drie huyfen , geen Kerk , een
tjuartier uur van de weg af, is van Sprokheuvel drie quar-
tier uurs,
Een Wateren Wint-Moolen.
Een Heerenhuys , genaamr Fuert^ een Piftoolfchoot
van de weg 1 uur,
Een V Vatermoolen •> door 't water moet men heen ry-
den een halfuur*
't üTuys t'Anderwonung , een quartier vaa de weg af,
isvanFuert | een halfuur
*t Huys am Ent. een quartier uur.
De herbergen genaamt Betlehem enjerufalem. ,
't Dorp Eppichonen,heeft een Toorn , een quartier uur.
De Stad Dinslaken, een quartier uurs van de weg af.
Twee herbergen • genaamt 't Groenenhuys en *t Moria*
jienhuys, is van Eppichoven een quartier uur«
Door 't dorp Aldenrayt, fonder Kerk ofte Tooren
., , ... . „ . - r - • j|
540 Naukeurigê Rcys of Weg wyzer ,
is van 9t Gioenehuys een halfuur;
•tCloofter hameren, met eenTooren » een half quar-
tier van de wegaf,leyt van Aldenrat drie quartier uur.
Nieumoolen een Watermolen,daar men nier een hou-
te brug over de Revier den Emferryr i uur.
'tDorpMeyderick, heeft sen Tooren maar leyt een
half quartier van de weg af , ü van de M «>Ien eeri quartier.
*t Aker Veerhuys , aan*t V eer overvaren over de Roer >
maar ftaen geen huyfen als alieenig eer* ftbo^er&i huvs-
Jen een halfuur.
De Stad Z>uysbarg aan de Roet gemaakt, maar leyt
Van "t Veer af een half uur.
•tCloofter 0uyferen, in 't Duyr berge rbos « vande weg
Wel een quartier uur.
De Slagboom aan de Lantweer vooraan in'tDuysbor-
gc rbos.
*t huys Suïbulien van de weg een quartJêr uur.
Angerhufen, diepe morafiige wegen i
't Z>orp //uckom een balf uur.
*t huys> te Winkel, een quartier; van de Weg.
VVitlerbachoverde tfrug.
Kruysberg en eenige huyfen i uur.
St. Joris Capel een hall uur.
Ceyferswaart. eeq quartier van de weg.
*t Z)orp Golfom een quaatier uur.
*t JDorp Nidderait een\quartier uur.
Derendorp een quartf er uur.
Een kerkhof met fchoone boomer) befet.
V DuiTeldorp d'Vorftely ke £ergfe Refidents-ftat i uur.
't-DorpPampeifort. L.
*t Porp billik een quartier van de wagen weg*
Dt Flingerbuert een halfuur.
*t Dosp £urge1,van de weg een quartier uur.
Weienberger bof een quartier uur.
\ Vlek Ordenbach aan den Rijn i uur.
*t Dot p 2?ommerich een half uur.
*t Vlek Monheim aan den Rijn een halfuur.
\ Dorp hittorp drie quartier.
'tdorp
den Ryn op en af aan beyde de zyden. 541
't D >i"p Rindorpff ttr uur,
\ Do» p VVcftdorpff aan den Rijn een halfuur*
\ Dv>rp FJetter va n de weg >
*t D. rp Stammulen aan den Kijfl «en uurj
't V'ek Mulheim aan den Rijn een half uuj,
Een wint moolen» /
Duyts e< n Schans drie quarikr UUrï
Ceulen te b, fien fchoone kerken en Cloofters.
Fan Ar. dernach gaet men Voel de kprsfte weg ov$r
Mam feit op Kern naar de *Jfytoefel%
voigt voortge Pofi/tjfi F. ♦ # jiaat.
Van Andemach te Water den Rijn op.
D AmFiar, Logement Har man Root uuren.
H \ Frederu-hftein , de Erlich , de Hk resdorp een half»
V..v Nfieuwenwit , daardeGraafvan Wit zijn
ileL ienisplaatsh out 1
hi r wor feboon Gcneverwafcer gemaakt*
b de hr. Ro p.
ho. De Mooier *p der Net ©
pu* VVitfentoóren • L.imhirs cenhalfi
H ■ Sknen , I> Reilen, D OrrnelS I
S E £er>, D kaldenBngers eenhalfl
D ^ffcaftiaan Eilgers «en half.
D k (T l ui D warmshum eenhalf*
D N jvèndorp , daar dc hollandersfcer vede
h» >ur vrl >tten niaaken een half*
V Lurze Coblens, debrugoverdeMoefèlvan
1 3 bogp» van fteen* uyt water opgehaalt »
over eM efel lang 570 voeten O
S Cobelens » L. de witte Swaan aan de Rijn ■
Poort, en op de Markt drie quart*
V I)e vermaarde Vefting Ehrenbretftcin en den
Nieu wenbou , daar onder den berg gelegen,
over den Rijn, recht gvej 4? MgcfeUuo^p #
Naukeürïge Reys of Wegwyzer *
en de hoek van de Stad Cobelens 3 zeer uyt-
tcrmaten ftark enpleyfanr.
t'Samenuurenöa
nb hiervan daengaet men de voorfz, Poft weg F, . «
Zoo te lande als te water de Moefel op naar Ttier.
Reys te Water van Coblentstöt *Alkené
Reckentmen lang te water 4 uuren.
Öroererhoff, de Camp ,de VVijfs, de Gulfedrïe qiiartieN
De By , de Winningen > Diebelich ï
S. Coberen èn dot , Gunttorp , Meeryel een half.
Cur , Leimen , Oberfel , S. Alken een half.
Leuff,Hateport, J?ees, kern 2
Be Poflweg met de Cen/fe Na$tyuyters naar
de Moejèl en Trier+ van Andernach af.
Te Lande van Andernach op Plecht tiuren.
Van Plecht op Ochtingen.
Van Ochtingen op Kolt»
VanKoltopRuncren i
VanRünerenopMunfterinMyenfelt l
Van Munfter op kern, op de Moefel 2
Van ketn op Muyden een half.
Van Müyden op kaerden een half»
Van kaerden op Marsburg een half.
Van Marsburg en Slofs op Pomeren een half.
Van Pomeren op Clotten een half.
Van Clotten op Coehem een half.
Van Cochem de berg over de Cape! aan de lin-
kerhant op Itgerelle 1 en een half.
OfteBremttePeert Z
Te voet anders van Itger op Petersbeïg tot Neef
en overvaren éenhal*.
Op St. Algen èenquarticr.
yanSt.AJgeflOpdeAlfè een half.
den Ryn op en afxanbeyclede fcyden. 543
Ook wel van Neeffopi? uley te voet * en fbo over op de
Alff anders op Me/l, en is ook anderhalf uur.
Van Alffop Meel, is ï
En op Ptinderich cenhahv
Van de Alffop Riel t
Dan kanmen overvaren op borgen een half j
EnfooopEulinchen t
Op Traenbach ï een en half.
Ook van de Alff op Traben 2 en een halC
Ook op Keufenich of Kuncn^en fco op 2?eencaftel 5
Of door de Groffchapen ö
Van Trabach op JBeencafteJ z
Op Z>oesmont 2
VVinternich 1
Mainheim drie quartier.
OpPifspoortFeres 2
Anders op Ennel, Miftert en Renspoort op Troon 1 en haP
Kumagen driequaru
En Coo op Trïer te Lande
Clufert, Biacont* Zweig, Trier 7
Fan Ce uien den Rijn of met*t Veerfchif naar
tSMentsf Frankfort, Worms^ de Palts,
Spier, Straatsburg en Ha fe/.
VanCeulenop
O Pol verby
Sichem
Z> Roedekirchen
f> VVefthaven verby
D Ents
D Ports verby
D VVijfs
D Onder Suiitdorpff verby
X> Ober Suntdorfcff verby
Z> Suert
P iA»g«ltvertyf
een half*
een quartier*
een half,
een half»
een half.
een half.
een quart.
eenquart.
een half,
een quarfc
God-
I
£44 NaukeurigeReys of Wegwyzer f
D GoddorpfF een half*
JÖ VVeflTelinghii:. een half
D Lulsdorpff verby een hall
J> ürfelt cenhalfc
t> VViddighL* eenquarti
b Nidercaflel
J> Rcydt verby ten quarfc,
D tferfelL. een quart.
D Mondorpff cenquarta
t> Graen RijndorpfT eenquarf*
ï> Camper weerd, waar op de vermaarde Hol-
lantfe Schans> genaemt de Papen Muts * in
de Spaanfen Oorlog heeft gelegen*
Achter defe weerd lcyt de Vlek
M Berchem verby <>
D Vvllich een quart.
D SwartsRijndorpff senquarr.
Cl. ^loofterDitkirchen o
$ £on,L. eert half*
t'Samen tc water S uurert»
Van Hon den Rijn of
VanSonop uuren*
H*. Groenou o
B verby B\iy\, wieskirchen , Obercaflèl o
T> Dollendorp verby o
ï> Plettersdorp, Roensdorp o
V Goedesbergen eefthalC
M Coninxwinter.
Drachcnfels, en d'andere by gelegene 7 ber-
gen met haar vervallen Cafteelen , op haar
Toppen , die men al van Rijnberk kan fien
leggenjalfoo zeer hoog in de lucht uytfteken.
D Miltem, verby Roensdorp een half.
V Roelants Eek, ende Nonne werd, Cl# 1
Ifo.LéNonnetret 2
U #onnoff,£reitbach* Heifterdorp o
den Ryn op en af aan beyde de zyden, £45
D Oberwinter een half»
M UnkeJ cn dito ftcen in Jen Rijn gelegen ge-
vaarlijk een half*
S Rijnmagen , en 't Slot St. Pernatesberg een hal£
M : Erpeh ^aetsbach , üAidèn een half*
S Lints, aan de Rijnpoort 't Logement een half.
F.S. Zinzich, 't Slot Lanskroon een quarr.
D Lubrdorp, Argendorp een half»
Hr.S.Hunnin^en, en't Slot Argenvelt. .
S £ï\fich, Logement in de* Adelaar driequait.
Cl. Zum Tempel vervallen «
F Rijneck, de Rijnbroek een half.
D ihclbach, Ho. Formich, Ho.Nambden.
F.S. Nideren Oberhammerftein eenhalf.
Cl . de Capel zum o
S Lutersdpjpf , Logement aan de Poort I
S An^ernach, Logement tnSt \ Jorts eenhalf.
Z/ier achter twee uuren van daan leyt de ver-
maarde Clooiler Tinmigerftein Zuurbrons
Put dat over alheen verüuurt wort
t'Samen 8 uuren:
Van (oblents den %ijn op va n Mcnts.
D Millem imThal verby o
Cl. CarruferCloofterindenRyn eenhalf.
D PafFendorp, DHochom verby eenhalf.
Ho. De Galgenhof
Ho, het Zit ken een half.
D Niderlanilein acn de Loon cen half.
V.S.Capellen Stoltfcfels.
V.S. Oberlanftein en Slot.
Ho. De Coninxftoel . een quarr.
Hier op kan men in 3 Heeren Landen fien.
S Rens eenquart;
V.S. ^roubach en Slot een quarr.
D /(Ifelfpey. DMittelfpey t
D Kerk Sr, Martin een half.
D Petersfpey. DOiftersfpey eenhalf.
Mm Cl
/
£4<S ' Naukeurise Reys of Wegwyzer ,
Cl. Pedernach, vervallen aan de Itopperderberg
geiegen. een half.
D Viltsverby een half*
S 2?oppart een half.
Cl. Camp, J5fp. Sichen een half.
V Cl. Bontem en de i Slooten Liebenftein een half.
D Zalfich, D Keften een half.
Een Mo;)len. o
D Birsnach»:, L. hier word het befte Rynfc
Geneverwater wel gemaakt i
D Erenten een half.
V.S. Welmenach een half.
V.S. Sant Goor,en (lot Rynfelden. i
Hier word men aaivde kraans Toren aaneen
kopere halsbant verhenfelt , met Wyn of
Water, naar elxbegeeren r endenamen
aangeteykent die der geweeft hebben.
V.S, St. Goarshaufen en Slot de Kats een half.
Hltï ic de St. Goarsbank,ofte de gevaerlijke
wervel in den Ryn
t'Samen ï2uuren.
Van St. Go+ïrdcn %ijn op naartJMentz..
De hoek om boven de wervel is een drie dubbelde fwa-
tcEho ofte Weergalm, in die hooge en fware overhan-
gende bergen ; genaemt de Loerley een half. ,
V. S. Ober weefel en Slot i
y.S. Caub, en 't huyste Palts midden inden Ryn
op een klip, da3r in gelegen drie quart.
-Eachuswerd en LufthuyS.
V.S. Z?acherach en Slot , hier om heen vallen de
leckere deelen ofte de gevuerde Wynen , L.
in 5t Rat, in de Leeuw drie quart.
Bachusftein.
D Lorichhaufen , DDiebach een half.
M Lorich, DHainbach drie quart.
M Dryeckshaufen, hier vaart men over den Ryn naar de
ove.izyde óm de fchepen, op te Peerden, een halk
de Warme Spring- J ontein ,op 'tEylandjeinde Ryn
gelegen.
Ho,
den Ryn öp en af aan beyde de zydea 547
Ho. Tolhuys,genaamt VViltberg o
V Valkenburg, S.Clementsoort o
S Asmanshauien , VReynefteyn een half,
V ^ingerioch , en de vermaarde Muyfentoorn ,
in den Ryn op een klip gelegen een half.
V EhrenfelsSlot, //o, Tolbuysjen eenquart.
V dingen en Slot aan de Revier de na gelegen ,
meteen fraaye fteenen brug daar over ge-
bout, en hier by \ vervallen CioofterFalk-
burg *\ eenhatfi
L. de Croon , 't witte Roslein aan de kraan.
t'famen van St Gaar tot Bing 6 uuren en een half.
Men kan hier van daan wel te Paert op Ments gaan >
door D kempten , D. GaHom , S. Ober Engel om,
2?rentzenheini op Ments m 5 uuren»
Men kan hier ook teLandopin 4 uuren naer Kreuts-
nacht komen , lang de Rivier de Naa te ryden,
V %n Bingen den Rpi op nfar Ments.
Van Bing op uuren .\
M Rudesheim een half/
D kempten verby een half
D Galfom verby o
M Geyfenheim een half,
Ho, JPartolomey o
M Mitlem en VViakel een half.
D Ofterich een half.
Kici achterin 't Gebergten fiet gy de Ceubin-
gen, St. JoansbergCLenNider en Ober
Jansberg , 't Slot Vollers , Cl. Gotsthal en
de Halgarten. ,
Ho. Reygeshauferhoff, o
M Hattenem i
D Erbach ErbacherhoofF, r
S ElfFelt en Slot drie quart.
Ho. Tonkeren en MoefelhofF, o
M VValff 1
Hier Yaartmen weer met de Paarden oY^r d«n Ryn,
548 N-mkeunge Reys of WegWyzer ,
D Pottenheim, Mombach «en half.
D Biberich, Mosbach, Cherftein O
ï^r. Mentfis Lufthuys 1 en een half.
i/o.De Saffbruck en Molen 1
V.S. Ments en Slot,
M CaflTel daarover gelegen een half.
t'famenvan Bingop Ments te water 9 uuren.
L,in*t Anker, in 't Neurenburgerhof, imCleeman,
tot de wed. van Anthony Viffers, feer goet.
JDe Poft weg na de CMoefeL , van Berrie fifiel
de Homsrug over op Bw^en aendenRtjn
en f 00 op Ments é .
Den berg op van uuren.
S Traerbach tot op den berg 1 en een half.
D Irmenach 1
J> Lutfebueren een half»
D Luntfenhaufen een half.
D VVirich, kiebergerbos 1
D En noch *e ftad kirbergh, 2
Ho. VVaiermoolen de brug over een half,
S Simmeren Vorftelyke Sommerfe Refidcnts
ftat ieneeuhalf.
B VVeilbach een half.
D VValbach een half.
D Bingsweyber *
D Leipshaufen een half.
Den berg aen de Rechterbant af op
D Breitfcheit 1 an een quart;
X> Steegh een half.
D Naw een half.
V.S. Bacharach en flot een half. .
D Diebach, Hainbach , Dryekshaufen 1 en een half.
V WiltbergerTol, Falkenburg, Clinefoort een half.
Reyneftein, de Muyfentooren een half
Cl, VerbyCloofter cenquam
• Over
den Ryn open af aanbeydede fcyden. 549
Over de brug op
V.S. Bingen. eenhaT#
Totbing 17 umen.
Van bing op
D Cempten , een half.
B Galfom een half,
D verby Weinheim o
S Ingelheim 2
D Bretzenheim 2
V.S.Mentsenflot ,1 en een half.
Van bing op Ments 6 uuren en een half.
DeVodweg op Coblents.
uuren.
ï> Op Gottorp 2
D Weiïeling eenhelf
D #erfel leneenquart.
D Ryndorp een half
Melatenhuys een half,
S Bon een half.
5 uuren en eenqiuit*
Met een Nagtruyter in derdehalve dag over uuren.
Van bon op 9
V Goedesbergen een ha/C
D Millem een half,
S Nonneweert een quart.
D Overwinter een quart.
S Rinmagen een half.
S verby Zinfigh een half.
S Brifigh 1
V Rineck eenquart\,
D brolbach een quart.
D Formich Nanibden een half.
S Andernach 1 en een quart-
De Foftweg met de Ketilfe Nagtmjter
op Frankfort.
Van Coblents den Ryn overvaren ueren.
D Op Mülera im thal een quart 1
Mm $ D
5jo Naukeurigc Rcys of Wegwyzer ,
D Pattendorp een half.
D Horchom ccn half.
D Niderlanfteyti een half. '
Over de Laan tevaarenop
S.V. Oberlanftein een half.
S, V. Broubach,en flot Maexburg i
Op tjfytents.
Van broubach de berg aan dclinkerhantop dVagen-weg«
D Doitshaufen i
D Gemerich x
Ho. Rocpershoven i
S Nasftede i
D Eychenroot een en ccn half.
D Kemell 1
M Langen Swalbach i
Hkt is de vermaarde Suei brons Put , die over al ver-
fonden \verd,en in de Mey Maanr veel befochr wert.
Hiervandaan gaende de PalTagiers den berg op en door
't bos den bergweeraf, tot aan't vervallen Clooftergc-
jiaemt Naukloofter een en ccn half.
Pan nemen fy de weg
Op Frankfort.
De linckerhand de weg op nevens de muren heen uuren.-
M OpVViesbaden een en een half
D -Deilheim een en een halfv
M Koffheim een en ccnhalf.
D Newenheim i
S Frankfort 2
Of op Ments.
De rechterbant op van 't Clcoftcr nevens de muren,
OpMosbaeh 2
T> Cherftcyn een half.
D CatTel ccn half*
Over de Rynbrug heen langï 500 paflèn.
n flot nieu Louis,in den Ryn door d'Franfen 16^9. gebout
S Ments, een quart.
Eynde defes Reysboeks, £**
Catalogus v*n Botk$* dii gedrukt en tt hekomen tyn by
Jan ten Hoorn.
rrlftorien vanSaken van ftaat enOorlog.voorgevallen fa
*^dc Verecnigde Nederlanden, en andere Geweftendcs
VVereld5,beginnende met het Jaar 1669. daar het de Hr»
van Ayt^tma heeft gelaten , en eindigende met 't Jaar
1679, Vervolg van Saken vanStaat enOorlog,in en om-
trent de Vereenigde Nederlanden,en geheel Europa voor-
gevallen, beginnende met het Jaar 1679. en eyndigende
met 't Jaar 16 S6.
Alle de Philofophifche,Medicinale en Ghimfche Werken
van de Hï,€.hontekoc>2 voU- Leven en Daden der Door-
lugtige Zee- Helden. Burnet Hiftorie derReformatie van
de Kerke in Engeland , met Figuren, 2 voll. D. dc TotS
//ollands £/eyl en Rampen. Naukeun'ge Befchryving
van het Nieugevonden Land, genaamt Louis land , in
Weft-Indien. i/iftorien van Barbaryen, en des felfs Zee-
Rovers. S.dt Vries Wonderen op en in de Zeen /Revie-
ren, &c. De volmaakte Koopman. d'Amerikaanfè
Zee-Rover. Beroerten in Engelant onder dc Regéering
van JacobusII.tot de Kroning van de Prins van Orangie,
tot Koning van Engeland; Befchryving van Oud en
Nieuw Groenland. J^cobSbon Reysdoor Italien,Dalma-
tien,Griekenland , en de Levant. Manier der Papier-fny-
konft. Leven van den Konink van Polen , enTurckfe
Oorlog. Befchryving hoe foet water binnen Amfterdam
fal konnen gebracht werden, f/iftorievan Lapiand,Fin-
land en der zei ver Toveryen.
Alle de Werken van Francois RabeU'is. 2 voll. I Bar •
kjty d' Jrgenis ,rnet1cigvicYcn. --'t Vervolg , ofcontinua*
tie, - Statyricon, of Heek elfchrif ten, nét naukeun'ge
Reysboek door de feventien Provinciën, en doorDuytflant
Vrankrijk, Engelant, neffenseen korte befchryving van
alle de Steeden, en de voornaemfte ^er berger! in de felve.
F. H eer mans Gulde An notatien. Salomon van Ruftmgs
Volgeeftige Werken. P.Rabens en S. Hoogjlratens Rym-
oefreningen. Fock^nburgs Afrikaanfch Th.ilia. Over-
bcekj Geeftige Pvym werken. Ludolf Smtds Roomfche
Keyfers. Roomfche /<eyferinnen. - Poftularia of De-
bufiant. S/epbanus Blankjiart , Nieu-Lichtende Praktyk
der Medicynen. - ^pnftkaaier der Chirurgie ofte Heel-
konft
konft. - De Nieuw hervormde Antomie. * Lexicon
Medicumi - Colle&anea, ofHollants Jaer-Regifter, drie
flucken. - InftitutïederMedicynen. - IdeaPraxcos^Me
dicae. - Verhandeling van de Scheurbnik en Jigt. - Ver
handeling van het Podagra. - /(inder Siekten, - Vand*
Rufpen, Wormen, Maaden^en vliegende Dierkens. Hty
drntrtjl^Oucrkdtnp 3Nieuwe beginfel tot deGenees- en heel
konft. - Nieuw Opbouw der Chirurgie. - overat twee
de Boek der beginfelen van CartefiuS. Hulma noodig
aanmerking over de hedendaagfe Apoteeker. Johtnnt
Verbrugge Zee- en Land Chirurgce. Gniimeau CXIlIf G e
breeken der Oogen. L.Lemery Chimifte Stookhuys.
Ldnfilot Brandende Salmander. P Berbettt Medicinale
Werken met de Praxis. Vtenus Twaalf Handgreepeli
der Genees en heelkonft. H$rnit Ontleed en Heekonft.
Salpert hondert Aanmerkinge u der Genees en Heelkonft.
Nieuw Licht des Apothekers en Diftilleer-konft. C. Bon'
tekpt AlgemeeneTwyfeling. - Verfcheyde Traktaten.
Stekhoven Bereyfde-ooften, Van Dfjkj Garaamt-befchry-
ving- Th. Wtlïts van de Koors , cn VVateren. Het Na-
tuurlijk Toverboek , of Speeltooneel der ^onften» S. de
Vries Vrankrijks tferkelyke en wereldlyke ftaat. - Gou-
dene Spreuken der Martelaren, A. JVfele Noags Prophe-
tien. A.vnnWen'tgcm ryke en zalige Erfeniiïe. DeFranfie
T/ranny y geplecgt iu Nederland. /<\ Verloven Gefangen
des Ouden en Nieuwen Verbonds. - Stephanus eerfte j
Chrifte'n.bloed getuygen Treurfpel. JV.Deurhof Begin fe-j
lenvan Waarheid en Deugd. - Voorleering van de H#'
Godgeleertheyt. - tegen Duckeri ovcmiygende kracht. '
Plinius van de Dieren. Lufthofder Goddelijke Hiftorien.
Geflagt Regifterder Princenvan Oranje. Het Nieuw
Tooneel der Vuurwerken, Het afgerukte Momaangcfigt
der Tufuiten.
Alle de Geeftige Werken van L- de $amofatenfer,i voll \
Cleopatra 6voll. Satyrifche Wondergefichten, Magirns
Almanaks Heyligen. Laurenberg 600 Hiftorien. De Per-
fiaanfehen Bogaart. Den Perfiaanfchen Secretaris. De
Va fe Cleli, De Vryagie van Princcs van /(leef. Nieuwe-
verhandeling van Hooffe welgemaniertheyt. Praktijk der
hedendaegfe valfche /(aertfpeelders. J.Hennin Hiftorifche
van de vyf zinnen. - Dwalende Liefde. Staatkundevan
Yrankryk. Turkfe Slaverny. Amfterdamfe Apotheek.
E ï N D £.
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11